سوزاک: علائم، راه انتقال، تشخیص و درمان
سوزاک عفونتی باکتریایی است که از راه تماس جنسی منتقل میشود و بیشتر مجرای ادرار، دهانهٔ رحم، مقعد و گلو را درگیر میکند. آنچه این بیماری را مهم میکند، خاموش بودن آن در شمار زیادی از مبتلایان است؛ فرد نشانهای ندارد و ناخواسته عفونت را منتقل میکند. درمان با آنتیبیوتیک قطعی است، اما عفونت رهاشده به ناباروری و عفونت عمقی لگن میانجامد.
- عامل بیماری باکتری نایسریا گنورهآ است و انتقال آن تقریباً همیشه از راه تماس جنسی محافظتنشده رخ میدهد.
- بخش بزرگی از زنان مبتلا نشانهای ندارند و ابتلا فقط با آزمایش مشخص میشود.
- سوزش ادرار و ترشح چرکی از مجرا شایعترین نشانهها هستند و دو تا چهارده روز پس از تماس آغاز میشوند.
- درمان استاندارد یک نوبت آنتیبیوتیک تزریقی است و درمان همزمان شریک جنسی بخشی از آن است.
- عفونت رهاشده در زنان به بیماری التهابی لگن و ناباروری میانجامد.
سوزاک چیست؟
عامل سوزاک باکتریای به نام نایسریا گنورهآ است که تنها روی پردههای مخاطی بدن زنده میماند، یعنی سطوح گرم و مرطوبی مانند مجرای ادرار، دهانهٔ رحم، مقعد، گلو و چشم. این باکتری به سلولهای سطحی میچسبد و التهاب چرکی میسازد؛ همان التهابی که ترشح و سوزش را پدید میآورد و اگر مهار نشود، عفونت را عمیقتر میبرد. در متون پزشکی به این بیماری «گنوره» هم گفته میشود.
ابتلای پیشین ایمنی ایجاد نمیکند و تماس پرخطر بعدی میتواند دوباره به عفونت ختم شود. سوزاک اغلب با کلامیدیا همراه است؛ عفونتی با نشانههای بسیار شبیه که بر انتخاب آزمایش و دارو اثر میگذارد.
علائم سوزاک چیست؟
نشانهها معمولاً دو تا چهارده روز پس از تماس آغاز میشوند، ولی شدتشان در دو جنس یکسان نیست. در مردان علائم اغلب واضح و آزاردهندهاند، در حالی که در زنان بیماری بیصدا پیش میرود یا با عفونت ادراری اشتباه گرفته میشود.
شایعترین نشانهها بر پایهٔ محل درگیری چنیناند:
- سوزش یا درد هنگام ادرار کردن، که رایجترین شکایت در هر دو جنس است.
- ترشح چرکی زرد یا سبزرنگ از مجرای ادرار در مردان، همراه با تکرر ادرار.
- افزایش ترشح واژن، خونریزی مختصر بین دو قاعدگی یا پس از نزدیکی و درد مبهم پایین شکم در زنان.
- درد و تورم یکطرفهٔ بیضه، که گسترش عفونت به بافت مجاور را نشان میدهد.
- خارش، ترشح یا درد هنگام اجابت مزاج در عفونت مقعدی.
- عفونت گلو، که بیشتر اوقات بیعلامت میماند و گاهی فقط گلودردی خفیف و مقاوم میسازد.
نبود علامت به معنای نبود بیماری نیست؛ در زنان عفونت اغلب در همین سکوت به لولههای رحمی میرسد و تشخیص پس از بروز عارضه انجام میشود.
راه انتقال سوزاک و عوامل خطر آن چیست؟
سوزاک از راه تماس جنسی واژینال، مقعدی و دهانی منتقل میشود و برای انتقال، انزال ضرورتی ندارد، چون رسیدن مخاط به مخاط برای جابهجایی باکتری کافی است. راه دوم، عبور نوزاد از کانال زایمان مادر مبتلاست که به عفونت شدید چشم نوزاد میانجامد.
در مقابل، باکتری بیرون از بدن دوامی ندارد و روی سطوح خشک ظرف چند دقیقه میمیرد. به همین دلیل انتقال از راه صندلی توالت، استخر، حوله یا ظرف غذا رخ نمیدهد، هرچند این تصور هنوز رایج است.
خطر ابتلا با تماس محافظتنشده، داشتن شریک جنسی جدید یا متعدد، سابقهٔ عفونتهای مقاربتی و وجود علائم در شریک جنسی بالا میرود.
سوزاک چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
خطر اصلی از علائم اولیه نمیآید، بلکه از پیشروی بیسروصدای عفونت به بافتهای عمقی ناشی میشود. در زنان، رسیدن باکتری به رحم و لولههای رحمی بیماری التهابی لگن را میسازد و زخم و چسبندگی به جا میگذارد؛ همین چسبندگی بعدها به ناباروری، بارداری خارج از رحم و درد مزمن لگن ختم میشود.
در مردان، گسترش عفونت به اپیدیدیم، یعنی لولهٔ باریک پشت بیضه، درد و تورم ایجاد میکند. در شمار کمی از بیماران هم باکتری وارد جریان خون میشود و تب، تورم مفاصل و ضایعات پوستی میسازد که درمان بستری لازم دارد.
مراجعه به پزشک در سه حالت ضروری است: بروز سوزش ادرار یا ترشح غیرعادی، اطلاع از ابتلای شریک جنسی، و تماس محافظتنشده حتی وقتی هیچ علامتی وجود ندارد.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
تب و لرز همراه با تورم مفصل، درد شدید و یکطرفهٔ بیضه، درد شدید پایین شکم همراه با تب در زنان، و ترشح چرکی چشم در نوزاد چندروزه، نشانهٔ عفونت پیشرفتهاند و مراجعهٔ فوری به پزشک یا اورژانس را ضروری میکنند.
تشخیص سوزاک چگونه انجام میشود؟
تشخیص بر پایهٔ آزمایشگاه است و معاینه بهتنهایی کافی نیست، چون نشانههای سوزاک با کلامیدیا و عفونت ادراری همپوشانی زیادی دارد. رایجترین روش امروز، آزمایش مولکولی (NAAT) است که مادهٔ ژنتیکی باکتری را در نمونهٔ ادرار یا در سواب مجرا، دهانهٔ رحم، مقعد و گلو پیدا میکند.
کشت نمونه تنها روشی است که نشان میدهد باکتری به کدام آنتیبیوتیک پاسخ میدهد و در موارد شکست درمان، مسیر بعدی را تعیین میکند. آزمایش کلامیدیا معمولاً همزمان انجام میشود و بررسی HIV و سیفلیس هم توصیه میشود.
نکته: آزمایش ادرار، عفونت گلو و مقعد را نشان نمیدهد؛ در صورت تماس دهانی یا مقعدی، نمونه باید از همان ناحیه گرفته شود، وگرنه عفونت پنهان میماند.
درمان سوزاک چگونه است؟
سوزاک درمان قطعی دارد. در موارد بدون عارضه، یک نوبت آنتیبیوتیک تزریقی از خانوادهٔ سفالوسپورین (سفتریاکسون) عفونت را ریشهکن میکند. اگر همراهی کلامیدیا رد نشده باشد، یک آنتیبیوتیک خوراکی چندروزه هم به درمان افزوده میشود.
نکتهٔ تعیینکننده در انتخاب دارو، مقاومت دارویی است. باکتری سوزاک در دهههای گذشته به پنیسیلین، تتراسایکلین و سپس سیپروفلوکساسین مقاوم شده است؛ به همین دلیل داروی باقیمانده در خانه یا نسخهٔ فرد دیگر بیاثر است و تنها درمان درست را عقب میاندازد.
درمان خانگی سوزاک، چه در زنان و چه در مردان، وجود ندارد. جوشاندهٔ گیاهی، سرکه و شستوشوی موضعی سوزش را موقتاً کم میکنند، ولی باکتری را از بین نمیبرند و عفونت در همان فاصله پیش میرود.
درمان شریک جنسی هم بخشی از درمان خود بیمار است، چون با درمان یکطرفه عفونت در نخستین تماس بعدی بازمیگردد. تا یک هفته پس از درمان و تا درمان شریک جنسی، پرهیز از تماس جنسی توصیه میشود.
| شکل عفونت | درمان معمول | ملاحظهٔ مهم |
|---|---|---|
| عفونت تناسلی بدون عارضه | یک نوبت آنتیبیوتیک تزریقی | علائم ظرف چند روز فروکش میکند |
| همراهی با کلامیدیا | افزودن آنتیبیوتیک خوراکی چندروزه | دورهٔ خوراکی باید کامل مصرف شود |
| عفونت گلو | همان درمان تزریقی | ریشهکنی سختتر است و آزمایش کنترل لازم دارد |
| بیماری التهابی لگن | درمان ترکیبی و طولانیتر | گاهی بستری لازم میشود |
| عفونت چشم نوزاد | درمان تزریقی فوری در بیمارستان | تأخیر، خطر آسیب دائمی بینایی دارد |
ماندن علائم پس از یک هفته یعنی درمان کارگر نیفتاده یا ابتلای تازهای رخ داده است.
راههای پیشگیری از سوزاک
واکسنی برای سوزاک وجود ندارد و پیشگیری بر کاهش تماس با باکتری استوار است. کاندوم، اگر درست و همیشه استفاده شود، مؤثرترین راه شناختهشده است، هرچند نواحی بیرون از پوشش آن را کامل محافظت نمیکند.
محدود کردن تعداد شرکای جنسی و رابطهٔ پایدار با فرد آزمایششده خطر را کم میکند. غربالگری دورهای در افراد پرخطر هم ارزش دارد، چون عفونت بیعلامت را پیش از مرحلهٔ عارضه پیدا میکند.
در بارداری، آزمایش سوزاک بخشی از مراقبت پیش از زایمان است و درمان مادر، نوزاد را از عفونت چشمی خطرناک در امان نگه میدارد.
پرسشهای متداول
آیا سوزاک درمان قطعی دارد؟
بله. سوزاک با آنتیبیوتیک مناسب بهطور کامل درمان میشود و در موارد بدون عارضه، یک نوبت درمان تزریقی کافی است. آنچه برگشتپذیر نیست، آسیبی است که پیش از شروع درمان ایجاد شده باشد.
آیا درمان خانگی سوزاک در زنان مؤثر است؟
هیچ درمان خانگی، گیاهی یا موضعی نمیتواند باکتری سوزاک را از بین ببرد. کم شدن موقت سوزش به معنای بهبود نیست و عفونت در همان مدت به لولههای رحمی میرسد. تنها درمان مؤثر، آنتیبیوتیکی است که پس از تشخیص آزمایشگاهی تجویز میشود.
علائم سوزاک چند روز پس از تماس ظاهر میشود؟
در مردان معمولاً دو تا هفت روز و در زنان گاهی تا حدود دو هفته پس از تماس طول میکشد. در بخش زیادی از موارد، بهویژه در زنان و در عفونت گلو، هیچ علامتی ظاهر نمیشود؛ به همین دلیل پس از تماس پرخطر، آزمایش حتی در نبود علامت توصیه میشود.
آیا سوزاک باعث ناباروری میشود؟
سوزاک درماننشده میتواند به ناباروری منجر شود، بهویژه در زنان که چسبندگی ناشی از التهاب، مسیر عبور تخمک در لولههای رحمی را میبندد. در مردان این عارضه نادرتر است و بیشتر در پی التهاب طولانی اپیدیدیم رخ میدهد. درمان بهموقع تقریباً همیشه از آن جلوگیری میکند.