کراتیت (التهاب و زخم قرنیه): علائم، علل و درمان
کراتیت التهاب قرنیه، لایهٔ شفاف و گنبدیشکل جلوی چشم است که ممکن است تنها به سطح آن محدود بماند یا در موارد شدیدتر به زخم قرنیه پیشرفت کند. این بیماری بیشتر در پی عفونت، آسیب مکانیکی یا استفادهٔ نادرست از لنز تماسی بروز میکند و از علل مهم درد چشمی و کاهش ناگهانی بینایی است. تشخیص زودهنگام و شروع بهموقع درمان، عامل اصلی پیشگیری از اسکار دائمی قرنیه و آسیب بینایی به شمار میرود.
- کراتیت به التهاب قرنیه گفته میشود که میتواند سطحی باشد یا به زخم عمیق قرنیه پیشرفت کند.
- مهمترین عامل خطر آن استفادهٔ نادرست از لنز تماسی است؛ عفونتهای باکتریایی، ویروسی، قارچی و انگلی از علل اصلیاند.
- علائم اصلی شامل درد چشم، قرمزی، حساسیت به نور و تاری دید است.
- تأخیر در تشخیص و درمان میتواند به اسکار قرنیه و کاهش دائمی بینایی بینجامد.
- درمان بر اساس عامل ایجادکننده تعیین میشود و قطع فوری استفاده از لنز تماسی بخش ثابت آن است.
کراتیت چیست؟
قرنیه بافتی شفاف و بدون رگ خونی است که در جلوی چشم قرار دارد و نور را برای رسیدن به شبکیه متمرکز میکند. کراتیت به التهاب این بافت گفته میشود که ممکن است تنها لایهٔ رویی (اپیتلیوم) را درگیر کند یا به عمق بافت زیرین (استروما) برسد و باعث زخم قرنیه شود. کراتیت بر اساس علت به دو دستهٔ کلی عفونی (ناشی از باکتری، ویروس، قارچ یا انگل) و غیرعفونی (ناشی از آسیب، خشکی چشم یا واکنش حساسیتی) تقسیم میشود.
کراتیت عفونی سالانه میلیونها نفر را در جهان مبتلا میکند و در جمعیتهایی با مصرف گستردهٔ لنز تماسی، از علل شایع مراجعه به چشمپزشک است. شدت بیماری از یک تحریک خفیف و زودگذر تا آسیب جدی و تهدیدکنندهٔ بینایی متغیر است؛ به همین دلیل هر درد یا قرمزی غیرمعمول چشم باید جدی گرفته شود.
علائم کراتیت چیست؟
علائم کراتیت معمولا بهطور ناگهانی ظاهر میشوند و شدت آنها با گستردگی و عمق التهاب ارتباط دارد. رایجترین نشانهها عبارتاند از:
- درد چشم، از خفیف تا شدید؛
- قرمزی چشم، بهویژه در اطراف قرنیه؛
- احساس وجود جسم خارجی یا شن در چشم؛
- حساسیت شدید به نور (فتوفوبی)؛
- تاری یا کاهش دید؛
- ترشح چشمی آبکی یا غلیظ؛
- اشکریزش غیرارادی و پلکزدن مکرر.
در کراتیت ناشی از ویروس هرپس، ضایعهای با الگوی شاخهمانند روی سطح قرنیه دیده میشود و در موارد پیشرفتهتر، لکهٔ سفید یا خاکستریرنگی روی قرنیه نشانهٔ آسیب بافتی است.
علل کراتیت چیست؟
کراتیت میتواند علل عفونی یا غیرعفونی داشته باشد و شناسایی علت دقیق، مسیر درمان را تعیین میکند:
- عفونت باکتریایی: شایعترین علت در افرادی است که لنز تماسی استفاده میکنند یا قرنیهٔ آنها خراش برداشته است؛
- عفونت ویروسی: ویروس هرپس سیمپلکس و ویروس زونا از علل شناختهشدهاند و میتوانند عود کنند؛
- عفونت قارچی: معمولا پس از آسیب قرنیه با جسم گیاهی مانند شاخه یا برگ رخ میدهد و روندی کند اما مخرب دارد؛
- عفونت انگلی (آکانتاموبا): با تماس لنز با آب — هنگام شنا، دوش یا شستوشوی لنز با آب معمولی — مرتبط است و درمانی طولانی نیاز دارد؛
- آسیب مکانیکی: خراش با ناخن، شاخهٔ درخت، ذرهٔ خارجی یا لنز آسیبدیده؛
- خشکی چشم و اختلال در پوشش محافظ طبیعی قرنیه؛
- مصرف طولانیمدت قطرهٔ کورتیکواستروئید چشمی بدون نظارت پزشک.
استفادهٔ نادرست از لنز تماسی — بهویژه خواب با لنز، شستوشوی آن با آب معمولی یا استفادهٔ طولانیتر از حد مجاز — مهمترین عامل خطر شناختهشده برای کراتیت میکروبی است. دیابت، ضعف سیستم ایمنی و سابقهٔ جراحی قرنیه نیز احتمال بروز آن را افزایش میدهد.
نکته: دردی که در فرد استفادهکننده از لنز تماسی بهطور نامتناسب شدید به نظر میرسد، حتی اگر ظاهر قرنیه چندان ملتهب نباشد، نباید نادیده گرفته شود؛ این الگو گاهی نشانهٔ کراتیت انگلی است که تشخیص آن معمولا دیرتر انجام میشود.
کراتیت چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
کراتیت میتواند در عرض چند ساعت تا چند روز از یک تحریک سطحی به زخم عمیق قرنیه پیشرفت کند؛ به همین دلیل تأخیر در مراجعه خطر آسیب دائمی بینایی را افزایش میدهد. فردی که از لنز تماسی استفاده میکند و دچار درد یا قرمزی ناگهانی چشم میشود، صرفنظر از شدت ظاهری علائم، در اولویت مراجعهٔ زودهنگام قرار دارد.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
درد شدید چشم، کاهش ناگهانی دید، حساسیت شدید به نور، قرمزی همراه با ترشح غلیظ، یا بروز هر یک از این علائم در فردی که لنز تماسی استفاده میکند، نیازمند مراجعهٔ فوری به چشمپزشک یا اورژانس است.
خوددرمانی با قطرهٔ باقیماندهٔ دورههای قبلی، در غیاب تشخیص دقیق، میتواند روند بیماری را پنهان کند و درمان مؤثر را به تأخیر بیندازد.
کراتیت چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص کراتیت با معاینهٔ چشم توسط چشمپزشک آغاز میشود. با دستگاه اسلیتلمپ (میکروسکوپ مخصوص معاینهٔ سطح چشم)، سطح قرنیه از نزدیک بررسی و با قطرهٔ رنگی فلورسئین محل دقیق خراش یا زخم مشخص میشود. سنجش حدت بینایی در همان جلسه انجام میشود تا میزان تأثیر بیماری روی دید مشخص گردد.
در زخمهای بزرگتر، مرکزی یا مواردی که به درمان اولیه پاسخ نمیدهند، نمونهبرداری از لبهٔ زخم برای کشت میکروبی انجام میشود تا عامل دقیق بیماری (باکتری، قارچ یا انگل) شناسایی شود. در برخی مراکز، تصویربرداری تخصصی از قرنیه برای بررسی عمق آسیب نیز به کار میرود.
درمان کراتیت چگونه است؟
درمان کراتیت کاملا به عامل ایجادکنندهٔ آن بستگی دارد و باید پیش از هرگونه اقدام دارویی، با معاینهٔ چشمپزشک مشخص شود.
| علت کراتیت | رویکرد درمانی رایج |
|---|---|
| باکتریایی | قطرهٔ چشمی آنتیبیوتیک با دفعات مکرر در روزهای نخست بیماری |
| ویروسی (هرپس) | پماد یا قرص ضدویروس چشمی با نظارت چشمپزشک |
| قارچی | قطرهٔ ضدقارچ اختصاصی؛ روند بهبود معمولا کندتر است |
| انگلی (آکانتاموبا) | ترکیبی از قطرههای ضدانگل با دورهٔ درمانی طولانی، گاهی تا چند ماه |
| ناشی از آسیب یا خشکی چشم | اشک مصنوعی، قطرهٔ محافظ و در صورت نیاز آنتیبیوتیک پیشگیرانه |
مصرف خودسرانهٔ قطرهٔ کورتیکواستروئید پیش از تعیین علت دقیق کراتیت میتواند عفونت زمینهای را تشدید کند و از موارد ممنوع در درمان اولیه است. قطع فوری استفاده از لنز تماسی تا تأیید بهبود کامل، بخش ثابت درمان در همهٔ انواع کراتیت است. در زخمهای بزرگ یا مقاوم به درمان سرپایی، بستری برای پیگیری دقیقتر لازم میشود.
راههای پیشگیری از کراتیت
بخش عمدهٔ موارد کراتیت، بهویژه نوع مرتبط با لنز تماسی، با رعایت چند اصل ساده قابل پیشگیری است:
- شستوشوی لنز تماسی فقط با محلول استریل مخصوص، نه آب معمولی؛
- خودداری از خواب با لنز تماسی مگر با تجویز چشمپزشک؛
- درآوردن لنز تماسی پیش از شنا، دوشگرفتن یا هرگونه تماس با آب؛
- تعویض بهموقع لنز و جالنزی طبق برنامهٔ توصیهشده؛
- استفاده از عینک محافظ هنگام کار با گیاهان، چوب، فلز یا مواد شیمیایی؛
- درمان بهنگام خشکی چشم و پیگیری منظم آن در افراد مستعد؛
- خودداری از مصرف قطرهٔ کورتیکواستروئید چشمی بدون تجویز پزشک؛
- شستوشوی دستها پیش از دستزدن به چشم یا لنز تماسی.
رعایت این نکات، بهویژه در افراد لنزی، بیشترین نقش را در کاهش کراتیت میکروبی دارد.
پرسشهای متداول
آیا کراتیت مسری است؟
انواع ویروسی و باکتریایی کراتیت از راه تماس نزدیک یا وسایل آلوده میتوانند منتقل شوند، هرچند کمتر از ورم ملتحمهٔ ساده مسریاند. نوع ناشی از آسیب یا خشکی چشم مسری نیست.
تفاوت کراتیت با ورم ملتحمه چیست؟
ورم ملتحمه التهاب پردهٔ نازک روی سفیدی چشم و پلک است و دید را معمولا مختل نمیکند؛ کراتیت التهاب خود قرنیه است و با درد بیشتر، حساسیت به نور و کاهش دید همراه میشود. ورم ملتحمهٔ درماننشده گاهی به قرنیه میرسد و کراتیت ایجاد میکند.
آیا کراتیت باعث کوری میشود؟
کراتیت تشخیصدادهنشده یا درماننشده، بهویژه انواع قارچی و انگلی، میتواند به زخم عمیق، اسکار قرنیه و کاهش دائمی بینایی منجر شود. با تشخیص زودهنگام و درمان مناسب، بیشتر موارد باکتریایی پیشآگهی خوبی دارند.
استفاده از لنز تماسی در دوران ابتلا به کراتیت مجاز است؟
خیر. با بروز هرگونه علامت کراتیت، استفاده از لنز باید فورا قطع شود و تا تأیید بهبود کامل توسط چشمپزشک از سر گرفته نشود؛ ادامهٔ استفاده از لنز در چشم ملتهب میتواند روند بهبود را کاهش دهد و خطر عارضه را بالا ببرد.