سرطان تیروئید: علائم، علل، تشخیص و درمان
سرطان تیروئید بدخیمی است که از سلولهای غدهٔ تیروئید، غدهٔ کوچک و پروانهایشکل در جلوی گردن، آغاز میشود؛ شایعترین سرطان غدد درونریز محسوب میشود. برخلاف بسیاری از سرطانهای دیگر، بیشتر انواع آن، بهویژه با تشخیص زودهنگام، پیشآگهی بسیار مطلوبی دارند، هرچند چند زیرگروه نادرتر رفتاری تهاجمیتر نشان میدهند.
- سرطان تیروئید از سلولهای غدهٔ تیروئید آغاز میشود؛ نوع پاپیلاری شایعترین شکل آن است و پیشآگهی بسیار مطلوب دارد.
- در زنان چند برابر شایعتر از مردان است و بیشتر در دهههای میانی زندگی تشخیص داده میشود.
- اکثریت قریببهاتفاق ندولهای تیروئید خوشخیماند؛ فقط بخش کوچکی سرطانی تشخیص داده میشود.
- تشخیص با سونوگرافی تیروئید و نمونهبرداری با سوزن ظریف (FNA) انجام میشود.
- درمان اصلی جراحی است و بسته به نوع و مرحلهٔ بیماری، با ید رادیواکتیو و هورموندرمانی تکمیل میشود.
سرطان تیروئید چیست؟
غدهٔ تیروئید، غدهٔ کوچک و پروانهایشکل در جلوی گردن، دو هورمون اصلی T3 و T4 میسازد که سرعت متابولیسم، دمای بدن و ضربان قلب را تنظیم میکنند. سرطان تیروئید زمانی آغاز میشود که سلولهای این غده دچار تغییرات ژنتیکی میشوند و بهجای رشد و مرگ طبیعی، کنترلنشده تکثیر مییابند و تودهای بهنام ندول شکل میدهند.
این بیماری چهار نوع اصلی دارد که رفتار زیستی متفاوتی دارند: پاپیلاری (شایعترین، رشد آهسته و پیشآگهی مطلوب)، فولیکولار (رفتاری مشابه)، مدولاری (از نوع دیگری از سلولهای تیروئید؛ بخشی از موارد آن ارثی است) و آناپلاستیک (نادرترین و تهاجمیترین، با رشد بسیار سریع). همین تفاوت، مسیر پیگیری و درمان هر بیمار را متفاوت میکند.
علائم سرطان تیروئید چیست؟
شایعترین نشانهٔ سرطان تیروئید، وجود توده یا برجستگی جدید و معمولاً بدون درد در جلوی گردن است که گاهی هنگام لمس یا در آینه دیده میشود. بسیاری از موارد در مراحل ابتدایی هیچ علامتی ندارند و تنها در سونوگرافی یا معاینهٔ روتین بهطور اتفاقی کشف میشوند.
با بزرگترشدن توده یا درگیری ساختارهای اطراف، نشانههای دیگری هم ممکن است بروز کند:
- تورم یا برجستگی قابللمس در جلوی گردن
- تغییر یا خشونت صدا که بیش از چند هفته ادامه دارد
- دشواری در بلع غذا یا احساس گیرکردن آن در گلو
- تنگی نفس یا احساس فشار در گردن
- تورم غدد لنفاوی گردن
درد در ناحیهٔ توده کمتر شایع است. تشخیص قطعی خوشخیم یا بدخیمبودن هر توده تنها با بررسی پزشکی امکانپذیر است، نه با اندازه یا احساس ظاهری آن.
چه چیزهایی باعث سرطان تیروئید میشود؟
علت قطعی بیشتر موارد سرطان تیروئید شناختهشده نیست؛ اما چند عامل با افزایش خطر ابتلا مرتبطاند:
- تابش اشعه به سر و گردن در کودکی، چه پزشکی و چه محیطی
- سابقهٔ خانوادگی سرطان تیروئید یا برخی سندرومهای ژنتیکی ارثی
- جهش ارثی ژن RET، مرتبط با سرطان مدولاری و سندرم نئوپلازیهای غدد درونریز (MEN2)
- جنس مؤنث؛ در زنان چند برابر شایعتر از مردان است
- سن؛ بیشتر موارد پاپیلاری در دهههای میانی زندگی تشخیص داده میشود
- سابقهٔ گواتر یا ندول تیروئید، هرچند بیشتر این تودهها خوشخیم باقی میمانند
داشتن یک یا چند عامل خطر بهمعنای قطعیت ابتلا نیست؛ بسیاری از افراد مبتلا هیچ عامل خطر شناختهشدهای ندارند.
سرطان تیروئید چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
هر تودهٔ تازه یا رشدیابنده در گردن، حتی بدون درد، نیازمند ارزیابی پزشکی است. برخی ویژگیها احتمال بدخیمی را بیشتر مطرح میکنند: رشد نسبتاً سریع توده طی چند هفته تا چند ماه، سفتی غیرعادی هنگام لمس، ثابتبودن نسبت به بافتهای زیرین، بزرگی غدد لنفاوی گردن، یا سابقهٔ تابش اشعه به گردن در کودکی.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
در صورت بروز تنگی نفس، دشواری شدید در بلع، خشونت یا تغییر صدای پایدار و تازه، رشد ناگهانی توده در گردن، یا وجود غدد لنفاوی بزرگ و سفت، مراجعهٔ فوری به پزشک یا اورژانس ضروری است.
اکثریت قریببهاتفاق این تودهها خوشخیماند؛ تمایز قطعی آنها تنها با سونوگرافی و در صورت نیاز نمونهبرداری ممکن است، نه با معاینهٔ ساده.
سرطان تیروئید چگونه تشخیص داده میشود؟
ارزیابی معمولاً با معاینهٔ فیزیکی گردن و آزمایش خون TSH آغاز میشود؛ در بیشتر موارد سرطان تیروئید، برخلاف بسیاری از اختلالات خوشخیم تیروئید، سطح TSH طبیعی است.
سونوگرافی تیروئید روش اصلی بررسی ندولهاست و اندازه، لبهها، میکروکلسیفیکاسیون و شکل توده را برای ارزیابی میزان نگرانکنندهبودن آن مشخص میکند. اگر ویژگیهای تصویربرداری مشکوک باشد، مرحلهٔ قطعی تشخیص، نمونهبرداری با سوزن ظریف (FNA) است؛ در این روش سلولهای توده زیر میکروسکوپ بررسی و خوشخیم یا بدخیمبودن آن مشخص میشود.
نکته: نتیجهٔ برخی نمونهبرداریها نامشخص یا مرزی گزارش میشود؛ در این موارد ممکن است آزمایش تکرار شود، بررسی مولکولی انجام گیرد، یا جراحی تشخیصی محدود پیشنهاد شود.
در صورت تأیید بدخیمی، بررسی غدد لنفاوی گردن و گاهی سیتیاسکن یا معاینهٔ تارهای صوتی پیش از جراحی انجام میشود؛ مرحلهبندی بیماری بر اساس اندازهٔ تومور، درگیری غدد لنفاوی و سن فرد، مبنای انتخاب روش درمان قرار میگیرد.
درمان سرطان تیروئید چگونه است؟
انتخاب روش درمان به نوع سلولی سرطان، اندازهٔ تومور، گسترش آن به غدد لنفاوی یا سایر اندامها، و سن فرد بستگی دارد.
| روش درمان | هدف اصلی | نکتهٔ مهم |
|---|---|---|
| جراحی (تیروئیدکتومی) | برداشتن بخشی یا تمام غدهٔ تیروئید | درمان اصلی در اغلب موارد |
| ید رادیواکتیو | نابودی بافت باقیماندهٔ تیروئید یا سلولهای سرطانی پراکنده | پس از جراحی، در انواع پاپیلاری و فولیکولار |
| هورموندرمانی (لووتیروکسین) | جایگزینی هورمون تیروئید و سرکوب TSH | مصرف روزانه، معمولاً مادامالعمر پس از برداشتن کامل غده |
| پرتودرمانی خارجی | کنترل موضعی تومورهای مقاوم یا تهاجمی | بیشتر در موارد آناپلاستیک یا عودکرده |
| درمان هدفمند | مهار مسیر رشد اختصاصی سلول سرطانی | برای موارد پیشرفته یا مقاوم به ید رادیواکتیو |
جراحی معمولاً نخستین گام درمان است؛ بسته به اندازهٔ تومور، یک لوب یا کل غده برداشته میشود. پس از برداشتن کامل غده، ید رادیواکتیو بافت باقیمانده یا سلولهای پراکنده را از بین میبرد؛ هورموندرمانی روزانه هم این کمبود را جبران میکند و هم با کاهش TSH از تحریک سلولهای باقیمانده جلوگیری میکند. در ندولهای کوچک و کمخطر پاپیلاری، برخی مراکز بهجای جراحی فوری، پایش دقیق را پیشنهاد میکنند.
پس از درمان، پیگیری بلندمدت با آزمایش خون (تیروگلوبولین در انواع پاپیلاری و فولیکولار) و سونوگرافی دورهای گردن برای بررسی احتمال بازگشت بیماری ادامه مییابد.
راههای پیشگیری از سرطان تیروئید
راهکار قطعی برای پیشگیری از بیشتر موارد سرطان تیروئید وجود ندارد، چون علت دقیق آنها شناختهشده نیست. با اینحال چند اقدام میتواند خطر ابتلا را کاهش دهد یا به تشخیص زودهنگام کمک کند:
- پرهیز از تابش غیرضروری اشعه به سر و گردن، بهویژه در کودکی
- پیگیری منظم پزشکی در افراد با سابقهٔ تابش گردن یا سابقهٔ خانوادگی سرطان تیروئید
- مشاورهٔ ژنتیک و بررسی جهش ژن RET در خانوادههای با سابقهٔ سرطان مدولاری ارثی
- تأمین ید کافی و متعادل از طریق نمک یددار، بدون زیادهروی
- بررسی بهموقع هر تودهٔ تازهٔ گردن، بهجای تعویق آن
در خانوادههای با جهش ژنتیکی مرتبط با سرطان مدولاری، برداشتن پیشگیرانهٔ تیروئید در سنین پایین گاهی در نظر گرفته میشود؛ صرفنظر از خطر فردی، بررسی زودهنگام هر تودهٔ گردنی مؤثرترین ابزار برای نتیجهٔ درمانی مطلوب باقی میماند.
پرسشهای متداول
آیا سرطان تیروئید خطرناک است؟
پیشآگهی بیشتر موارد، بهویژه نوع پاپیلاری، در مقایسه با بسیاری از سرطانهای دیگر مطلوب است و با درمان مناسب، اکثریت بیماران زندگی طبیعی و طولانی خواهند داشت؛ فقط زیرگروههای نادرتری مانند مدولاری و بهویژه آناپلاستیک رفتار تهاجمیتری دارند.
آیا هر ندول تیروئید نشانهٔ سرطان است؟
خیر. اکثریت قریببهاتفاق ندولهای تیروئید خوشخیماند و فقط بخش کوچکی از آنها در بررسی نهایی بدخیم تشخیص داده میشوند. تعیین دقیق نوع هر توده تنها با سونوگرافی و در صورت نیاز نمونهبرداری با سوزن ظریف ممکن است.
آیا بعد از جراحی تیروئید باید تا آخر عمر دارو مصرف کرد؟
در صورت برداشتن کامل غدهٔ تیروئید، مصرف روزانهٔ هورمون تیروئید معمولاً مادامالعمر ادامه مییابد؛ این دارو هم کمبود را جبران میکند و هم با کنترل TSH از تحریک سلولهای باقیمانده جلوگیری میکند. اگر فقط بخشی از غده برداشته شود، نیاز به دارو گاهی کمتر است.
آیا سرطان تیروئید ارثی است؟
بیشتر موارد سرطان تیروئید، بهویژه پاپیلاری، بهطور پراکنده و بدون الگوی ارثی رخ میدهند؛ اما نوع مدولاری در بخشی از موارد ارثی است و با جهش ژن RET مرتبط دانسته میشود. در این خانوادهها، مشاورهٔ ژنتیک توصیه میشود.