بورسیت (التهاب کیسهٔ مفصلی): علائم، علل و درمان
بورسیت که با عنوان التهاب بورس مفصل نیز شناخته میشود، به التهاب کیسههای کوچک و پر از مایعی اشاره دارد که در اطراف مفاصل قرار گرفتهاند و اصطکاک میان استخوان، تاندون، عضله و پوست را کاهش میدهند. این التهاب معمولا در مفاصلی مانند شانه، آرنج، باسن، زانو و پاشنه بروز میکند و با درد و محدودیت حرکتی همراه است. بیشتر موارد بورسیت با مراقبتهای ساده بهبود مییابد، اما نوع عفونی آن نیازمند درمان فوری است.
- بورسیت التهاب بورسهاست؛ کیسههای مایعدار اطراف مفاصل که نقش بالشتک محافظ در برابر اصطکاک دارند.
- شانه، آرنج، باسن، زانو و پاشنه شایعترین نقاط درگیر هستند.
- علت اصلی معمولا فشار یا حرکت تکراری روی مفصل است، اما ضربه، عفونت، نقرس و آرتریت روماتویید نیز زمینهساز آن هستند.
- در بیشتر موارد استراحت، یخ و داروهای ضدالتهاب برای بهبود کافی است.
- بورسیت عفونی با قرمزی شدید، تب و درد فزاینده همراه است و درمان فوری با آنتیبیوتیک میطلبد.
بورسیت چیست؟
بورس یک کیسهٔ نازک و پر از مایع لزج (مایع سینوویال) است که در نقاطی از بدن قرار دارد که تاندون یا پوست بر روی استخوان حرکت میکند. وظیفهٔ اصلی آن کاهش اصطکاک و جذب فشار در حین حرکت مفصل است. بدن انسان بیش از صد و پنجاه بورس دارد که بیشتر آنها در اطراف مفاصل بزرگ مانند شانه، آرنج، باسن، زانو و پاشنه متمرکز است.
هنگامیکه این کیسه در اثر فشار مکرر، ضربه، عفونت یا بیماری زمینهای ملتهب میشود، مقدار مایع داخل آن افزایش مییابد و بورس متورم، دردناک و گاهی گرم و قرمز میشود. بورسیت میتواند حاد (ناگهانی، معمولا در پی ضربه یا عفونت) یا مزمن (تدریجی، ناشی از فشار تکراری طولانیمدت) باشد. نوع مزمن اغلب با دورههای عود و فروکش همراه است و ممکن است در طول زمان به کاهش انعطاف مفصل منجر شود.
علائم بورسیت چیست؟
شدت علائم بورسیت به محل درگیری و علت زمینهای بستگی دارد، اما نشانههای رایج آن عبارتاند از:
- درد موضعی که با حرکت یا فشار روی ناحیهٔ درگیر تشدید میشود.
- تورم قابللمس، گاهی بهاندازهٔ یک توپ کوچک، بهویژه در آرنج و زانو.
- محدودیت دامنهٔ حرکتی مفصل مجاور.
- گرمی و قرمزی پوست روی ناحیهٔ ملتهب.
- سفتی مفصل پس از دورههای بیحرکتی، مانند صبحها یا پس از نشستن طولانی.
در بورسیت عفونی، افزون بر موارد بالا، تب، لرز و افزایش سریع قرمزی و درد نیز دیده میشود که آن را از نوع غیرعفونی متمایز میکند.
علل بورسیت چیست؟
فشار یا حرکت تکراری روی یک مفصل خاص، رایجترین زمینهساز بورسیت است؛ مانند تکیهدادن طولانیمدت روی آرنج، زانوزدن مکرر در برخی مشاغل مانند کفپوشکاری و باغبانی، یا حرکات چرخشی مکرر شانه در بعضی ورزشها و مشاغل. ضربهٔ مستقیم به یک مفصل نیز میتواند بورس را ملتهب کند.
سایر علل و عوامل خطر بورسیت شامل موارد زیر است:
- عفونت باکتریایی بورس، معمولا از راه یک زخم یا خراش پوستی نزدیک مفصل.
- بیماریهای التهابی مانند آرتریت روماتویید.
- نقرس و رسوب کریستالهای اسید اوریک در بافت اطراف مفصل.
- دیابت، که خطر عفونت و کندی بهبود زخم را افزایش میدهد.
- افزایش سن، بهدلیل کاهش کشسانی بافتهای اطراف مفصل.
- اضافهوزن، که فشار وارد بر بورسهای زانو و باسن را زیاد میکند.
بورسیت چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
بیشتر موارد بورسیت خفیف با مراقبت خانگی در عرض چند روز تا دو هفته بهبود مییابد. مراجعه به پزشک در مواردی لازم است که درد شدید باشد، تورم بهسرعت بزرگتر شود یا با وجود مراقبت اولیه علائم ادامه یابد. تشخیص بهموقع بورسیت عفونی اهمیت ویژهای دارد، زیرا تأخیر در درمان میتواند به گسترش عفونت به بافتهای اطراف یا جریان خون منجر شود.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
در صورت بروز تب، قرمزی گسترده و داغی شدید پوست روی مفصل، درد شدید همراه با ناتوانی در حرکتدادن مفصل، یا خروج ترشح چرکی از ناحیهٔ متورم، مراجعهٔ فوری به پزشک یا اورژانس ضروری است؛ این نشانهها میتواند بیانگر بورسیت عفونی باشد.
بورسیت چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص بورسیت معمولا با معاینهٔ بالینی آغاز میشود. پزشک ناحیهٔ متورم را از نظر گرمی، قرمزی، حساسیت به لمس و دامنهٔ حرکتی مفصل بررسی میکند و دربارهٔ شغل، فعالیتهای ورزشی و بیماریهای زمینهای پرسش میکند.
در صورت لزوم، بررسیهای تکمیلی زیر نیز انجام میشود:
- سونوگرافی یا MRI برای بررسی دقیقتر بورس و رد سایر علل درد مفصلی مانند پارگی تاندون.
- آسپیراسیون یا خارجکردن مایع بورس با سوزن، در مواردی که تورم قابلتوجه است یا شک به عفونت وجود دارد؛ مایع خارجشده از نظر وجود باکتری، کریستالهای نقرس یا سلولهای التهابی بررسی میشود.
- آزمایش خون برای ارزیابی نشانههای التهاب یا عفونت عمومی، بهویژه در موارد تب یا علائم گسترده.
- رادیوگرافی ساده در صورت شک به آسیب استخوانی همراه.
درمان بورسیت چگونه است؟
درمان بورسیت بر اساس علت و شدت آن متفاوت است. در بورسیت غیرعفونیِ خفیف تا متوسط، هدف اصلی کاهش التهاب و محافظت از مفصل تا بهبود کامل است. در موارد عفونی، کنترل عفونت در اولویت قرار میگیرد.
| روش درمان | کاربرد اصلی |
|---|---|
| استراحت و اجتناب از فشار تکراری | کاهش تحریک مداوم بورس ملتهب |
| کمپرس یخ | کاهش تورم و درد در فاز حاد |
| داروهای ضدالتهاب غیراستروییدی (NSAID) | کنترل درد و التهاب خفیف تا متوسط |
| آسپیراسیون مایع بورس | کاهش فشار در تورم قابلتوجه |
| تزریق کورتیکواستروییدی موضعی | موارد مقاوم به درمانهای اولیه |
| آنتیبیوتیک | بورسیت عفونی، بر اساس نوع باکتری |
| فیزیوتراپی | بازگرداندن دامنهٔ حرکتی پس از فروکش التهاب حاد |
| جراحی (بورسکتومی) | موارد مزمن یا عودکنندهٔ مقاوم به سایر درمانها |
نکته: در بورسیت عفونی، تزریق کورتیکواستروییدی توصیه نمیشود، زیرا میتواند گسترش عفونت را تسهیل کند؛ درمان اصلی در این موارد آنتیبیوتیک و در صورت لزوم تخلیهٔ مایع بورس است.
راههای پیشگیری از بورسیت
پیشگیری از بورسیت عمدتا بر کاهش فشار مکرر روی مفاصل پرخطر و مدیریت بیماریهای زمینهای متمرکز است. اقدامات مؤثر در این زمینه شامل موارد زیر است:
- استفاده از زانوبند یا آرنجبند در مشاغل و فعالیتهایی که نیاز به تکیه یا زانوزدن طولانیمدت دارند.
- تغییر دورهای وضعیت بدن در کارهای همراه با حرکت تکراری.
- گرمکردن بدن پیش از فعالیت ورزشی و افزایش تدریجی شدت تمرین.
- حفظ وزن مناسب برای کاهش فشار روی بورسهای زانو و باسن.
- کنترل بیماریهای زمینهای مانند دیابت، نقرس و آرتریت روماتویید.
- مراقبت فوری از هرگونه زخم یا خراش نزدیک مفاصل، برای پیشگیری از عفونت بورس.
پرسشهای متداول
آیا بورسیت خودبهخود خوب میشود؟
بسیاری از موارد خفیف بورسیت غیرعفونی با استراحت و کاهش فشار روی مفصل طی چند روز تا چند هفته بهبود مییابد. با این حال، تداوم علائم بیش از دو هفته یا بروز نشانههای عفونت، ارزیابی پزشکی را ضروری میکند.
تفاوت بورسیت با آرتریت چیست؟
بورسیت التهاب کیسهٔ مایعدار اطراف مفصل است، در حالیکه آرتریت به التهاب خودِ سطح مفصلی و غضروف مربوط میشود. این دو میتوانند علائمی مشابه مانند درد و تورم ایجاد کنند، اما محل و مکانیسم آسیب در آنها متفاوت است.
آیا بورسیت مسری است؟
بورسیت غیرعفونی مسری نیست. بورسیت عفونی نیز از راه تماس عادی به فرد دیگری منتقل نمیشود، زیرا عفونت محدود به بافت اطراف مفصل فرد مبتلاست.
بورسیت زانو و آرنج چه تفاوتی با انواع دیگر دارد؟
بورس زانو (بورسیت پرهپاتلار، معروف به «زانوی خدمتکار») و بورس آرنج (بورسیت اولکرانون) در لایهای نزدیک به سطح پوست قرار دارند، به همین دلیل بیشتر مستعد ضربهٔ مستقیم و عفونت هستند. تورم در این دو نوع معمولا زودتر و واضحتر از بورسیت شانه یا باسن قابل مشاهده میشود.