نقرس کاذب (شبهنقرس): علائم، تفاوت با نقرس و درمان
نقرس کاذب یا شبهنقرس نوعی آرتریت التهابی است که در اثر رسوب کریستالهای پیروفسفات کلسیم دیهیدرات در غضروف مفصلی و مایع داخل مفصل ایجاد میشود. این بیماری از نظر تظاهرات بالینی، بهویژه حملات ناگهانی درد و تورم مفصل، شباهت زیادی به نقرس واقعی دارد، هرچند علت زمینهای آنها کاملا متفاوت است. شیوع نقرس کاذب با افزایش سن بهطور محسوسی بالا میرود و زانو شایعترین مفصل درگیر در آن است.
- نقرس کاذب از تجمع کریستالهای کلسیمی در مفاصل ایجاد میشود، نه از اسید اوریک مانند نقرس واقعی.
- زانو شایعترین محل درگیری است؛ مچ دست، شانه، آرنج و مچ پا نیز ممکن است دچار شوند.
- بروز آن پس از ۶۰ سالگی بهطور چشمگیری افزایش مییابد و در سنین بالاتر شایعتر است.
- تشخیص قطعی با بررسی مایع مفصلی زیر میکروسکوپ پلاریزه انجام میشود.
- درمان جنبهٔ علامتی دارد و شامل داروهای ضدالتهاب، کلشیسین یا تزریق کورتیکواستروئید داخل مفصل است.
نقرس کاذب چیست؟
نقرس کاذب که نام پزشکی آن بیماری رسوب کریستال پیروفسفات کلسیم است، زمانی شکل میگیرد که بلورهای ریز این ترکیب در غضروف مفصلی تجمع پیدا میکنند. با آزاد شدن ناگهانی این کریستالها به درون فضای مفصل، واکنش التهابی شدیدی برانگیخته میشود که با درد، تورم و قرمزی همراه است. تفاوت اصلی آن با نقرس واقعی در نوع کریستال است؛ نقرس با کریستالهای اورات ناشی از اسید اوریک بالا شکل میگیرد، در حالیکه نقرس کاذب ارتباطی به سطح اسید اوریک خون ندارد. این بیماری میتواند بهصورت حملات حاد و گذرا، مشابه نقرس، یا به شکل مزمن و تدریجی و شبیه به آرتروز ظاهر شود. زانو رایجترین مفصل درگیر است، اما مچ دست، شانه، آرنج، مچ پا و بهندرت مفاصل کوچکتر نیز ممکن است تحت تاثیر قرار گیرند.
علائم نقرس کاذب چیست؟
حملهٔ حاد نقرس کاذب معمولا با درد ناگهانی و شدید در یک مفصل شروع میشود که طی چند ساعت به اوج خود میرسد. نشانههای شایع این بیماری عبارتاند از:
- تورم محسوس و گرمی موضعی مفصل درگیر
- قرمزی پوست روی ناحیهٔ ملتهب
- محدودیت حرکتی و سفتی مفصل، بهویژه در ساعات ابتدایی روز
- حساسیت شدید به لمس، بهطوریکه حتی تماس سبک پارچه یا ملحفه دردناک است
- در برخی حملات، تب خفیف همراه با علائم مفصلی
در بیشتر موارد، شدت علائم طی چند روز تا حدود دو هفته کاهش مییابد، حتی بدون دریافت درمان اختصاصی. در شکل مزمن بیماری، درد و سفتی خفیفتر اما پایدارتر است و بروز آن تدریجیتر خواهد بود؛ این حالت گاهی با آرتروز اشتباه گرفته میشود چون هر دو بیشتر مفاصل بزرگتر و سالمندان را درگیر میکنند.
علل نقرس کاذب چیست؟
علت دقیق تجمع این کریستالها در مفصل هنوز بهطور کامل شناختهنشده، اما چند عامل زمینهساز شناسایی شده است:
- افزایش سن: مهمترین عامل خطر؛ بروز بیماری پس از ۶۰ سالگی بهطور محسوسی بیشتر میشود
- سابقهٔ آسیب یا جراحی مفصلی پیشین در همان مفصل
- اختلالات متابولیک مانند پرکاری غدد پاراتیروئید، هموکروماتوز (تجمع بیشازحد آهن در بدن)، کمبود منیزیم خون و اختلال عملکرد تیروئید
- سابقهٔ خانوادگی، در گروه کوچکی از موارد با الگوی ارثی
- وجود آرتروز پیشرفته یا سایر بیماریهای مزمن مفصلی در همان ناحیه
نکتهٔ مهم در افتراق این بیماری از نقرس همینجاست: نقرس با رژیم غذایی، مصرف الکل و سطح اسید اوریک خون مرتبط است، در حالیکه نقرس کاذب چنین ارتباطی ندارد و بیشتر پیامد سن و اختلالات متابولیک زمینهای است.
نقرس کاذب چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
بروز اولین حملهٔ درد ناگهانی مفصل، حتی بدون نشانهٔ هشداردهنده، باید توسط پزشک ارزیابی شود، زیرا افتراق میان نقرس کاذب، نقرس واقعی، عفونت مفصلی و سایر آرتریتهای التهابی تنها از راه معاینه و آزمایش امکانپذیر است. برخی نشانهها اهمیت فوریتری دارند و نباید نادیده گرفته شوند.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
در صورت بروز تب بالا همراه با درد شدید مفصل، قرمزی گسترده و افزایش سریع تورم، یا ناتوانی در تحمل وزن روی اندام درگیر، مراجعهٔ فوری به پزشک یا اورژانس ضروری است تا احتمال عفونت مفصلی (سپتیک آرتریت) بررسی و رد شود.
عفونت مفصلی یک اورژانس پزشکی است و میتواند در ظاهر بالینی بسیار شبیه به حملهٔ نقرس کاذب باشد؛ به همین دلیل در موارد مشکوک، آسپیراسیون و بررسی فوری مایع مفصل ضرورت پیدا میکند.
نقرس کاذب چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص قطعی نقرس کاذب بر پایهٔ بررسی مایع مفصلی است. در این روش، پزشک با یک سوزن نازک مقداری از مایع داخل مفصل ملتهب را خارج میکند (آسپیراسیون مفصل) و آن را زیر میکروسکوپ پلاریزه بررسی میکند. مشاهدهٔ کریستالهای لوزیشکل با بیرفرنژانس ضعیف مثبت، تاییدکنندهٔ تشخیص نقرس کاذب است و آن را از کریستالهای سوزنیشکل نقرس واقعی متمایز میکند. رادیوگرافی ساده نیز میتواند رسوب کلسیم در غضروف مفصلی، معروف به کندروکلسینوز، را نشان دهد که یافتهای حمایتکننده برای تشخیص محسوب میشود، هرچند بهتنهایی کافی نیست. در صورت شک به علت متابولیک زمینهای، آزمایش خون برای بررسی عملکرد پاراتیروئید، سطح آهن، منیزیم و تیروئید نیز ممکن است درخواست شود. تحلیل مایع مفصلی همچنین در رد عفونت و نقرس واقعی نقش کلیدی دارد، زیرا این سه بیماری از نظر تظاهرات بالینی شباهت زیادی به یکدیگر دارند.
درمان نقرس کاذب چگونه است؟
هدف اصلی درمان، کنترل التهاب حاد و کاهش دفعات عود است؛ در حال حاضر درمانی که کریستالهای رسوبکرده در مفصل را بهطور کامل حذف کند وجود ندارد. رویکردهای رایج درمانی در جدول زیر خلاصه شده است:
| روش درمان | کاربرد اصلی |
|---|---|
| داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAID) | کاهش درد و التهاب در حملهٔ حاد |
| کلشیسین | کنترل حملهٔ حاد و پیشگیری از عود در موارد راجعه |
| کورتیکواستروئید تزریقی داخل مفصل | کاهش سریع التهاب در یک مفصل منفرد درگیر |
| کورتیکواستروئید خوراکی | حملات همزمان در چند مفصل یا عدم پاسخ به سایر درمانها |
| آسپیراسیون مایع مفصلی | تخلیهٔ مایع اضافی برای کاهش فشار و درد مفصل |
| استراحت و یخگذاری موضعی | کنترل علامتی درد و تورم در کنار درمان دارویی |
انتخاب روش درمانی بر اساس شدت حمله، تعداد مفاصل درگیر، سن و بیماریهای زمینهای فرد تعیین میشود. در موارد مزمن با حملات مکرر، استفادهٔ طولانیمدت از دوز پایین کلشیسین میتواند دفعات عود را کاهش دهد.
نکته: برخلاف نقرس واقعی، نقرس کاذب با تغییر رژیم غذایی یا کاهش مصرف گوشت قرمز و الکل کنترل نمیشود، چون منشا آن رسوب کریستال کلسیم است، نه اسید اوریک.
راههای پیشگیری از نقرس کاذب
پیشگیری اولیهٔ کامل از نقرس کاذب به دلیل ارتباط قوی آن با افزایش سن، در بیشتر موارد امکانپذیر نیست و راه مشخصی برای جلوگیری کامل از شکلگیری کریستال وجود ندارد. با اینحال، چند اقدام میتواند دفعات و شدت حملات را کاهش دهد:
- کنترل و درمان بیماریهای متابولیک زمینهای مانند پرکاری پاراتیروئید یا هموکروماتوز
- پیگیری منظم سطح منیزیم و آهن خون در افراد دارای سابقهٔ این اختلالات
- حفظ سلامت مفاصل و پیشگیری از آسیبهای مکرر و ضربههای مفصلی
- پیگیری درمان پیشگیرانه با کلشیسین طبق تجویز پزشک در صورت بروز حملات مکرر
- کنترل وزن بدن برای کاهش فشار مکانیکی روی مفاصل بزرگ مانند زانو
پرسشهای متداول
تفاوت نقرس و نقرس کاذب در چیست؟
نقرس با رسوب کریستالهای اسید اوریک (اورات) ایجاد میشود و معمولا انگشت شست پا را درگیر میکند، در حالیکه نقرس کاذب ناشی از تجمع کریستال کلسیم در مفصل است و بیشتر زانو را درگیر میکند. سن شروع نقرس کاذب معمولا بالاتر است و برخلاف نقرس، ارتباطی به رژیم غذایی یا اسید اوریک خون ندارد.
آیا نقرس کاذب خطرناک است؟
در بیشتر موارد، نقرس کاذب بیماری موضعی و خودمحدودشوندهٔ مفصلی است و خطر جدی سیستمیک ایجاد نمیکند. اهمیت اصلی آن، افتراق بهموقع از عفونت مفصلی است، چون علائم این دو بیماری میتواند در نگاه اول بسیار شبیه به هم باشد.
آیا نقرس کاذب درمان قطعی دارد؟
درمانی که کریستالهای رسوبکرده در مفصل را بهطور کامل حذف کند در حال حاضر وجود ندارد و هدف اصلی درمان، کنترل التهاب و کاهش دفعات حمله است. با پیگیری و کنترل مناسب، بیشتر افراد کیفیت زندگی نزدیک به عادی خواهند داشت.
نقرس کاذب معمولا چند روز طول میکشد؟
حملهٔ حاد نقرس کاذب معمولا طی چند روز تا حدود دو هفته فروکش میکند، حتی بدون دریافت درمان اختصاصی، هرچند درمان دارویی بهطور معمول این مدت را کوتاهتر و شدت علائم را کمتر میکند.