خارش واژن: علت، درمان خانگی و زمان مراجعه

خارش واژن حسی آزاردهنده است که گاهی با سوزش و ناراحتی هنگام نشستن یا رابطه جنسی همراه می‌شود و خواب شبانه را هم به هم می‌زند. جدی‌بودن این خارش به علت آن بستگی دارد، چون خارش‌های مشابه ممکن است از یک عفونت قارچی ساده، حساسیت به یک صابون یا یک بیماری پوستی مزمن ناشی شوند.

خارش واژن چیست و از چه زمانی غیرطبیعی است؟

خارش واژن حس نیاز به خاراندن در داخل واژن یا پوست بیرونی ناحیه تناسلی است و معمولا از تحریک یا التهاب این بافت خبر می‌دهد. خارش خفیفی که در یکی دو روز برطرف شود اهمیتی ندارد، اما خارش شدید، ماندگار یا تکرارشونده، و نیز خارشی که با ترشح غیرعادی یا زخم همراه است، غیرطبیعی است.

پوست این ناحیه نازک و مرطوب است و در برابر اصطکاک، رطوبت ماندگار و مواد شیمیایی حساسیت زیادی دارد. وقتی عفونت، حساسیت یا کمبود هورمون این بافت را ملتهب کند، پایانه‌های عصبی پیام خارش می‌فرستند و خاراندن با آسیب بیشتر به پوست، خارش را شدیدتر می‌کند. ترشح طبیعی واژن شفاف یا سفید و کم‌بو است و به‌تنهایی خارش ایجاد نمی‌کند، از این رو خارش ماندگار معمولا به یک علت زمینه‌ای اشاره دارد و اگر بیش از دو هفته طول بکشد، معاینه لازم است.

خارش بیرونی واژن

خارش بیرونی واژن در واقع خارش ولو یا فرج است، یعنی پوست لب‌های تناسلی، اطراف ورودی واژن و محل رویش موهای شرمگاهی. بسیاری از زنان هر نوع خارش ناحیه تناسلی را خارش واژن می‌نامند، ولی تفکیک این دو به یافتن علت کمک می‌کند.

خارش بیرونی بدون تغییر ترشح اغلب از درماتیت تماسی، اگزما، پسوریازیس، لیکن اسکلروز، شپش شرمگاهی یا گال ناشی می‌شود. ثابت‌ماندن ترشح، عفونت قارچی یا خشکی ناشی از یائسگی را هم رد نمی‌کند، چون هر دو ممکن است فقط با خارش و سوزش پوست بیرونی بروز کنند.

شایع‌ترین علل خارش واژن چیست؟

شایع‌ترین علل خارش واژن عفونت قارچی، تحریک پوست با محصولات بهداشتی، واژینوز باکتریایی، تریکومونیازیس و خشکی ناشی از یائسگی هستند. نشانه‌های همراه، این علت‌ها را فقط تا حدی از هم جدا می‌کنند و تشخیص قطعی معمولا به معاینه و آزمایش ترشح نیاز دارد.

نکته: بسیاری از زنانی که خود را مبتلا به قارچ می‌دانند در معاینه علت دیگری دارند. به همین دلیل اگر یک دوره درمان ضدقارچ خارش را ظرف حدود یک هفته برطرف نکند، تکرار همان دارو کمکی نمی‌کند و معاینه لازم است.

خارش واژن و ترشحات پنیری

خارش واژن همراه با ترشحات پنیری، یعنی ترشح سفید، غلیظ و تکه‌تکه بدون بوی بد، الگوی کلاسیک عفونت قارچی واژن است. قارچ کاندیدا به‌طور طبیعی در واژن زندگی می‌کند و وقتی تعادل میکروب‌ها به هم بخورد، مثلا پس از مصرف آنتی‌بیوتیک، در بارداری یا در دیابت کنترل‌نشده، بیش از حد رشد می‌کند. این عفونت جزو بیماری‌های آمیزشی به شمار نمی‌رود.

خارش واژن و سوزش ادرار

خارش واژن همراه با سوزش ادرار معمولا یا ناشی از التهاب پوست بیرونی است که با تماس ادرار می‌سوزد، یا ناشی از عفونت ادراری. در عفونت قارچی، تریکومونیازیس، تبخال تناسلی و درماتیت تماسی سوزش روی پوست بیرون حس می‌شود، در حالی که عفونت ادراری با سوزش داخلی، تکرر و فوریت ادرار همراه است و خارش ولو جزو نشانه‌های اصلی آن نیست. کلامیدیا و سوزاک هم ممکن است سوزش ادرار ایجاد کنند و به همین دلیل پس از رابطه با شریک تازه، آزمایش این دو عفونت لازم است.

خارش واژن قبل از پریود

خارش واژن قبل از قاعدگی، اگر هر ماه تکرار شود و با آغاز خونریزی کم شود، بیشتر با عفونت قارچی عودکننده یا چرخه‌ای همخوانی دارد. تغییرات هورمونی نیمه دوم چرخه قاعدگی رشد قارچ کاندیدا را آسان‌تر می‌کند. مراجعه در همان روزهای خارش، که ترشح هنوز قابل بررسی است، تشخیص را دقیق‌تر می‌کند.

خارش واژن در دوران پریود

خارش واژن در دوران قاعدگی بیشتر ناشی از خود نوار بهداشتی و رطوبت ماندگار است تا عفونت. نوارهای معطر، لایه‌های پلاستیکی و تعویض دیرهنگام نوار پوست را با گرما و اصطکاک تحریک می‌کنند. خون قاعدگی هم اسیدی‌بودن طبیعی واژن را کم می‌کند و به همین دلیل بوی واژینوز باکتریایی در این روزها بیشتر حس می‌شود.

خارش واژن بعد از استخر

خارش واژن بعد از استخر معمولا ناشی از تحریک پوست با کلر و ماندن طولانی در لباس شنای خیس است و انتقال عفونت از راه آب استخر به‌ندرت رخ می‌دهد. شستن ناحیه با آب ساده و تعویض سریع لباس خیس معمولا خارش را در یکی دو روز برطرف می‌کند. بروز ترشح پنیری در روزهای بعد احتمال عفونت قارچی را مطرح می‌کند، چون رطوبت ماندگار رشد قارچ را آسان می‌کند.

خارش واژن در یائسگی

خارش واژن در یائسگی بیشتر ناشی از کاهش استروژن است که پوست و مخاط ناحیه تناسلی را نازک، خشک و شکننده می‌کند. پزشکان این تغییرات را سندرم ادراری تناسلی یائسگی می‌نامند که با خشکی واژن، سوزش، درد در رابطه جنسی و گاهی عفونت ادراری مکرر همراه است.

عفونت قارچی پس از یائسگی، جز در افراد دیابتی یا مصرف‌کننده هورمون، کمتر رخ می‌دهد و پدهای بی‌اختیاری ادرار و رطوبت مداوم هم در زنان مسن علت شایع تحریک پوست هستند. خشکی یائسگی به‌خودی‌خود خطرناک نیست، ولی خارش تازه در این سن معاینه لازم دارد، چون لیکن اسکلروز و تغییرات پیش‌سرطانی ولو هم در همین سنین شایع‌ترند.

علل جدی‌تر خارش واژن: چه چیزی نباید از قلم بیفتد؟

چند علت کم‌شایع‌تر خارش واژن اهمیت بیشتری دارند، چون بدون درمان به پوست آسیب ماندگار می‌زنند، به شریک جنسی منتقل می‌شوند یا با تغییرات پیش‌سرطانی ارتباط دارند.

لیکن اسکلروز یک بیماری التهابی مزمن و غیرواگیر پوست است که بیشتر در زنان یائسه و گاهی در دختربچه‌ها دیده می‌شود. نشانه اصلی آن خارش شدید، به‌ویژه در شب، همراه با لکه‌های سفید و نازک مثل کاغذ روی ولو و اطراف مقعد است که زود ترک می‌خورند یا کبود می‌شوند. این بیماری بدون درمان ممکن است به چسبندگی لب‌ها و تنگی ورودی واژن بینجامد و خطر سرطان ولو را هم کمی بالا می‌برد. پزشک معمولا با معاینه به تشخیص می‌رسد و در موارد نامطمئن یا مشکوک نمونه‌برداری (بیوپسی) انجام می‌دهد، ولی پیگیری منظم پس از تشخیص در همه موارد لازم است.

تبخال تناسلی (هرپس سیمپلکس) معمولا با خارش یا گزگز در یک نقطه شروع می‌شود و ساعاتی تا یکی دو روز بعد تاول‌های ریز و دردناکی ظاهر می‌شوند. نخستین حمله ممکن است با تب، بدن‌درد و تورم غدد لنفاوی کشاله ران همراه باشد.

نئوپلازی داخل اپیتلیال ولو (VIN)، یعنی تغییرات پیش‌سرطانی پوست ولو، اغلب با ویروس HPV یا لیکن اسکلروز ارتباط دارد. سرطان ولو نادر است و بیشتر در سنین بالاتر رخ می‌دهد، اما شایع‌ترین نشانه هر دو خارش ماندگاری است که با درمان‌های معمول بهتر نمی‌شود. چنین خارشی اگر با لکه ضخیم، سفید، قرمز یا تیره، برجستگی شبیه زگیل یا زخمی که بهبود نمی‌یابد همراه باشد، نمونه‌برداری لازم دارد.

عفونت قارچی مکرر گاهی نخستین نشانه دیابت نوع ۲ یا کنترل ناکافی قند خون است. داروهای کاهنده قند از خانواده مهارکننده‌های SGLT2 هم، چون قند را از راه ادرار دفع می‌کنند، احتمال عفونت قارچی تناسلی را بالا می‌برند.

خارش واژن و ترشح زرد

خارش واژن همراه با ترشح زرد یا زرد مایل به سبز، به‌ویژه اگر کف‌آلود و بدبو باشد، بیش از همه با تریکومونیازیس همخوانی دارد. عامل آن یک انگل تک‌یاخته‌ای است که از راه جنسی منتقل می‌شود و به همین دلیل شریک جنسی هم باید هم‌زمان درمان شود.

ترشح زرد همراه با درد زیر شکم یا خونریزی بین دو قاعدگی یا پس از رابطه ممکن است نشانه سوزاک یا کلامیدیا باشد که بدون درمان گاهی به بیماری التهابی لگن (عفونت رحم و لوله‌ها) می‌رسند. در مقابل، کمی زردی ترشح خشک‌شده روی لباس زیر، بدون خارش و بو، معمولا طبیعی است.

خارش واژن چه زمانی خطرناک است؟

خارش واژن به‌تنهایی به‌ندرت خطرناک است و بیشتر موارد آن با درمان علت برطرف می‌شود. نگرانی زمانی جدی است که خارش با تب، درد لگن، تاول یا زخم، خونریزی غیرعادی یا تغییر ماندگار پوست همراه شود، یا با وجود درمان ادامه یابد.

خوددرمانی با داروی ضدقارچ بدون نسخه فقط زمانی منطقی است که پزشک قبلا عفونت قارچی را تشخیص داده باشد و نشانه‌های تازه دقیقا مشابه همان بار باشند. نخستین بار بروز این نشانه‌ها، نامشخص‌بودن علت، ترشح خاکستری، زرد مایل به سبز یا بدبو، احتمال عفونت آمیزشی، بارداری، دیابت، ضعف سیستم ایمنی و سن کمتر از ۱۶ یا بیشتر از ۶۰ سال، پیش از هر درمانی معاینه لازم دارند. اگر خارش پس از یک دوره درمان ضدقارچ ظرف حدود یک هفته بهتر نشود، بیش از دو هفته طول بکشد یا عفونت سه بار یا بیشتر در سال تکرار شود، مراجعه به پزشک لازم است.

هر مقدار خونریزی پس از یائسگی و هر خونریزی بین دو قاعدگی یا پس از رابطه جنسی، حتی اگر کم باشد، دلیلی برای معاینه زنان در چند روز آینده است. این خونریزی‌ها معمولا فوریت اورژانسی ندارند، ولی خونریزی شدید به‌تنهایی، یا هر خونریزی همراه با درد یا تب، نیاز به مراجعه فوری دارد.

در خارش شدید، کمپرس خنک و کنارگذاشتن همه محصولات تازه تا زمان ویزیت کمک می‌کند. در مقابل، شروع خودسرانه چند دارو به‌طور هم‌زمان، معاینه و تفسیر آزمایش‌ها را دشوار می‌کند.

علت خارش واژن چگونه تشخیص داده می‌شود؟

پزشک درباره زمان شروع خارش، ارتباط آن با قاعدگی یا رابطه جنسی، محصولات تازه، مصرف آنتی‌بیوتیک، درمان‌های قبلی و بیماری‌هایی مثل دیابت یا اگزما سؤال می‌کند، چون گاهی علت فقط از روی الگوی زمانی خارش آشکار می‌شود. در معاینه، پوست ولو از نظر قرمزی، ترک، لکه سفید، تاول یا شپش بررسی می‌شود. سپس با اسپکولوم، وسیله‌ای که دیواره‌های واژن را کمی باز نگه می‌دارد، دیواره واژن، دهانه رحم و ترشح دیده می‌شود.

آزمایش‌ها بر اساس همین یافته‌ها انتخاب می‌شوند و هرکدام برای تأیید یا رد یک علت مشخص به کار می‌رود:

• pH ترشح با نوار مخصوص سنجیده می‌شود؛ عدد بالاتر از ۴٫۵ به واژینوز باکتریایی یا تریکومونیازیس اشاره دارد، ولی در عفونت قارچی pH معمولا طبیعی می‌ماند.
• بررسی ترشح زیر میکروسکوپ، قارچ و نشانه‌های واژینوز را اغلب در همان روز نشان می‌دهد، ولی منفی‌بودن آن تریکومونیازیس را رد نمی‌کند.
• آزمایش مولکولی (PCR) روش ترجیحی برای تشخیص تریکومونیازیس، کلامیدیا و سوزاک است و نمونه‌گیری از تاول، تبخال تناسلی را تأیید می‌کند.
• کشت قارچ در عفونت عودکننده یا مقاوم به درمان انجام می‌شود، چون گونه‌های غیرمعمول قارچ به داروی دیگری نیاز دارند.
• آزمایش ادرار در سوزش یا تکرر ادرار و آزمایش قند خون یا HbA1c در عفونت قارچی مکرر درخواست می‌شود.
• نمونه‌برداری از پوست زمانی لازم است که تشخیص قطعی نباشد، ظاهر ضایعه غیرمعمول یا مشکوک باشد (ضخیم‌شدن، زخم یا برجستگی) یا بیماری به درمان پاسخ ندهد. تست پچ (آزمایش حساسیت پوستی) هم در حساسیت تماسی مشکوک کمک می‌کند.

درمان خارش واژن به چه چیزی بستگی دارد؟

درمان خارش واژن به علت زمینه‌ای آن بستگی دارد و هیچ دارویی همه انواع خارش را برطرف نمی‌کند. به همین دلیل کرمی که یک بار مؤثر بوده، بار بعد ممکن است بی‌اثر باشد یا خارش را بدتر کند. اصول درمان در هر یک از علت‌ها چنین است:

• عفونت قارچی واژن با کرم یا شیاف واژینال ضدقارچ یا قرص خوراکی ضدقارچ درمان می‌شود و نوع عودکننده به درمان طولانی‌تر و نگهدارنده نیاز دارد.
• واژینوز باکتریایی با آنتی‌بیوتیک خوراکی یا ژل واژینال درمان می‌شود.
• تریکومونیازیس، کلامیدیا و سوزاک با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شوند و شریک جنسی هم باید هم‌زمان درمان شود. آزمایش دوباره حدود سه ماه پس از درمان توصیه می‌شود، چون ابتلای دوباره شایع است، و تشخیص هر عفونت آمیزشی یا شپش شرمگاهی، آزمایش عفونت‌های آمیزشی دیگر از جمله HIV و سیفلیس را هم لازم می‌کند.
• تبخال تناسلی با داروهای ضدویروس کنترل می‌شود که ویروس را از بدن پاک نمی‌کنند، ولی طول و شدت حمله‌ها را کم می‌کنند.
• درماتیت تماسی با قطع عامل تحریک، مرطوب‌کننده ساده و در صورت نیاز یک دوره کوتاه کرم کورتون ضعیف با نظر پزشک بهبود می‌یابد.
• خشکی واژن در یائسگی با مرطوب‌کننده و روان‌کننده واژینال و در صورت نیاز با استروژن موضعی کم‌دوز درمان می‌شود.
• لیکن اسکلروز به کرم کورتون قوی زیر نظر پزشک و پیگیری طولانی‌مدت نیاز دارد، چون درمان منظم از آسیب ماندگار پوست جلوگیری می‌کند.
• شپش شرمگاهی و گال با لوسیون یا کرم ضدانگل درمان می‌شوند و لباس و ملحفه هم باید با آب داغ شسته شود.
• اگزما و پسوریازیس با داروهای ضدالتهاب موضعی مناسب پوست نازک این ناحیه کنترل می‌شوند و تغییرات پیش‌سرطانی درمان تخصصی دارند.

در بارداری خوددرمانی توصیه نمی‌شود. عفونت قارچی واژن در این دوران فقط با دوره طولانی‌تر داروی ضدقارچ واژینال و با تجویز پزشک درمان می‌شود و قرص خوراکی ضدقارچ مصرف نمی‌شود. واژینوز باکتریایی و تریکومونیازیس علامت‌دار هم در بارداری درمان می‌شوند، چون با زایمان زودرس ارتباط دارند. بروز تاول تناسلی در اواخر بارداری نیز باید فورا به پزشک یا ماما اطلاع داده شود، چون ویروس هرپس ممکن است هنگام زایمان به نوزاد منتقل شود.

مراقبت خانگی در خارش واژن و کارهایی که نباید کرد

مراقبت خانگی خارش را آرام‌تر می‌کند، ولی جای درمان علت را نمی‌گیرد. بهتر است ناحیه تناسلی فقط با آب ولرم ساده، حداکثر یکی دو بار در روز، شسته و با ضربه‌های آرام حوله خشک شود. کمپرس خنک با پارچه تمیز خارش شدید را موقتا آرام می‌کند و لباس زیر نخی و گشاد و تعویض سریع لباس ورزشی یا شنای خیس، رطوبت و اصطکاک را کم می‌کند.

یک لایه نازک وازلین ساده روی پوست بیرونی از پوست ملتهب در برابر ادرار و رطوبت محافظت می‌کند. وازلین و بسیاری از کرم‌ها و شیاف‌های واژینال ضدقارچ پایه روغنی دارند و ممکن است کاندوم و دیافراگم لاتکسی را تضعیف کنند و از اثر محافظتی آن‌ها بکاهند. نوار بهداشتی بدون عطر و شوینده ملایم بدون عطر برای لباس زیر هم از تحریک مکرر جلوگیری می‌کند.

برخی کارهای رایج خارش را بدتر می‌کنند یا تشخیص علت اصلی را به تأخیر می‌اندازند:

• دوش واژینال، یعنی شست‌وشوی داخل واژن، باکتری‌های مفید را از بین می‌برد و خطر واژینوز باکتریایی و عفونت لگن را بالا می‌برد، در حالی که واژن به‌طور طبیعی خودش را تمیز می‌کند.
• قراردادن ماست، سیر، سرکه یا روغن‌های گیاهی در واژن ممکن است مخاط را بسوزاند یا حساسیت ایجاد کند و اثر درمانی آن‌ها ثابت نشده است.
• مصرف مکرر داروی ضدقارچ بدون معاینه، تشخیص و درمان علت واقعی مثل تریکومونیازیس، درماتیت تماسی یا لیکن اسکلروز را به تأخیر می‌اندازد و گاهی خود دارو پوست را تحریک می‌کند.
• کرم‌های بی‌حس‌کننده، کرم‌های ترکیبی کورتون و آنتی‌بیوتیک و کرم کورتون قوی بدون نسخه ممکن است حساسیت ایجاد کنند، قارچ را تشدید کنند یا پوست را نازک کنند.
• صابون معطر، دستمال مرطوب، اسپری بهداشتی بانوان و اصلاح موها روی پوست ملتهب، تحریک را ادامه می‌دهند.

رابطه جنسی بهتر است تا فروکش‌کردن التهاب به تعویق بیفتد، چون اصطکاک پوست آسیب‌دیده را زخمی‌تر می‌کند. در عفونت‌های منتقل‌شونده از راه جنسی، پرهیز از رابطه تا پایان درمان هر دو نفر و برطرف‌شدن نشانه‌ها لازم است تا عفونت دوباره برنگردد و به فرد دیگری منتقل نشود.

پرسش‌های متداول