سرطان تخمدان: علائم اولیه، تشخیص و درمان

سرطان تخمدان به رشد نامنظم و کنترل‌نشدهٔ سلول‌های بدخیم در یک یا هر دو تخمدان گفته می‌شود؛ تخمدان‌ها دو غدهٔ کوچک در دو طرف رحم هستند که تخمک و هورمون‌های جنسی زنانه را تولید می‌کنند. این بیماری در مراحل ابتدایی اغلب نشانهٔ مشخصی ندارد یا علائمش با مشکلات گوارشی و قاعدگی اشتباه گرفته می‌شود، به همین دلیل بخش زیادی از موارد در مراحل پیشرفته‌تر تشخیص داده می‌شوند. همین ویژگی، سرطان تخمدان را از نظر پزشکی جدی‌تر از شیوع ظاهری‌اش می‌سازد.

سرطان تخمدان چیست و چرا اهمیت دارد؟

تخمدان‌ها دو اندام کوچک بادامی‌شکل در دو سوی رحم هستند که در هر چرخهٔ قاعدگی یک تخمک آزاد می‌کنند و هورمون‌های استروژن و پروژسترون ترشح می‌کنند. سرطان تخمدان زمانی رخ می‌دهد که سلول‌های این بافت به‌طور غیرطبیعی تقسیم شوند و توده‌ای بدخیم بسازند. بیشتر موارد از سلول‌های پوششی سطح تخمدان (اپیتلیال) منشا می‌گیرند؛ بخش کوچک‌تری نیز از سلول‌های تولیدکنندهٔ تخمک یا بافت پیوندی تخمدان منشا می‌گیرند که معمولا در سنین پایین‌تر دیده می‌شوند. چون علائم اولیه مبهم‌اند، تومور در بسیاری از موارد پیش از تشخیص فرصت رشد و گسترش به شکم و لگن پیدا می‌کند.

علائم اولیهٔ سرطان تخمدان چیست؟

نشانه‌های اولیهٔ سرطان تخمدان معمولا خفیف و گذرا به نظر می‌رسند و به‌آسانی با اختلالات گوارشی یا تغییرات دوران یائسگی اشتباه گرفته می‌شوند. رایج‌ترین آنها عبارت‌اند از:

• نفخ و احساس پری یا اتساع مداوم شکم
• درد یا ناراحتی مبهم در لگن یا شکم
• سیری زودرس هنگام غذا خوردن یا کاهش اشتها
• افزایش تکرر یا فوریت دفع ادرار
• یبوست یا تغییر در عادت اجابت مزاج
• خستگی مداوم و کاهش وزن بدون دلیل مشخص

این نشانه‌ها وقتی جدید باشند، بیش از چند هفته تداوم داشته باشند یا به‌کرات تکرار شوند، نیازمند بررسی دقیق‌تر پزشکی‌اند. در مراحل پیشرفته‌تر، تجمع مایع در شکم (آسیت) می‌تواند دور شکم را به‌طور محسوس بزرگ کند.

علل و عوامل خطر سرطان تخمدان چیست؟

علت دقیق سرطان تخمدان مشخص نیست، اما عواملی احتمال ابتلا را افزایش می‌دهند. افزایش سن از مهم‌ترین این عوامل است؛ بیشتر موارد پس از یائسگی و در دهه‌های پنجم تا هفتم زندگی تشخیص داده می‌شوند. سابقهٔ خانوادگی سرطان تخمدان، پستان یا رودهٔ بزرگ، و به‌ویژه جهش در ژن‌های BRCA1 یا BRCA2، خطر ابتلا را به‌طور محسوسی بالا می‌برد. اندومتریوز، چاقی، ناباروری یا عدم بارداری، و مصرف طولانی‌مدت هورمون‌درمانی جایگزین پس از یائسگی نیز از عوامل خطر شناخته‌شده‌اند.

سرطان تخمدان چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

از آنجا که نشانه‌های سرطان تخمدان اغلب غیراختصاصی‌اند، معیار اصلی برای مراجعهٔ پزشکی تداوم و الگوی آنهاست، نه لزوما شدتشان. نفخ یا درد شکمی که بیش از دو تا سه هفته ادامه یابد، بهبود نیابد یا در طول ماه به‌کرات بازگردد، نیاز به بررسی دارد؛ به‌ویژه اگر با سیری زودرس، تکرر ادرار یا کاهش وزن بدون دلیل همراه باشد. سابقهٔ خانوادگی سرطان تخمدان یا پستان نیز دلیلی برای پیگیری زودتر این نشانه‌هاست.

سرطان تخمدان چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص سرطان تخمدان معمولا با معاینهٔ لگنی آغاز می‌شود که در آن پزشک بزرگ‌شدگی یا توده در ناحیهٔ تخمدان را بررسی می‌کند. سونوگرافی واژینال رایج‌ترین روش تصویربرداری اولیه است و ماهیت کیستی یا توپر توده را مشخص می‌کند. آزمایش خون CA-125 نیز اغلب درخواست می‌شود؛ این نشانگر تومور در بسیاری از موارد سرطان تخمدان بالا می‌رود، هرچند به‌تنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیست.

نکته: افزایش CA-125 به‌معنای قطعی سرطان نیست و در شرایط خوش‌خیمی مانند اندومتریوز، عفونت لگنی یا حتی قاعدگی نیز دیده می‌شود؛ به همین دلیل این آزمایش معمولا در کنار سونوگرافی و معاینهٔ بالینی تفسیر می‌شود.

در صورت مشکوک بودن یافته‌ها، CT (سی‌تی‌اسکن) یا MRI (تصویربرداری رزونانس مغناطیسی) برای بررسی میزان گسترش تومور درخواست می‌شود. تشخیص قطعی تنها با نمونه‌برداری از بافت تخمدان، معمولا در حین جراحی، امکان‌پذیر است و مرحلهٔ دقیق بیماری را نیز مشخص می‌کند.

درمان سرطان تخمدان چگونه است؟

درمان سرطان تخمدان بر اساس مرحلهٔ بیماری، نوع سلول سرطانی و وضعیت عمومی فرد تعیین می‌شود و معمولا ترکیبی از چند روش را شامل می‌شود.

شیمی‌درمانی معمولا با داروهای مبتنی بر پلاتین انجام می‌شود و دوره‌های آن بر اساس پاسخ بدن تنظیم می‌شود. در سال‌های اخیر، درمان‌های هدفمند مانند مهارکننده‌های PARP نیز به گزینه‌های درمانی افزوده شده‌اند، به‌ویژه برای بیماران دارای جهش BRCA1 یا BRCA2. انتخاب نهایی روش درمان بر عهدهٔ تیم درمانی است و بر اساس شرایط هر فرد تفاوت می‌کند.

راه‌های پیشگیری از سرطان تخمدان کدام‌اند؟

راه قطعی برای پیشگیری از سرطان تخمدان وجود ندارد، اما برخی اقدامات می‌توانند خطر ابتلا را تا حدی کاهش دهند. مصرف طولانی‌مدت قرص‌های ضدبارداری خوراکی، بارداری و شیردهی با کاهش نسبی خطر مرتبط بوده‌اند. برای افرادی با سابقهٔ خانوادگی قوی یا جهش ژنتیکی شناخته‌شده مانند BRCA1 و BRCA2، مشاورهٔ ژنتیک و گاهی جراحی پیشگیرانهٔ برداشتن تخمدان‌ها و لوله‌های رحمی پس از پایان دوران فرزندآوری مطرح می‌شود. حفظ وزن مناسب و پیگیری منظم معاینات زنان نیز در کاهش نسبی خطر و تشخیص زودهنگام نقش دارند.

از آنجا که آزمایش غربالگری قابل‌اعتمادی برای عموم افراد کم‌خطر وجود ندارد، توجه به نشانه‌های پایدار و غیرمعمول بدن و پیگیری پزشکی به‌موقع مؤثرترین ابزار برای تشخیص زودهنگام این بیماری به شمار می‌رود.

پرسش‌های متداول