شپش شرمگاهی (شپش عانه): علائم، راه انتقال و درمان

شپش شرمگاهی آلودگی انگلی پوست است که حشره‌ای بسیار کوچک به نام Pthirus pubis آن را ایجاد می‌کند؛ این انگل روی موهای زبر ناحیهٔ تناسلی می‌نشیند و از خون تغذیه می‌کند. شناخته‌شده‌ترین نشانهٔ آن خارش سمج ناحیهٔ عانه است که شب‌ها شدت می‌گیرد. این آلودگی بیماری خطرناکی به‌شمار نمی‌رود و با درمان موضعی برطرف می‌شود، اما چون بیشتر با تماس جنسی منتقل می‌شود، بررسی سایر عفونت‌های آمیزشی هم اهمیت دارد.

شپش شرمگاهی چیست و چه انگلی آن را ایجاد می‌کند؟

عامل این آلودگی حشره‌ای خونخوار به طول یک تا دو میلی‌متر است که بدنی پهن و چنگال‌هایی ضخیم دارد و ظاهرش به خرچنگ کوچک شباهت می‌برد. همین شکل بدن تعیین می‌کند کجا زندگی کند، چون چنگال‌ها فقط موی زبر و دور از هم را می‌گیرند. جایگاه اصلی آن موی ناحیهٔ عانه است و به همین دلیل شپش عانه هم نامیده می‌شود، هرچند ران، شکم، زیر بغل، ریش و حتی مژه و ابرو هم می‌توانند درگیر شوند.

چرخهٔ زندگی این انگل کوتاه و وابسته به میزبان است. حشرهٔ ماده تخم‌ها را با مادهٔ چسبناکی به تنهٔ مو می‌چسباند و این تخم‌ها که رشک نام دارند، حدود یک هفته بعد باز می‌شوند. انگل بالغ روی بدن نزدیک به یک ماه عمر می‌کند، ولی جدا از بدن و بدون خون بیش از یکی دو روز دوام نمی‌آورد.

شپش شرمگاهی گونه‌ای جدا از شپش سر است و نشانهٔ بی‌نظافتی هم نیست، چون شست‌وشوی روزانه انگلی را که به تنهٔ مو قفل شده جدا نمی‌کند.

علائم شپش شرمگاهی چیست؟

خارش، اصلی‌ترین و اغلب نخستین شکایت است. علت آن حساسیت پوست به بزاق انگل هنگام خونخواری است، و چون این حساسیت به‌تدریج شکل می‌گیرد، در نخستین آلودگی گاهی دو تا چند هفته طول می‌کشد تا خارش آغاز شود. در همین فاصلهٔ بی‌علامت، فرد می‌تواند ناقل باشد بی‌آنکه خبر داشته باشد.

نشانه‌های شایع عبارت‌اند از:

• خارش مداوم ناحیهٔ عانه و کشالهٔ ران که شب‌ها شدیدتر می‌شود.
• دیده‌شدن انگل‌های ریز خاکستری تا قهوه‌ای نزدیک پوست، یا رشک‌های سفید مایل به زرد چسبیده به تنهٔ مو.
• لکه‌های کم‌رنگ آبی خاکستری روی ران و پایین شکم که چند روز می‌مانند و حاصل گزش‌های مکررند.
• ذره‌های سیاه‌رنگ روی لباس زیر که مدفوع انگل است.
• خراش، زخم سطحی و گاهی عفونت باکتریایی در اثر خاراندن شبانه.
• سوزش پلک همراه با پوسته و چسبندگی لبهٔ آن، در صورت درگیری مژه‌ها.

گاهی خارش آنقدر خفیف است که آلودگی اتفاقی و با دیدن انگل کشف می‌شود.

علل شپش شرمگاهی چیست و از چه راه‌هایی منتقل می‌شود؟

علت مستقیم، رسیدن انگل زنده از بدن فرد آلوده به بدن فرد دیگر است و این جابه‌جایی نیازمند تماس نزدیک و طولانی است. در بیشتر موارد چنین تماسی در جریان رابطهٔ جنسی رخ می‌دهد، هرچند دخول ضروری نیست و تماس مستقیم موی ناحیهٔ تناسلی دو نفر کافی است. به همین دلیل کاندوم محافظت قابل اعتمادی ایجاد نمی‌کند.

انتقال غیرجنسی ممکن اما کم‌احتمال است. ملحفه، حوله و لباس زیر مشترک تنها وقتی خطرساز می‌شوند که فاصلهٔ استفاده کوتاه باشد، چون انگل جدا از بدن به‌سرعت از بین می‌رود. انتقال از سطوح صافی مانند صندلی توالت هم عملا رخ نمی‌دهد، چون این حشره روی سطح صاف بند نمی‌شود.

احتمال ابتلا در کسانی بیشتر است که شرکای جنسی متعدد دارند یا شریکشان آلوده و درمان‌نشده است. در کودکان انتقال معمولا از راه تماس نزدیک خانوادگی و رختخواب مشترک است، ولی درگیری مژه یا ناحیهٔ تناسلی کودک بررسی دقیق‌تر شرایط او را ضروری می‌کند.

شپش شرمگاهی چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

این آلودگی به‌خودی‌خود بیماری جدی ایجاد نمی‌کند و انگل آن عامل عفونی دیگری را منتقل نمی‌کند. مشکلات مهم آن غیرمستقیم‌اند و از خاراندن مداوم، بی‌خوابی، عفونت پوستی ثانویه و درگیری پلک ناشی می‌شوند. انتخاب دارو در بارداری، شیردهی و کودکان بر عهدهٔ پزشک است.

چون راه غالب انتقال تماس جنسی است، بررسی سایر عفونت‌های آمیزشی مانند HIV، سیفلیس، سوزاک و کلامیدیا هم توصیه می‌شود.

شپش شرمگاهی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص در بیشتر موارد با معاینهٔ چشمی و بدون آزمایش خون انجام می‌شود. پزشک ناحیه را با نور کافی و گاهی با ذره‌بین یا درموسکوپ بررسی می‌کند تا انگل بالغ یا رشک چسبیده به مو را ببیند. تفاوت رشک با شوره و پرز لباس در همین چسبندگی است، چون رشک با کشیدن انگشت جدا نمی‌شود.

معاینه به ناحیهٔ تناسلی محدود نمی‌ماند و ران، زیر بغل، ریش و مژه‌ها هم دیده می‌شوند، چون ناحیهٔ نادیده‌گرفته‌شده درمان نمی‌شود و آلودگی از همان‌جا باز می‌گردد.

درمان شپش شرمگاهی چگونه است؟

درمان اصلی، داروی ضدشپش موضعی است که روی ناحیهٔ آلوده و موهای اطراف به کار می‌رود. یک نوبت کافی نیست، چون این داروها همهٔ تخم‌ها را از بین نمی‌برند و درمان باید پس از حدود یک هفته، هم‌زمان با بیرون‌آمدن نوزادها از رشک‌ها، تکرار شود.

موفقیت درمان به دو اقدام همراه بستگی دارد. شرکای جنسی یک ماه گذشته باید هم‌زمان درمان شوند، حتی بدون علامت، و لباس و ملحفهٔ روزهای اخیر باید با آب داغ شسته و در دمای بالا خشک شود. سم‌پاشی خانه ضرورتی ندارد.

نکته: ادامهٔ خارش تا یکی دو هفته پس از درمان موفق طبیعی است، چون واکنش پوست به گزش‌های قبلی به‌تدریج فروکش می‌کند. نشانهٔ شکست درمان، دیدن انگل زندهٔ متحرک است، نه خارش باقی‌مانده.

راه‌های پیشگیری از شپش شرمگاهی و مراقبت پس از درمان

پیشگیری بر پرهیز از تماس نزدیک با فرد آلوده تا پایان درمان او استوار است، یعنی رابطهٔ جنسی تا کامل‌شدن درمان هر دو طرف متوقف می‌ماند. مشترک‌نبودن حوله، لباس زیر و رختخواب این احتمال را باز هم کم می‌کند. تراشیدن موی ناحیهٔ تناسلی جایگزین درمان نیست، چون انگل به موهای زبر نواحی دیگر می‌رود.

پس از درمان، بررسی دوبارهٔ ناحیه در فاصلهٔ یک هفته توصیه می‌شود تا معلوم شود انگل زنده‌ای باقی مانده یا نه. درمان‌نشدن هم‌زمان شریک جنسی، شایع‌ترین علت بازگشت آلودگی است.

پرسش‌های متداول