سرطان پروستات: علائم، تشخیص و روش‌های درمان در مردان

سرطان پروستات نوعی بدخیمی است که از رشد غیرطبیعی و کنترل‌نشدهٔ سلول‌های غدهٔ پروستات آغاز می‌شود؛ غده‌ای کوچک در مردان که زیر مثانه قرار دارد و در تولید بخشی از مایع منی نقش دارد. این بیماری بیشتر پس از پنجاه سالگی بروز می‌کند و در بسیاری از موارد رشدی کند دارد، هرچند برخی انواع آن رفتاری تهاجمی‌تر نشان می‌دهند. تشخیص زودهنگام نقش مهمی در انتخاب روش درمان و پیش‌آگهی بیماری دارد.

سرطان پروستات چیست؟

غدهٔ پروستات اندامی کوچک، هم‌اندازهٔ گردو، در مردان است که زیر مثانه و اطراف مجرای ادرار قرار دارد و بخشی از مایع منی را می‌سازد. سرطان پروستات، که گاهی تومور بدخیم پروستات نیز نامیده می‌شود، زمانی شکل می‌گیرد که سلول‌های این غده دچار تغییر ژنتیکی شده و بی‌رویه تکثیر می‌شوند. این بدخیمی با بزرگی خوش‌خیم پروستات (BPH)، که در سالمندی شایع است و ماهیت سرطانی ندارد، تفاوت دارد؛ دو وضعیت که گاهی علائم مشابهی ایجاد می‌کنند.

در بیشتر موارد، سرطان پروستات به‌کندی رشد می‌کند و ممکن است سال‌ها بدون علامت و محدود به همان غده باقی بماند. در برخی افراد، این بیماری رفتاری تهاجمی‌تر دارد و می‌تواند به بافت‌های اطراف، غدد لنفاوی یا استخوان گسترش (متاستاز) یابد. تهاجمی‌بودن سلول‌های سرطانی با نمرهٔ گلیسون (Gleason score) ارزیابی می‌شود؛ هرچه این عدد بالاتر باشد، تومور تهاجمی‌تر در نظر گرفته می‌شود.

علائم سرطان پروستات چیست؟

در مراحل ابتدایی، سرطان پروستات معمولاً هیچ نشانهٔ مشخصی ایجاد نمی‌کند و تشخیص آن بیشتر از راه آزمایش‌های غربالگری دوره‌ای انجام می‌شود. با پیشرفت بیماری، ممکن است علائم زیر بروز کند:

• اختلال در دفع ادرار، از جمله تکرر ادرار در شب و ضعیف‌شدن یا قطع‌وصل‌شدن جریان ادرار
• احساس تخلیه‌نشدن کامل مثانه پس از ادرار کردن
• وجود خون در ادرار یا مایع منی
• درد یا سوزش هنگام دفع ادرار
• اختلال در نعوظ

در مراحل پیشرفته‌تر، درد استخوان (به‌ویژه در لگن، ستون فقرات یا دنده‌ها)، ضعف اندام تحتانی، کاهش وزن بی‌دلیل و خستگی مزمن نیز دیده می‌شود. بسیاری از این علائم، به‌ویژه اختلال ادراری، در بزرگی خوش‌خیم پروستات نیز مشاهده می‌شود و به‌تنهایی نشانهٔ قطعی سرطان نیست.

علل سرطان پروستات چیست؟

علت دقیق سرطان پروستات هنوز به‌طور کامل شناخته نشده، اما ترکیبی از عوامل ژنتیکی، هورمونی و محیطی در آن نقش دارد. مهم‌ترین عوامل خطر شناخته‌شده عبارت‌اند از:

• سن: بروز بیماری با افزایش سن، به‌ویژه پس از پنجاه سالگی، بیشتر می‌شود.
• سابقهٔ خانوادگی: ابتلای پدر یا برادر به این بیماری، خطر ابتلا را افزایش می‌دهد.
• جهش‌های ژنتیکی: جهش در ژن‌هایی مانند BRCA1 و BRCA2 با خطر بالاتر همراه است.
• نژاد و قومیت: شیوع و شدت بیماری در جمعیت‌های مختلف متفاوت گزارش شده است.
• رژیم غذایی و کم‌تحرکی: از عوامل مؤثر مطرح‌شده‌اند، هرچند شواهد قطعی کمتر است.
• هورمون‌های آندروژنی: رشد سلول‌های پروستات، از جمله سلول‌های سرطانی، به این هورمون‌ها وابسته است.

سرطان پروستات چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

وجود هر یک از علائم ادراری یادشده، به‌ویژه در مردان بالای پنجاه سال یا افراد با سابقهٔ خانوادگی مثبت، دلیلی کافی برای مراجعه به پزشک متخصص اورولوژی و انجام آزمایش‌های غربالگری است. تأخیر در بررسی این علائم می‌تواند فرصت تشخیص در مرحلهٔ قابل‌درمان را از بین ببرد. سرطان پروستات در مراحل پیشرفته، به‌ویژه هنگام گسترش به استخوان، خطرناک‌تر و درمان قطعی آن دشوارتر است.

پس از مراجعه، پزشک بر پایهٔ سن، علائم و سابقهٔ خانوادگی دربارهٔ لزوم آزمایش‌های تکمیلی تصمیم می‌گیرد.

سرطان پروستات چگونه تشخیص داده می‌شود؟

فرایند تشخیص معمولاً با دو آزمایش غربالگری آغاز می‌شود: اندازه‌گیری آنتی‌ژن اختصاصی پروستات (PSA) در خون، و معاینهٔ رکتال (DRE) برای بررسی اندازه و بافت غده. افزایش PSA همیشه به‌معنای سرطان نیست، زیرا التهاب یا بزرگی خوش‌خیم پروستات نیز می‌تواند آن را بالا ببرد؛ نتیجهٔ غیرطبیعی معمولاً با بررسی‌های تکمیلی دنبال می‌شود.

در صورت مشکوک‌بودن نتایج اولیه، MRI چندپارامتری پروستات نواحی مشکوک را مشخص می‌کند. تشخیص قطعی تنها از راه نمونه‌برداری (بیوپسی) و بررسی بافت زیر میکروسکوپ ممکن است. بر پایهٔ یافته‌های بافت‌شناسی، نمرهٔ گلیسون و گروه درجه‌بندی (Grade Group) تعیین می‌شود که میزان تهاجمی‌بودن سلول‌ها را نشان می‌دهد.

با کمک تصویربرداری‌های تکمیلی مانند اسکن استخوان یا سی‌تی‌اسکن، مرحلهٔ بیماری بر پایهٔ سامانهٔ TNM مشخص می‌شود؛ یعنی تومور محدود به پروستات مانده یا به غدد لنفاوی و سایر اندام‌ها گسترش یافته است. تعیین دقیق مرحله، مبنای اصلی انتخاب روش درمانی است.

درمان سرطان پروستات چگونه است؟

انتخاب روش درمان به مرحلهٔ بیماری، نمرهٔ گلیسون، سن و وضعیت سلامت عمومی فرد بستگی دارد. در موارد کم‌خطر و با رشد بسیار کند، به‌جای مداخلهٔ فوری، پایش فعال (Active Surveillance) با آزمایش‌های دورهٔ PSA و بیوپسی‌های تکراری در پیش گرفته می‌شود تا از عوارض درمان‌های غیرضروری پرهیز شود.

در مراحل موضعی، جراحی (پروستاتکتومی رادیکال) یا پرتودرمانی (خارجی یا براکی‌تراپی) گزینه‌های اصلی‌اند. در بیماری پیشرفته‌تر یا پرخطر، هورمون‌درمانی (کاهش آندروژن) اغلب همراه با پرتودرمانی به کار می‌رود. در مراحل متاستاتیک، ترکیبی از هورمون‌درمانی، شیمی‌درمانی و داروهای هدفمند جدیدتر برای کنترل بیماری استفاده می‌شود.

عوارض درمان، از جمله اختلال ادراری، اختلال نعوظ و خستگی، بسته به روش انتخابی متفاوت است و پیش از تصمیم‌گیری نهایی با پزشک بررسی می‌شود.

راه‌های پیشگیری از سرطان پروستات

راه قطعی برای پیشگیری از سرطان پروستات شناخته نشده، اما برخی اقدامات می‌تواند خطر را کاهش دهد یا تشخیص زودهنگام را ممکن سازد. رژیم غذایی سرشار از سبزیجات، میوه و غلات کامل، همراه با محدودکردن گوشت قرمز و چربی حیوانی، از توصیه‌های کلی برای سلامت عمومی است. حفظ وزن مناسب و فعالیت بدنی منظم نیز توصیه می‌شود.

غربالگری دوره‌ای با آزمایش PSA، به‌ویژه برای مردان بالای پنجاه سال یا افراد با سابقهٔ خانوادگی مثبت، امکان تشخیص بیماری را پیش از بروز علائم فراهم می‌کند.

نکته: تصمیم دربارهٔ غربالگری PSA باید با مشورت پزشک و با درنظرگرفتن سن، سابقهٔ خانوادگی و ریسک فردی گرفته شود، زیرا این آزمایش می‌تواند نتیجهٔ مثبت کاذب نیز داشته باشد.

پس از پایان درمان، پیگیری با آزمایش‌های دورهٔ PSA برای بررسی احتمال عود بیماری ادامه می‌یابد.

پرسش‌های متداول