پرولاکتین بالا (هیپرپرولاکتینمی): علائم، علل و درمان

پرولاکتین بالا به افزایش غلظت هورمون پرولاکتین در خون فراتر از حد طبیعی گفته می‌شود؛ هورمونی که از غده هیپوفیز (غده کوچک زیر مغز) ترشح می‌شود و نقش اصلی آن آماده‌سازی پستان برای تولید شیر پس از زایمان است. این عارضه که در متون پزشکی هیپرپرولاکتینمی نام دارد، می‌تواند در هر دو جنس رخ دهد و از یک اختلال خفیف و گذرا تا نشانه یک توده خوش‌خیم هیپوفیزی متغیر باشد. تشخیص و درمان به‌موقع آن اهمیت دارد، زیرا در صورت نادیده‌ماندن می‌تواند بر باروری، چرخه قاعدگی و سلامت استخوان اثر بگذارد.

پرولاکتین بالا چیست؟

پرولاکتین هورمونی است که از بخش قدامی هیپوفیز ترشح می‌شود و وظیفه اصلی آن آماده‌سازی پستان برای تولید شیر در دوران شیردهی است. غلظت این هورمون به‌طور طبیعی در بارداری، شیردهی، خواب، ورزش سنگین و حتی استرس‌های روزمره اندکی بالا می‌رود و پس از رفع محرک به سطح طبیعی بازمی‌گردد. وقتی این افزایش پایدار باشد و علت فیزیولوژیک ساده‌ای مانند بارداری نداشته باشد، به آن پرولاکتین بالا یا هیپرپرولاکتینمی گفته می‌شود. این حالت می‌تواند ناشی از اختلال در خود هیپوفیز، مصرف دارو، کم‌کاری تیروئید یا بیماری‌های دیگر باشد؛ شناسایی علت زمینه‌ای مسیر درمان را روشن می‌کند.

علائم پرولاکتین بالا چیست؟

نشانه‌های پرولاکتین بالا به جنسیت فرد و علت زمینه‌ای بستگی دارد و در بسیاری از موارد به‌آرامی و طی ماه‌ها ظاهر می‌شود:

• اختلال در چرخه قاعدگی یا قطع کامل آن
• ترشح خودبه‌خودی شیر از پستان بدون بارداری یا شیردهی (گالاکتوره)
• کاهش میل جنسی و خشکی واژن در زنان
• کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ و کاهش کیفیت اسپرم در مردان
• بزرگ‌شدن بافت پستان در مردان (ژنیکوماستی)
• ناباروری در هر دو جنس
• سردرد و در موارد پیشرفته، تاری دید یا محدودشدن میدان دید

وقتی علت هیپرپرولاکتینمی یک توده هیپوفیزی بزرگ‌تر باشد، فشار توده بر عصب بینایی می‌تواند به‌تدریج میدان دید جانبی را محدود کند. شدت نشانه‌ها معمولا با غلظت پرولاکتین و مدت‌زمان بالابودن آن ارتباط دارد.

علل پرولاکتین بالا چیست؟

علل پرولاکتین بالا طیف گسترده‌ای دارد و شناسایی دقیق آن بر انتخاب درمان اثر می‌گذارد:

• پرولاکتینوما: شایع‌ترین علت پاتولوژیک؛ توده خوش‌خیم کوچکی در هیپوفیز که پرولاکتین اضافی ترشح می‌کند.
• داروها: برخی داروهای ضدروان‌پریشی، ضدافسردگی، ضدتهوع (مانند متوکلوپرامید) و برخی داروهای فشار خون از علل شایع دارویی به شمار می‌روند.
• کم‌کاری تیروئید: کاهش هورمون تیروئید، هورمونی را افزایش می‌دهد که ترشح پرولاکتین را نیز تحریک می‌کند.
• نارسایی کلیه یا بیماری کبدی: کاهش دفع پرولاکتین از بدن.
• ضایعات یا تحریک قفسه سینه: جراحی قفسه سینه، زونا یا تحریک مکرر نوک پستان.
• بارداری، شیردهی و استرس: علل فیزیولوژیک طبیعی که معمولا گذرا هستند.

در بخش قابل‌توجهی از موارد نیز علت مشخصی یافت نمی‌شود که به آن هیپرپرولاکتینمی ایدیوپاتیک گفته می‌شود؛ در این افراد پیگیری دوره‌ای معمولا جایگزین درمان تهاجمی می‌شود.

پرولاکتین بالا چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

در بیشتر موارد پرولاکتین بالا اختلالی قابل‌کنترل است، اما تأخیر در تشخیص می‌تواند اثر آن بر باروری و تراکم استخوان را تشدید کند. مراجعه به پزشک در صورت اختلال مداوم قاعدگی، ترشح غیرمنتظره شیر یا کاهش میل جنسی بدون علت مشخص لازم است. افراد مبتلا به کاهش طولانی‌مدت استروژن یا تستوسترون نیز باید تحت پیگیری منظم قرار گیرند تا خطر پوکی استخوان زودتر شناسایی شود.

پرولاکتین بالا چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص با اندازه‌گیری غلظت پرولاکتین خون آغاز می‌شود؛ ترجیحا در ساعات اولیه صبح و بدون استرس یا تحریک نوک پستان پیش از آزمایش. از آنجا که سطح پرولاکتین می‌تواند به‌طور موقت بالا برود، در بسیاری از موارد آزمایش تکرار می‌شود. آزمایش بارداری برای رد بارداری، سنجش عملکرد تیروئید (TSH) و گاهی بررسی عملکرد کلیه و کبد نیز بخشی از روند تشخیص است. فهرست کامل داروهای مصرفی باید بررسی شود، زیرا شمار زیادی از داروها می‌توانند علت افزایش باشند. اگر علت دارویی یا تیروئیدی رد شود یا غلظت پرولاکتین بسیار بالا باشد، تصویربرداری MRI از هیپوفیز برای بررسی وجود پرولاکتینوما درخواست می‌شود. در توده‌های بزرگ‌تر، آزمایش میدان دید نیز به ارزیابی افزوده می‌شود.

درمان پرولاکتین بالا چگونه است؟

درمان پرولاکتین بالا بر پایه علت زمینه‌ای تعیین می‌شود. اگر علت دارویی باشد، تغییر یا قطع دارو تنها با نظر پزشک معالج و با در نظرگرفتن ضرورت درمان اصلی صورت می‌گیرد؛ قطع خودسرانه هرگز توصیه نمی‌شود. کم‌کاری تیروئید با جایگزینی هورمون تیروئید درمان می‌شود و معمولا پرولاکتین نیز به سطح طبیعی بازمی‌گردد. برای پرولاکتینوما، آگونیست‌های دوپامین مانند کابرگولین و بروموکریپتین خط اول درمان هستند و در بیشتر موارد هم غلظت پرولاکتین را طبیعی می‌کنند و هم اندازه توده را کوچک می‌کنند. جراحی تنها در مواردی مانند عدم پاسخ به دارو، عدم تحمل عوارض دارویی یا فشار حاد توده بر عصب بینایی در نظر گرفته می‌شود؛ پرتودرمانی نیز گزینه‌ای نادر و معمولا آخرین انتخاب است.

نکته: قطع خودسرانه داروهای روان‌پزشکی به‌قصد کاهش پرولاکتین می‌تواند خطرناک باشد؛ هرگونه تغییر در درمان باید با هماهنگی پزشک معالج انجام شود.

راه‌های پیشگیری از پرولاکتین بالا

پیشگیری قطعی از پرولاکتینوما یا بیشتر علل هورمونی پرولاکتین بالا شناخته‌شده نیست، اما مدیریت عوامل قابل‌کنترل می‌تواند از تشدید یا عود آن جلوگیری کند. با پیگیری منظم می‌توان بسیاری از عوارض درازمدت آن را زودتر شناسایی و کنترل کرد. اطلاع‌دادن به پزشک پیش از شروع داروهای ضدروان‌پریشی یا ضدتهوع طولانی‌مدت، و انجام آزمایش‌های دوره‌ای پرولاکتین در افراد با سابقه پرولاکتینوما از اقدامات مهم به شمار می‌رود. در افرادی که به‌دلیل هیپرپرولاکتینمی طولانی‌مدت دچار کاهش استروژن یا تستوسترون شده‌اند، ارزیابی تراکم استخوان و دریافت کافی کلسیم و ویتامین D توصیه می‌شود. رعایت زمان‌بندی و دوز داروهای تجویزشده و پیگیری منظم ویزیت‌های پزشکی نیز احتمال کنترل پایدار بیماری را افزایش می‌دهد.

پرسش‌های متداول