اندومتریوز: علائم و مدیریت

اگر هر ماه درد قاعدگی شما را از کار، درس، خواب یا رابطه با عزیزانتان می‌اندازد، لازم نیست آن را فقط «قاعدگی سخت» بدانید و تحمل کنید. درد لگن، خونریزی یا دشواری بارداری ممکن است نشانهٔ اندومتریوز باشد؛ بیماری‌ای واقعی که گاهی دیر شناخته می‌شود. شناخت علائم کمک می‌کند زودتر با متخصص زنان گفت‌وگو کنید و درمانی متناسب با زندگی و برنامهٔ بارداری‌تان بیابید.

اندومتریوز چیست؟

در اندومتریوز، بافتی شبیه پوشش داخلی رحم در جایی خارج از رحم رشد می‌کند؛ معمولاً روی تخمدان‌ها، لوله‌های رحمی و پردهٔ پوشانندهٔ لگن، و گاهی نزدیک روده، مثانه یا حالب. این بافت به تغییرات هورمونی چرخهٔ قاعدگی واکنش نشان می‌دهد. التهاب و خونریزی‌های کوچک در بافت‌های اطراف می‌تواند درد، کیست و چسبندگی ایجاد کند؛ چسبندگی یعنی اندام‌هایی که به‌طور طبیعی باید آزادانه کنار هم حرکت کنند، به هم می‌چسبند.

اندومتریوز بیماری‌ای مزمن و هورمون‌وابسته است، اما تجربهٔ آن برای همه یکسان نیست. بعضی افراد ضایعات گسترده و درد کم، و برخی ضایعات محدود و درد شدید دارند؛ بنابراین شدت درد به‌تنهایی مرحلهٔ بیماری را نشان نمی‌دهد. اندومتریوز مسری نیست و به‌خودی‌خود سرطان محسوب نمی‌شود، اما می‌تواند بر زندگی روزمره، رابطهٔ جنسی، خلق‌وخو و باروری اثر بگذارد.

علائم اندومتریوز

نشانه‌ها ممکن است فقط پیش از قاعدگی و در روزهای آن رخ دهند یا در تمام ماه ادامه داشته باشند. مهم‌ترین علائم عبارت‌اند از:

• درد شدید قاعدگی که با گذشت زمان بیشتر می‌شود، فعالیت‌های روزانه را مختل می‌کند یا با مسکن‌های معمول به‌خوبی آرام نمی‌گیرد.
• درد مزمن لگن یا درد زیر شکم و کمر که ممکن است مستقل از قاعدگی هم وجود داشته باشد.
• درد هنگام رابطهٔ جنسی یا پس از آن، به‌ویژه در دخول عمیق.
• مشکل در باردار شدن یا ناباروری؛ التهاب، چسبندگی، اندومتریومای تخمدان و تغییر در حرکت تخمک یا اسپرم می‌توانند در این مسئله نقش داشته باشند.
• خونریزی قاعدگی زیاد، لکه‌بینی بین دو قاعدگی یا خونریزی نامنظم.
• درد هنگام دفع مدفوع یا ادرار، به‌خصوص اگر با چرخهٔ قاعدگی تکرار شود؛ گاهی نفخ، یبوست، اسهال یا تهوع دوره‌ای هم دیده می‌شود.

برخی افراد هیچ علامتی ندارند و بیماری هنگام بررسی مشکل باروری یا جراحی دیگری پیدا می‌شود. درد شدید همیشه به معنای ضایعات گسترده نیست، اما اگر فعالیت‌های معمول یا رابطهٔ جنسی را مختل می‌کند، باید بررسی شود. تأخیر در تشخیص شایع است، چون علائم با سندرم رودهٔ تحریک‌پذیر، فیبروم، آدنومیوز و عفونت لگنی همپوشانی دارد.

علت و عوامل خطر

علت قطعی اندومتریوز هنوز روشن نیست و احتمالاً ترکیبی از عوامل ژنتیکی، هورمونی، ایمنی و بافتی در آن نقش دارد. یکی از نظریه‌ها برگشت بخشی از خون قاعدگی از راه لوله‌های رحمی به لگن است، اما این اتفاق در بسیاری از افراد رخ می‌دهد و به‌تنهایی توضیح نمی‌دهد چرا فقط بعضی دچار اندومتریوز می‌شوند. پس اندومتریوز تقصیر فرد بیمار نیست و از رعایت نکردن بهداشت، رابطهٔ جنسی یا یک انتخاب غذایی خاص به وجود نمی‌آید.

احتمال ابتلا در افرادی بیشتر گزارش شده است که مادر، خواهر یا دخترشان اندومتریوز دارد، قاعدگی‌شان زود شروع شده، چرخهٔ کوتاه یا خونریزی طولانی و زیاد دارند. این‌ها فقط عوامل همراه‌اند؛ نداشتن آن‌ها بیماری را رد نمی‌کند.

اندومتریوز چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص با گفت‌وگو دربارهٔ زمان درد، مقدار خونریزی، علائم روده و مثانه، سابقهٔ خانوادگی، داروها و برنامهٔ بارداری شروع می‌شود. ثبت تاریخ قاعدگی و شدت درد، الگوی علائم را روشن‌تر می‌کند. هیچ علامت منفردی تشخیص را قطعی نمی‌کند.

سونوگرافی واژینال حتی با معاینهٔ طبیعی مفید است، اما ضایعات سطحی ممکن است دیده نشوند. در صورت تداوم علائم، پزشک بر اساس شرح حال، پاسخ به درمان و احتمال درگیری عمقی دربارهٔ ارجاع یا لاپاراسکوپی تشخیصی و درمانی تصمیم می‌گیرد؛ در این جراحی ممکن است نمونه‌برداری هم انجام شود.

درمان و مدیریت اندومتریوز

هدف درمان فقط کم کردن عدد درد نیست؛ باید توانایی انجام کارهای روزانه، سلامت جنسی و روانی، وضعیت باروری و عوارض داروها هم در نظر گرفته شود. مرحلهٔ ظاهری بیماری به‌تنهایی برنامهٔ درمان را تعیین نمی‌کند؛ خواسته‌ها و اولویت‌های شما بخش مهم تصمیم‌گیری هستند.

مراقبت‌های روزمره و درمان‌های کمکی

کیسهٔ آب گرم و فعالیت بدنی ملایم مانند پیاده‌روی یا کشش، برای بعضی افراد درد را قابل‌تحمل‌تر می‌کند؛ در زمان درد شدید به خود فشار نیاورید. خواب منظم، تنظیم فعالیت‌ها و در صورت نیاز فیزیوتراپی تخصصی کف لگن هم کمک‌کننده است.

رژیم غذایی، دمنوش یا مکملی درمان قطعی ثابت نشده است. تغذیهٔ متعادل داشته باشید و گروه‌های غذایی را بدون نظر متخصص حذف نکنید. در خونریزی زیاد، بررسی کم‌خونی ممکن است لازم باشد؛ مکمل آهن را خودسرانه شروع نکنید. حمایت روانی و کلینیک درد نیز بخشی از مراقبت است.

داروها

برای درد، پزشک ممکن است داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن، یا در شرایطی استامینوفن را پیشنهاد کند. زخم معده، بیماری کلیه، حساسیت، مصرف رقیق‌کنندهٔ خون و احتمال بارداری باید پیش از مصرف بررسی شود. چند مسکن را بدون راهنمایی با هم ترکیب نکنید.

داروهای هورمونی با کم کردن تخمک‌گذاری یا کنترل خونریزی، تحریک هورمونی ضایعات را کاهش می‌دهند. گزینه‌ها شامل قرص ترکیبی جلوگیری، پروژستین‌هایی مانند دینوژست، نوراتیسترون یا مدروکسی‌پروژسترون، و سامانهٔ داخل‌رحمی لوونورژسترل است. در موارد انتخاب‌شده، داروهایی مانند لوپرولاید نیز مطرح می‌شوند؛ برخی از آن‌ها می‌توانند گرگرفتگی، تغییر خلق یا کاهش تراکم استخوان ایجاد کنند و باید تخصصی مصرف شوند.

هورمون‌درمانی معمولاً درد را کنترل می‌کند، اما ضایعات را به‌طور قطعی از بین نمی‌برد. بسته به دارو ممکن است از بارداری جلوگیری کند یا برای فردی که در حال تلاش برای بارداری است مناسب نباشد؛ پیش از شروع یا قطع آن با پزشک مشورت کنید. سابقهٔ لختهٔ خون، میگرن با اورا یا بیماری کبدی نیز انتخاب دارو را تغییر می‌دهد.

جراحی لاپاراسکوپی

در لاپاراسکوپی دوربین از برش‌های کوچک وارد شکم می‌شود. جراح می‌تواند ضایعات قابل‌مشاهده را بردارد یا بسوزاند، چسبندگی‌ها را آزاد کند و در صورت مناسب بودن اندومتریوما را درمان کند. این گزینه برای درد مقاوم، داروی غیرقابل‌تحمل، اندومتریوز عمقی، اندومتریوما یا بعضی برنامه‌های باروری مطرح می‌شود.

این عمل بی‌خطرِ مطلق نیست و احتمال خونریزی، عفونت، آسیب به اندام‌ها، چسبندگی و برگشت علائم دارد. جراحی اندومتریوما ممکن است ذخیرهٔ تخمدان را کاهش دهد؛ حفظ باروری و انتخاب جراح باتجربه اهمیت دارد. برداشتن رحم درمان خط اول نیست.

وقتی بارداری اولویت دارد

اگر برای بارداری تلاش می‌کنید، از ابتدا به متخصص زنان بگویید؛ هورمون‌درمانی در زمان تلاش برای بارداری کاربرد معمول ندارد. بر اساس سن، مدت تلاش، وضعیت تخمدان و لوله‌ها و وجود اندومتریوما یا بیماری عمقی، ارزیابی باروری ممکن است زودتر و با مشارکت متخصص ناباروری انجام شود.

جراحی و آزاد کردن چسبندگی در بعضی افراد به بارداری خودبه‌خودی کمک می‌کند، اما باید در برابر آسیب احتمالی به ذخیرهٔ تخمدان سنجیده شود. گاهی روش‌هایی مانند لقاح آزمایشگاهی مناسب‌ترند؛ تصمیم را بر اساس مشاورهٔ تخصصی بگیرید.

پیگیری

پیگیری بر اساس علائم، درمان و اولویت‌های شما تنظیم می‌شود. در هر مراجعه پاسخ به دارو، عوارض، خونریزی و علائم ادراری یا گوارشی را مرور کنید. بیماری عمقی یا اندومتریومای تخمدان ممکن است به معاینه و تصویربرداری پیگیرانه نیاز داشته باشد. در صورت برگشت درد یا عارضه، دوز دارو را خودسرانه زیاد نکنید.

عوارض و نکات مهم

التهاب و چسبندگی می‌تواند به درد پایدار لگن، درد رابطه، مشکل دفع یا ادرار و اندومتریومای تخمدان منجر شود. خونریزی زیاد ممکن است کم‌خونی ایجاد کند و درد مزمن بر خواب و خلق اثر بگذارد. حمایت تخصصی درد یا روان‌شناختی می‌تواند در کنار درمان زنان کمک‌کننده باشد.

اندومتریوز ممکن است بارداری را دشوارتر کند، اما برابر با ناباروری قطعی نیست. در صورت بارداری، همهٔ داروها را با پزشک بازبینی کنید و درد یا خونریزی جدید را به بیماری قبلی نسبت ندهید. درد پس از جراحی نیز همیشه به معنی باقی ماندن ضایعه نیست و ممکن است علت‌های دیگری داشته باشد.

پیشگیری

برای پیشگیری قطعی از اندومتریوز راه اثبات‌شده‌ای وجود ندارد، چون علت آن مشخص نیست. روش‌های هورمونی ممکن است درد و خونریزی را کنترل کنند، اما نباید بدون بررسی پزشکی با هدف پیشگیری شروع شوند. مراجعهٔ زودهنگام برای درد ناتوان‌کننده و پرهیز از درمان‌های گیاهی نامطمئن به مراقبت بهتر کمک می‌کند.

سوالات متداول

سلب مسئولیت پزشکی

این مطلب برای افزایش آگاهی است و جایگزین معاینه، تشخیص یا نسخهٔ پزشک نیست؛ در صورت علائم جدید، درد شدید، احتمال بارداری یا نگرانی دربارهٔ دارو و باروری، با متخصص زنان یا خدمات اورژانسی مشورت کنید.