کزاز (تتانوس): علائم، راه انتقال و پیشگیری با واکسن

کزاز یا تتانوس بیماری عفونی جدی و بالقوه کشنده‌ای است که در پی ورود باکتری کلستریدیوم تتانی (Clostridium tetani) به بدن، معمولا از راه یک زخم، ایجاد می‌شود. این باکتری سمی عصبی ترشح می‌کند که با درگیرکردن سیستم عصبی، انقباض شدید و دردناک عضلات را در سراسر بدن به‌دنبال دارد. برخلاف بسیاری از بیماری‌های عفونی، کزاز از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود و تنها راه پیشگیری قطعی از آن واکسیناسیون است.

کزاز چیست؟

کزاز بیماری‌ای است که در پی ورود باکتری کلستریدیوم تتانی به بافت بدن، معمولا از راه یک زخم، رخ می‌دهد. این باکتری در خاک، گردوغبار، کود و مدفوع بسیاری از حیوانات به‌شکل هاگ (اسپور) وجود دارد و می‌تواند سال‌ها در محیط باقی بماند. هنگامی‌که هاگ‌ها از راه یک زخم، به‌ویژه زخم‌های عمیق و کثیف، وارد بدن می‌شوند، در شرایط کم‌اکسیژن فعال شده و باکتری تکثیر می‌یابد. این باکتری نوعی سم عصبی به نام تتانواسپاسمین (tetanospasmin) ترشح می‌کند که از مسیر اعصاب محیطی به سیستم عصبی مرکزی می‌رسد و با مهار پیام‌رسانی مهاری بین نورون‌ها، انقباض غیرقابل‌کنترل و مداوم عضلات را برمی‌انگیزد.

از سوی دیگر، چون ابتلا به کزاز مصونیت طبیعی و پایداری ایجاد نمی‌کند، امکان ابتلای مجدد در آینده نیز وجود دارد؛ به همین دلیل تکیه بر واکسیناسیون، برخلاف برخی عفونت‌های دیگر، جایگزین‌ناپذیر است.

علائم کزاز چیست؟

علائم کزاز معمولا سه تا بیست‌ویک روز پس از آلودگی زخم آغاز می‌شود، هرچند در برخی موارد این بازه کوتاه‌تر یا طولانی‌تر است. شدت و سرعت پیشرفت علائم به میزان سم تولیدشده و فاصلهٔ محل زخم تا سیستم عصبی مرکزی بستگی دارد.

نشانه‌های شایع کزاز عبارت‌اند از: - سفتی و قفل‌شدن عضلات فک (trismus) که مانع باز کردن کامل دهان می‌شود. - سفتی عضلات گردن و دشواری در بلع. - انقباض عضلات صورت که ظاهری شبیه لبخند ثابت و کشیده (risus sardonicus) ایجاد می‌کند. - سفتی و درد عضلات شکم، پشت و اندام‌ها که می‌تواند به‌صورت کمان‌شدن ستون فقرات (opisthotonus) بروز کند. - اسپاسم‌های دردناک و ناگهانی عضلات که با محرک‌های نوری، صوتی یا لمسی تشدید می‌شود. - در موارد شدید، درگیری عضلات تنفسی و اختلال در عملکرد سیستم عصبی خودکار مانند نوسان شدید فشار خون و ضربان قلب.

نکته: در بسیاری از موارد، نخستین نشانهٔ قابل‌توجه کزاز نه در محل زخم بلکه در فک و گردن ظاهر می‌شود، به همین دلیل ارتباط آن با یک زخم قبلی گاهی نادیده گرفته می‌شود.

علل و عوامل خطر کزاز کدام‌اند؟

علت اصلی کزاز، ورود باکتری کلستریدیوم تتانی از راه یک آسیب پوستی است. هر زخمی که بافت را با محیط بیرون آلوده کند می‌تواند مسیر ورود این باکتری باشد، اما برخی زخم‌ها خطر بیشتری دارند: - زخم‌های عمیق و سوراخ‌مانند، مانند فرورفتن میخ یا سوزن. - زخم‌های آلوده به خاک، گردوغبار یا مدفوع حیوانی. - سوختگی‌ها و زخم‌های له‌شده همراه با بافت مرده. - گزش حیوانات. - زخم‌های ناشی از تزریق با وسایل غیراستریل، از جمله در مصرف تزریقی مواد. - بریدگی ناف نوزاد در شرایط غیربهداشتی، که عامل نوعی از این بیماری به نام کزاز نوزادی است.

مهم‌ترین عامل خطر، نبود واکسیناسیون کامل یا نگذشتن یادآور به‌موقع است؛ افراد با واکسیناسیون ناقص، سالمندانی با ایمنی کاهش‌یافته، و کسانی که در معرض زخم‌های شغلی یا کشاورزی هستند، خطر بیشتری دارند.

کزاز چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

کزاز از همان مرحلهٔ نخست بروز علائم، وضعیتی جدی و اورژانسی به‌شمار می‌رود؛ زیرا سیر بیماری می‌تواند در عرض چند روز از سفتی خفیف فک به اسپاسم‌های شدید و درگیری تنفسی برسد. تأخیر در شروع درمان، شانس کنترل عوارض را به‌شدت کاهش می‌دهد.

جدای از این علائم، پس از هر زخم عمیق، کثیف یا ناشی از گزش حیوان، ارزیابی وضعیت واکسیناسیون کزاز و در صورت نیاز تزریق دوز یادآور یا ایمونوگلوبولین اختصاصی، بخشی ضروری از مراقبت اولیهٔ زخم است، حتی پیش از بروز هر نشانه‌ای.

کزاز چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص کزاز عمدتا بر پایهٔ معاینهٔ بالینی و شرح‌حال است، نه یک آزمایش اختصاصی. نشانه‌های مشخصی مانند قفل‌شدن فک، سفتی عضلات و اسپاسم‌های وابسته به محرک، در کنار سابقهٔ یک زخم اخیر یا وضعیت واکسیناسیون ناقص، معمولا برای تشخیص کافی است.

آزمایش مستقیمی برای اثبات قطعی کزاز وجود ندارد؛ کشت باکتری از محل زخم در بسیاری از بیماران مبتلا نیز نتیجهٔ منفی می‌دهد، زیرا مقدار بسیار کمی از باکتری برای تولید سم کافی است. آزمایش خون، از جمله بررسی سطح آنتی‌بادی ضد کزاز، گاهی برای ارزیابی وضعیت ایمنی به کار می‌رود، اما حساسیت کافی برای تشخیص قطعی حین بیماری ندارد. در برخی موارد نیز برای رد سایر علل سفتی عضلانی یا تشنج، بررسی‌های تکمیلی انجام می‌شود.

درمان کزاز چگونه است؟

درمان کزاز نیازمند بستری در بخش مراقبت‌های ویژه و رویکردی چندجانبه است که هدف آن خنثی‌کردن سم باقی‌مانده، کنترل اسپاسم عضلانی، حمایت تنفسی و ریشه‌کنی منبع عفونت است.

با وجود درمان، بهبودی کامل هفته‌ها تا ماه‌ها زمان می‌برد، زیرا سم تتانواسپاسمین به‌کندی از بافت عصبی پاک می‌شود و عضلات باید عملکرد طبیعی خود را بازیابند. پس از بهبودی نیز، از آنجا که ابتلا به کزاز ایمنی پایدار ایجاد نمی‌کند، تکمیل واکسیناسیون ضروری است.

راه‌های پیشگیری از کزاز کدام‌اند؟

پیشگیری از کزاز، برخلاف درمان آن، ساده، کم‌هزینه و بسیار مؤثر است و بر پایهٔ واکسیناسیون قرار دارد: - تکمیل سری واکسیناسیون کودکان طبق برنامهٔ ملی ایمن‌سازی، که کزاز را در کنار دیفتری و سیاه‌سرفه پوشش می‌دهد. - تزریق دوز یادآور کزاز هر ده سال یک‌بار برای بزرگسالان. - ارزیابی وضعیت واکسیناسیون و تزریق یادآور یا ایمونوگلوبولین اختصاصی پس از هر زخم عمیق یا آلوده، به‌ویژه اگر بیش از پنج سال از آخرین نوبت واکسن گذشته باشد. - شست‌وشوی فوری و کامل هر زخم با آب و صابون و پاکسازی مواد خارجی از آن. - مراقبت بهداشتی از محل بند ناف نوزادان برای پیشگیری از کزاز نوزادی.

نکته: ایمنی حاصل از واکسن کزاز با گذشت زمان کاهش می‌یابد، از این رو یادآور دوره‌ای، حتی در نبود زخم تازه، بخشی از پیشگیری مستمر محسوب می‌شود.

پرسش‌های متداول