یووئیت (التهاب یووه چشم): علائم، علل و درمان
یووئیت (uveitis) به التهاب یووه گفته میشود؛ لایهٔ میانی چشم که از عنبیه، جسم مژگانی و مشیمیه تشکیل شده و در تغذیهٔ عروقی و تنظیم نور نقش دارد. این التهاب میتواند یک یا هر دو چشم را درگیر کند، بهصورت ناگهانی یا تدریجی آغاز شود و در صورت تأخیر در درمان، به آسیب دائمی بینایی منجر شود. برخلاف بسیاری از بیماریهای سطحی چشم، یووئیت اغلب هشداری برای وجود یک بیماری التهابی یا عفونی در سایر نقاط بدن نیز هست.
- یووئیت التهاب یووه (عنبیه، جسم مژگانی و مشیمیه) است و میتواند قدامی، میانی، خلفی یا فراگیر باشد.
- شایعترین نوع، یووئیت قدامی است که با درد، قرمزی و حساسیت شدید به نور بروز میکند.
- علت آن طیف وسیعی از بیماریهای خودایمنی تا عفونتها را دربر میگیرد و در بخشی از موارد ناشناخته میماند.
- تأخیر در درمان میتواند به آبمروارید، گلوکوم، اِدم ماکولا و کاهش دائمی دید منجر شود.
- درمان اصلی بر پایهٔ قطرهٔ کورتونی و کنترل علت زمینهای است و باید زیر نظر چشمپزشک انجام شود.
یووئیت چیست و چرا اهمیت دارد؟
یووه از سه بخش تشکیل شده است: عنبیه در جلوی چشم، جسم مژگانی پشت آن و مشیمیه در پشت چشم، زیر شبکیه. این لایه غنی از عروق خونی است و همین ویژگی آن را هدف مناسبی برای واکنشهای التهابی و ایمنی بدن میکند. یووئیت بر پایهٔ محل درگیری به چند دسته تقسیم میشود: یووئیت قدامی (التهاب عنبیه)، یووئیت میانی (التهاب جسم مژگانی و زجاجیه)، یووئیت خلفی (التهاب مشیمیه و شبکیه) و پانیووئیت (درگیری همزمان همهٔ لایهها).
یووئیت بیشتر در بزرگسالی جوان و میانسالی بروز میکند، هرچند کودکان و سالمندان نیز از آن مصون نیستند و در برخی از آنان، این بیماری نخستین نشانهٔ یک بیماری خودایمنی زمینهای در بدن است.
علائم یووئیت چیست؟
علائم یووئیت بسته به محل درگیری تفاوت زیادی دارد. یووئیت قدامی معمولاً بهطور نسبتاً سریع با این نشانهها ظاهر میشود:
- درد و قرمزی چشم، بهویژه در اطراف عنبیه؛
- فوتوفوبی (حساسیت شدید به نور)؛
- تاری یا کاهش دید؛
- اشکریزش و گاهی تنگشدن یا بیقاعدگی شکل مردمک.
یووئیت میانی و خلفی معمولاً آرامتر و بیسروصداتر پیش میروند و بیشتر با دیدن لکهها یا نقطههای شناور و تاری تدریجی دید همراهاند؛ درد و قرمزی در این انواع کمتر یا حتی غایب است. علائم ممکن است تنها یک چشم یا هر دو چشم را درگیر کنند و در برخی بیماریهای زمینهای، بهصورت دورهای و راجعه بازمیگردند.
علل و عوامل خطر یووئیت چیست؟
در بخش قابلتوجهی از موارد، علت مشخصی برای یووئیت یافت نمیشود و آن را ایدیوپاتیک (بدون علت شناختهشده) مینامند. در باقی موارد، بیماریهای خودایمنی و التهابی سیستمیک از شایعترین علل شناختهشدهاند؛ از جمله اسپوندیلیت انکیلوزان، آرتریت واکنشی، بیماریهای التهابی روده، آرتریت پسوریازیس، آرتریت ایدیوپاتیک نوجوانان در کودکان، سارکوئیدوز و بیماری بهجت. حضور ژن HLA-B27 با افزایش خطر یووئیت قدامی حاد و راجعه ارتباط دارد.
عفونتها گروه دیگری از علل هستند؛ توکسوپلاسموز یکی از شایعترین علل عفونیِ یووئیت خلفی است. ویروس هرپس سیمپلکس و زونا، سل و سیفلیس نیز از علل شناختهشدهاند و در افراد با نقص ایمنی، عفونتهایی مانند سیتومگالوویروس اهمیت بیشتری پیدا میکنند. ضربه یا جراحی چشم نیز میتواند التهاب یووه را بهطور مستقیم برانگیزد.
یووئیت چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
یووئیت درماننشده یا با تأخیر درمانشده میتواند به آسیب دائمی بینایی منجر شود؛ به همین دلیل تشخیص و شروع درمان در روزهای نخست اهمیت زیادی دارد.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
درد شدید چشم، افت ناگهانی یا پیشروندهٔ دید، حساسیت شدید به نور یا قرمزی گستردهٔ همراه با درد، بهویژه در فردی با سابقهٔ بیماری خودایمنی یا یووئیت پیشین، نیازمند مراجعهٔ فوری به پزشک یا اورژانس چشم است.
علائم خفیفتر، مانند تاری تدریجی دید یا دیدن لکههای شناورِ جدید، نیز در صورت تداوم بیش از چند روز نیازمند معاینهٔ چشمپزشکی است.
یووئیت چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص یووئیت با معاینهٔ چشمپزشکی آغاز میشود. حدت بینایی، فشار داخل چشم و اتاق قدامی چشم با چراغ شکافدار بررسی میشود تا سلولهای التهابی مشخص شوند؛ سپس با قطرهٔ گشادکنندهٔ مردمک، زجاجیه، شبکیه و مشیمیه نیز معاینه میشود تا درگیری میانی یا خلفی رد یا تأیید شود.
شرححال کامل دربارهٔ سابقهٔ بیماریهای مفصلی، پوستی یا رودهای، تماس با گربه، سابقهٔ سل یا سفر، و الگوی عود بیماری به تعیین علت کمک میکند. بر اساس یافتههای بالینی، آزمایشهایی مانند بررسی ژن HLA-B27، آزمایشهای التهابی خون، رادیوگرافی قفسهٔ سینه برای سارکوئیدوز، آزمایش سل و سرولوژی توکسوپلاسما یا سیفلیس درخواست میشود؛ انتخاب آزمایش به نوع و الگوی یووئیت بستگی دارد. در موارد شک به بیماری سیستمیک، ارجاع به روماتولوژی یا سایر تخصصها لازم است.
نکته: مصرف خودسرانهٔ قطرهٔ کورتونی پیش از تعیین علت دقیق التهاب میتواند عفونت زمینهای را پنهان یا تشدید کند؛ به همین دلیل تجویز این دارو باید همراه با معاینهٔ چشمپزشکی باشد.
درمان یووئیت چگونه است؟
درمان بر اساس محل، علت و شدت التهاب تعیین میشود و هدف آن کنترل التهاب، کاهش درد، حفظ بینایی و پیشگیری از عوارض دیررس است.
برای یووئیت قدامی، قطرهٔ کورتیکواستروئیدی (مانند پردنیزولون استات) همراه با سیکلوپلژیک (قطرهٔ گشادکنندهٔ مردمک) خط اول درمان است؛ این ترکیب هم درد را کم میکند و هم از چسبندگی عنبیه به عدسی پیشگیری میکند. در انواع میانی، خلفی یا فراگیر، درمان ممکن است به تزریق یا کورتون خوراکی و، در موارد مقاوم یا خودایمنی، داروهای سرکوبکنندهٔ ایمنی مانند متوترکسات یا داروهای بیولوژیک نیاز پیدا کند.
اگر علت عفونی (مانند توکسوپلاسموز، سل یا هرپس) تأیید شود، درمان اختصاصی ضدعفونت در اولویت است، زیرا کورتونِ بدون پوشش درمانی مناسب میتواند عفونت را تشدید کند. در طول درمان کورتونی، پایش فشار داخل چشم نیز ضروری است. در موارد وابسته به بیماری خودایمنی، هماهنگی با روماتولوژی برای کنترل بیماری زمینهای، خطر عود را کاهش میدهد.
| نوع یا علت یووئیت | رویکرد اصلی درمان | نکتهٔ مهم |
|---|---|---|
| قدامی (شایعترین نوع) | قطرهٔ کورتونی و قطرهٔ گشادکنندهٔ مردمک | معمولاً پاسخ خوبی به درمان زودهنگام میدهد |
| میانی یا خلفی | تزریق کورتون اطراف یا داخل چشم، گاهی کورتون خوراکی | ممکن است به داروی سرکوبکنندهٔ ایمنی نیاز پیدا کند |
| منشأ عفونی (توکسوپلاسموز، سل، هرپس) | درمان اختصاصی عامل عفونی | کورتون بدون پوشش درمانی مناسب، عفونت را تشدید میکند |
| مرتبط با بیماری خودایمنی (بهجت، اسپوندیلیت و مشابه) | هماهنگی با روماتولوژی و داروی سرکوب ایمنی یا بیولوژیک | کنترل بیماری زمینهای، خطر عود را کم میکند |
راههای پیشگیری و مراقبت در یووئیت
برای بسیاری از موارد ایدیوپاتیک یا خودایمنی، راه قطعی برای پیشگیری وجود ندارد؛ اما چند اقدام میتواند خطر عود و شدت عوارض را کاهش دهد. کنترل منظم بیماری زمینهای، مانند بیماری بهجت یا اسپوندیلیت انکیلوزان، طبق برنامهٔ درمانیِ روماتولوژی، نقش مهمی در پیشگیری از عود یووئیت دارد. درمان بهموقع عفونتهای چشمی و سیستمیک نیز از پیشرفت التهاب جلوگیری میکند.
محافظت چشم در برابر ضربه، بهویژه با استفاده از عینک ایمنی در محیط کار یا ورزشهای پرخطر، توصیه میشود. برای افراد با سابقهٔ یووئیت راجعه یا بیماری خودایمنی شناختهشده، پیگیری دورهای چشمپزشکی برای شناسایی زودهنگام عود اهمیت زیادی دارد.
پرسشهای متداول
آیا یووئیت باعث کوری میشود؟
یووئیت درماننشده یا شدید میتواند به اِدم ماکولا، آبمروارید، گلوکوم و بهندرت جداشدگی شبکیه منجر شود و دید را بهطور جدی کاهش دهد. با تشخیص و درمان زودهنگام، بخش بزرگی از این آسیبها قابل پیشگیری است.
آیا یووئیت مسری است؟
خیر، التهاب یووه بهخودیخود مسری نیست. اگر علت آن یک عفونت مانند هرپس یا سل باشد، ممکن است بیماری زمینهای در شرایط خاصی قابل انتقال باشد، اما این انتقال از راه ابتلا به خودِ یووئیت صورت نمیگیرد.
یووئیت چقدر طول میکشد و آیا برمیگردد؟
طول دورهٔ بیماری به علت و نوع یووئیت بستگی دارد؛ برخی موارد در چند هفته با درمان کنترل میشوند و برخی دیگر، بهویژه در بیماریهای خودایمنی زمینهای، ماهیت مزمن یا راجعه دارند و به پیگیری طولانیمدت نیاز پیدا میکنند.
آیا یووئیت فقط یک چشم را درگیر میکند؟
میتواند یکطرفه یا دوطرفه باشد. برخی بیماریهای زمینهای، مانند بیماری بهجت یا سندرم فوگت-کویاناگی-هاراد، بیشتر هر دو چشم را درگیر میکنند؛ در مقابل، یووئیت قدامی مرتبط با HLA-B27 اغلب یکطرفه یا یکطرفهٔ متناوب است.