خشکی واژن: علت، درمان و زمان مراجعه به پزشک
احساس خشکی، سوزش یا کشیدگی در واژن از کاهش رطوبت طبیعی مخاط سرچشمه میگیرد و میتواند نزدیکی را دردناک و بافت را مستعد ترکخوردگی کند. این حس خودش یک بیماری نیست؛ نشانهای است با علتهایی از یک تغییر هورمونی گذرا تا یک بیماری پوستی مزمن. آنچه آنها را از هم جدا میکند، نشانههای همراه است.
- رطوبت واژن به استروژن وابسته است و افت آن در یائسگی، پس از زایمان و در شیردهی شایعترین زمینهٔ خشکی واژن است.
- خشکی گذرا طبیعی است، اما خشکی چندهفتهای و مستقل از تحریک جنسی غیرطبیعی است.
- آنچه نباید از قلم بیفتد لیکن اسکلروزوس و هر زخم یا خونریزی پس از یائسگی است.
- درمان تابع علت است؛ مرطوبکننده و روانکننده آزار را کم میکنند، نه علت زمینهای را.
خشکی واژن چیست و از چه زمانی غیرطبیعی است؟
دیوارهٔ واژن لایهٔ نازکی از مایع دارد که بخشی از آن از دهانهٔ رحم میآید و بخشی از خونرسانی خودِ دیواره تراوش میکند. استروژن این چرخه را میگرداند، چون ضخامت مخاط، خونرسانی و رشد لاکتوباسیلهایی که محیط را اسیدی نگه میدارند به همین هورمون وابسته است.
مقداری نوسان طبیعی است. رطوبت نزدیک تخمکگذاری بیشتر و پیش از قاعدگی کمتر میشود و در خستگی، اضطراب یا نبود تحریک کافی موقتا افت میکند و با رفع همان شرایط برمیگردد.
خشکی وقتی باید جدی گرفته شود که چند هفته ادامه یابد، مستقل از موقعیت جنسی باشد، یا با سوزش، خارش، درد حین نزدیکی و لکهبینی همراه شود. پس از یائسگی حساب جدا میشود، چون نازک و کمخون شدن مخاط که به آن آتروفی واژن گفته میشود برخلاف گرگرفتگی خودبهخود بهتر نمیشود.
شایعترین علل خشکی واژن چیست؟
بیشتر موارد ریشهٔ هورمونی، دارویی یا تحریکی دارند و نشانههای همراه آنها را از هم جدا میکند.
| علت | نشانههای همراه که به تشخیص کمک میکند | معمولا چهقدر جدی است |
|---|---|---|
| یائسگی و سالهای پیش از آن | گرگرفتگی، بینظمی و قطع قاعدگی، سوزش هنگام نزدیکی، تکرر ادرار | خوشخیم اما پیشرونده |
| شیردهی و ماههای پس از زایمان | بازنگشتن قاعدگی، همزمانی با شیردهی، بهبود پس از قطع شیر | موقت و بیخطر |
| ضدافسردگیها، آنتیهیستامینها و داروهای ضداحتقان | شروع خشکی پس از آغاز دارو، همراهی با خشکی دهان و خشکی چشم | خفیف؛ با بازبینی دارو حل میشود |
| درماتیت تماسی از صابون معطر، دستمال مرطوب یا پد معطر | قرمزی و خارش بیرونی، بهبود با حذف همان ماده | خفیف ولی تکرارشونده |
| کاهش تحریک جنسی در زمینهٔ استرس مزمن، اضطراب یا افسردگی | خشکی فقط در موقعیت جنسی، نبود علامت در ساعات دیگر | خوشخیم و برگشتپذیر |
| عفونت قارچی واژن یا واژینوز باکتریایی، بهویژه تکرارشونده در دیابت نوع ۲ | ترشح غلیظ و خارش شدید در اولی، ترشح خاکستری و بدبو در دومی | خفیف تا متوسط؛ درمان هدفمند دارد |
همزمانی دو علت هم رایج است؛ مثلا کمبود استروژن و تحریک صابون معطر.
علل جدیتر خشکی واژن: چه چیزی نباید از قلم بیفتد؟
چند علت کمشایع اما مهم هم هست که پزشک بهدنبالشان میگردد.
لیکن اسکلروزوس بیماری پوستی مزمنی است که پوست ناحیه را نازک، سفید و چروکیده میکند؛ خارش شبانه، ترکخوردگی با کوچکترین کشش و تغییر شکل تدریجی ناحیه نشانههای همراه آناند و بیدرمان ماندنش خطر کوچکی از بدخیمی دارد.
سندرم شوگرن غدههای ترشحی بدن را هدف میگیرد؛ خشکی همراه با خشکی چشم، خشکی دهان و درد مفاصل این تشخیص و بیماریهای همراهش مانند لوپوس و آرتریت روماتوئید را مطرح میکند.
نارسایی زودرس تخمدان، یعنی توقف کار تخمدانها پیش از چهلسالگی، و پرولاکتین بالا که استروژن را مهار میکند، هر دو خشکی را در سنی میسازند که انتظارش نمیرود و بینظمی قاعدگی نشانهٔ مشترکشان است. شیمیدرمانی، پرتودرمانی لگن و داروهای هورمونی پس از سرطان پستان هم خشکی سریع و گاهی ماندگار میسازند، و هر زخم، توده یا خونریزی پس از یائسگی جداگانه بررسی میشود.
خشکی واژن چه زمانی خطرناک است و چه زمانی مراجعه به پزشک لازم است؟
خودِ خشکی بهندرت خطرناک است؛ آنچه اهمیت دارد نشانههایی است که کنارش ظاهر میشوند. خشکی چندهفتهای که با مرطوبکننده بهتر نمیشود، درد مکرر حین نزدیکی، خارش مقاوم و سوزش ادرار همراه با آن، دلیل کافی برای ویزیت غیراورژانسیاند؛ بررسی زودتر برای زنان زیر چهل سال با قاعدگی قطعشده و افراد با سابقهٔ سرطان پستان یا پرتودرمانی لگن منطقیتر است.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
خونریزی واژینال پس از یائسگی یا پس از نزدیکی، زخم یا تودهای که ترمیم نمیشود، لکهٔ سفید و ضخیمشدهٔ ناحیه، و درد شدید همراه با تب یا ترشح چرکی، مراجعهٔ فوری به پزشک یا اورژانس را ضروری میکند.
علت خشکی واژن چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص از گفتوگو شروع میشود، چون بیشتر علتها همینجا روشن میشوند. سن و وضعیت قاعدگی، زمان شروع خشکی، ارتباط آن با زایمان یا شیردهی، فهرست داروها، محصولات مصرفی روی ناحیه و سطحی یا عمقی بودن درد، هرکدام یک شاخهٔ تشخیصی را باز یا بسته میکند. درد عمقی که با روانکننده کم نمیشود بیشتر به علتهایی مانند اندومتریوز اشاره دارد.
در معاینه، رنگ و ضخامت مخاط، ترکخوردگی، سفیدی یا تغییر شکل پوست و حساسیت نقاط بررسی میشود و معاینهٔ داخلی در صورت لزوم با اسپکولوم کوچک انجام میگیرد.
آزمایشها فقط وقتی اضافه میشوند که پاسخ روشنی بدهند. اندازهگیری pH واژن و بررسی میکروسکوپی ترشح، عفونت را از کمبود استروژن جدا میکند و سنجش FSH، پرولاکتین، TSH و قند خون سراغ علتهای هورمونی و متابولیک میرود. نمونهبرداری از ضایعهٔ سفید مقاوم یا زخمی که ترمیم نمیشود انجام میگیرد، چون تنها راه قطعی برای تأیید لیکن اسکلروزوس و رد بدخیمی است.
درمان خشکی واژن به چه چیزی بستگی دارد؟
درمان تابع علت است و نه تابع خودِ نشانه؛ هدف، علت زمینهای است و درمان علامتی فقط تا رسیدن به آن آسایش را حفظ میکند.
در کمبود استروژن، پایهٔ کار مرطوبکنندهٔ واژینال منظم و روانکننده هنگام نزدیکی است؛ اگر کافی نباشد، استروژن موضعی با تجویز پزشک مطرح میشود که اثرش عمدتا موضعی میماند. در سابقهٔ سرطان پستان انتخاب فرآورده با انکولوژیست هماهنگ میشود و منشأ دارویی با تنظیم دارو توسط پزشک حل میشود.
در درماتیت تماسی، حذف مادهٔ محرک بیشترین سهم را دارد. لیکن اسکلروزوس به پماد کورتیکواستروئید قوی با پیگیری منظم پاسخ میدهد، عفونت قارچی واژن و واژینوز باکتریایی درمان اختصاصی خود را دارند و در سندرم شوگرن بیماری زمینهای زیر نظر روماتولوژیست مدیریت میشود. اگر خشکی طولانی به درد مزمن انجامیده باشد، انقباض دفاعی عضلات کف لگن که شکل کامل آن واژینیسموس نام دارد با فیزیوتراپی درمان میشود.
نکته: روانکننده و مرطوبکننده یکی نیستند؛ روانکننده فقط در لحظهٔ نزدیکی اصطکاک را کم میکند، اما مرطوبکنندهٔ واژینال بهصورت منظم و مستقل از نزدیکی به کار میرود.
مراقبت خانگی در خشکی واژن و کارهایی که نباید انجام شود
مراقبت خانگی ارزش دارد، به شرط آنکه جای یافتن علت را نگیرد. مرطوبکنندهٔ واژینال چند نوبت در هفته و روانکنندهٔ پایهآبی یا سیلیکونی هنگام نزدیکی، اصطکاک و ترکخوردگی را کم میکند؛ فرآوردههای روغنی با کاندوم لاتکس سازگار نیستند. شستوشوی بیرونی با آب ولرم و بدون صابون، لباس زیر نخی و ترک سیگار هم کمک میکند.
در مقابل، چند کار رایج نتیجهٔ معکوس دارد:
- شستوشوی داخل واژن توصیه نمیشود، چون لاکتوباسیلهای محافظ را میشوید و خشکی و واژینوز باکتریایی را بدتر میکند.
- صابون معطر، ژل بهداشتی، دستمال مرطوب و پد معطر از علتهای شایع درماتیت تماسیاند و باید کنار بروند.
- ریختن ترکیبات خانگی مانند ماست، سرکه یا جوششیرین داخل واژن تعادل اسیدی ناحیه را به هم میزند.
- مصرف خودسرانهٔ داروهای ضدقارچ در هر خارش اشتباه رایجی است، چون بخش بزرگی از این خارشها قارچی نیست.
- کرمهای کورتون قوی یا هورمونی بدون تشخیص، پوست نازک ناحیه را نازکتر میکنند و بیماری زمینهای را میپوشانند.
- تحمل درد حین نزدیکی نیز اشتباه است، چون درد تکرارشونده به انقباض دفاعی عضلات کف لگن میانجامد.
پرسشهای متداول
آیا خشکی واژن فقط در دوران یائسگی رخ میدهد؟
خیر. افت استروژن در شیردهی، پس از برداشتن تخمدانها و در نارسایی زودرس تخمدان هم رخ میدهد. در سنین جوانتر، تحریک شیمیایی ناحیه و زمینههایی مانند استرس مزمن و اضطراب شایعترند.
خشکی واژن در بارداری و پس از زایمان چهقدر شایع است؟
بسیار شایع است. در ماههای پس از زایمان و در شیردهی، افت استروژن رطوبت مخاط را کم میکند و این خشکی معمولا با بازگشت قاعدگی بهتر میشود. خشکی همراه با سوزش یا ترشح غیرطبیعی در بارداری بررسی لازم دارد.
آیا خشکی واژن باعث ناباروری میشود؟
خشکی بهتنهایی علت مستقیم ناباروری نیست، اما درد ناشی از آن دفعات نزدیکی را کم میکند. برخی روانکنندههای رایج هم حرکت اسپرم را مختل میکنند و برای زوجهای در تلاش برای بارداری، فرآوردهٔ سازگار با باروری بهتر است.
برای خشکی واژن به کدام پزشک باید مراجعه شود؟
متخصص زنان، بارداری و زایمان مناسبترین گزینه است و در موارد ساده پزشک عمومی هم بررسی را شروع میکند. همراهی خشکی چشم و دهان یا درد مفاصل، ارزیابی روماتولوژی لازم دارد.