تب مالت (بروسلوز): علائم، راه انتقال، درمان و پیشگیری
تب مالت یک بیماری عفونی مشترک میان انسان و دام است که باکتریهایی از جنس بروسلا آن را ایجاد میکنند. راه اصلی ابتلا در ایران، مصرف شیر و لبنیات پاستوریزهنشده است، هرچند تماس شغلی با دام هم سهم مهمی دارد. این عفونت بهندرت کشنده است، اما درمان ناقص آن میتواند به مفاصل، ستون فقرات یا قلب آسیب برساند.
- بروسلوز در ایران واگیری شایع و قابل گزارش است و شایعترین راه ابتلا، خوردن شیر خام و پنیر تازهٔ محلی است.
- انتقال از فردی به فرد دیگر رخ نمیدهد و دومین راه مهم، تماس شغلی با دام است.
- نشانهٔ شاخص آن تب نوساندار همراه با تعریق شبانه و درد مفاصل است که دو تا چهار هفته پس از ابتلا آغاز میشود.
- درمان به ترکیب دو آنتیبیوتیک و دستکم شش هفته نیاز دارد؛ کوتاهکردن دوره، علت اصلی عود است.
تب مالت چیست و چرا اهمیت دارد؟
تب مالت، که در متون پزشکی بروسلوز نامیده میشود، عفونتی است که باکتریهای جنس بروسلا پدید میآورند. این باکتریها در دامهایی مانند گوسفند، بز، گاو و شتر جا خوش میکنند و از آنجا به انسان میرسند؛ در ایران گونهٔ غالب، بروسلا ملیتنسیس است.
آنچه این عفونت را از یک تب گذرا جدا میکند، محل پنهانشدن باکتری است. بروسلا درون سلولهای بدن، بهویژه در طحال، کبد و مغز استخوان زندگی میکند و همین پناهگاه، آن را هم از بخشی از پاسخ ایمنی دور نگه میدارد و هم از داروهایی که به درون سلول نفوذ نمیکنند. به همین دلیل درمانش نه چند روز، بلکه چند هفته طول میکشد.
علائم تب مالت چیست؟
از ورود باکتری تا آشکار شدن نشانهها معمولا دو تا چهار هفته فاصله میافتد، گاهی چند روز و گاهی چند ماه. شروع تدریجی است و علائم اولیه چنان عمومیاند که با آنفلوانزا اشتباه گرفته میشوند؛ همین ابهام، اصلیترین دلیل تاخیر در تشخیص است.
شایعترین نشانههای تب مالت عبارتاند از:
- تب نوساندار که عصرها و شبها اوج میگیرد و صبح فروکش میکند
- تعریق شبانهٔ شدید، گاهی تا حد خیس شدن لباس و رختخواب
- درد مفاصل و عضلات، بهویژه کمردرد و درد لگن و زانو
- خستگی و ضعف مداوم که با استراحت برطرف نمیشود
- بیاشتهایی، کاهش وزن، لرز و سردرد
- بزرگشدن کبد، طحال یا غدد لنفاوی، و نیز کمحوصلگی و افسردگی
علل تب مالت چیست و از چه راهی منتقل میشود؟
آنچه سرنوشت ابتلا را تعیین میکند، مسیر رسیدن باکتری به بدن است. مهمترین مسیر، خوردن لبنیات پاستوریزهنشده است: شیر خام، پنیر تازهٔ محلی، خامه و بستنی سنتی. پنیر تازه پرخطرترین قلم است، چون نه حرارت دیده و نه آنقدر مانده که باکتری از بین برود.
مسیر دوم، تماس مستقیم با دام آلوده است؛ باکتری از راه خراش پوست یا مخاط چشم وارد بدن میشود و بیشترین غلظت آن در جفت و ترشحات زایمان دام است. به همین دلیل دامداران، چوپانان، قصابان و دامپزشکان در معرض خطر شغلیاند. راه سوم، تنفس ذرات معلق آلوده در آغل یا کشتارگاه است.
نکته: انتقال تب مالت از یک فرد به فرد دیگر عملا رخ نمیدهد و جداسازی بیمار ضرورتی ندارد. با این حال چون اعضای خانواده معمولا از یک منبع لبنی مشترک استفاده کردهاند، بررسی آنها منطقی است.
تب مالت چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
تب مالت بهندرت کشنده است اما بهسادگی ناتوانکننده میشود؛ مرگومیر کلی آن حدود یک درصد یا کمتر است. خطر اصلی نه در خود تب، بلکه در عوارض موضعی و درمان ناتمام نهفته است.
شایعترین عارضه، درگیری استخوان و مفصل است؛ التهاب مفصل خاجیخاصرهای بیشتر در جوانان دیده میشود و درگیری مهرههای کمری در سنین بالاتر شایعتر و جدیتر است. در مردان نیز التهاب بیضه شناختهشدهترین عارضهٔ ادراریتناسلی است.
عوارض نادرتر اما خطرناکتر، درگیری دستگاه عصبی و قلب هستند؛ التهاب لایهٔ داخلی قلب با آنکه در کمتر از دو درصد بیماران رخ میدهد، مسئول بیشتر مرگهاست. ابتلا در بارداری هم خطر سقط را بالا میبرد. هر تب بیدلیل بیش از یک هفته، بهویژه با سابقهٔ لبنیات محلی یا تماس با دام، بررسی از نظر تب مالت را ایجاب میکند.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
سردرد شدید با خشکی گردن یا کاهش هوشیاری، تنگی نفس و تپش قلب، کمردرد پیشرونده با بیحسی یا ضعف اندام، و تب در بارداری، نشانهٔ عارضهٔ جدیاند و مراجعهٔ فوری به پزشک یا اورژانس ضروری است.
تشخیص تب مالت چگونه انجام میشود؟
نقطهٔ شروع تشخیص، شرح حال است؛ پرسش دربارهٔ لبنیات محلی، شغل و تماس با دام سرنخی میدهد که خودِ تب نمیدهد.
کشت خون قطعیترین راه اثبات بیماری است، چون خودِ باکتری را نشان میدهد. چون بروسلا کند رشد میکند، نمونه باید طولانیتر نگه داشته شود و لازم است شک به بروسلوز در برگهٔ درخواست قید شود.
تشخیص بیشتر بر آزمایشهای سرمی تکیه دارد که آنتیبادی ضد بروسلا را میسنجند. آزمون رایت پایهترین آنهاست و در ایران عیار ۱:۸۰ و بالاتر همراه با علائم سازگار مثبت تلقی میشود. آزمون ۲امای (2ME) آنتیبادی تازه را از قدیمی جدا میکند و رایت کومبس در موارد مزمن ارزش دارد.
تفسیر این عیارها ظرافت دارد، چون آنتیبادی پس از بهبود تا مدتها در خون میماند و یک عیار مثبت بهتنهایی اثبات عفونت فعال نیست.
درمان تب مالت چگونه است؟
درمان بر دو اصل استوار است: ترکیب چند دارو، و دورهٔ طولانی. علتش پناهگاه درونسلولی باکتری است، چون یک آنتیبیوتیک بهتنهایی همهٔ باکتریهای پنهانشده را از میان برنمیدارد و بازماندگان پس از قطع دارو دوباره فعال میشوند.
| گروه بیمار | ترکیب دارویی رایج | مدت درمان |
|---|---|---|
| بزرگسالان و کودکان بالای ۸ سال | داکسیسایکلین با ریفامپین، یا با آمینوگلیکوزید تزریقی | دستکم ۶ هفته |
| کودکان زیر ۸ سال | کوتریموکسازول با ریفامپین | دستکم ۶ هفته |
| دوران بارداری | رژیم بدون داکسیسایکلین، طبق نظر پزشک | دستکم ۶ هفته |
| درگیری مهره، قلب یا دستگاه عصبی | رژیم سهدارویی با پایش تخصصی | ۳ ماه یا بیشتر |
ترکیب داکسیسایکلین با داروی تزریقی، بازگشت بیماری را حدود پنج درصد نگه میدارد، در حالی که این رقم برای ترکیب خوراکی با ریفامپین نزدیک به پانزده درصد است.
تب معمولا ظرف چند روز تا یک هفته پس از شروع درمان فروکش میکند و همین بهبود زودهنگام، دام اصلی مسیر است. احساس سلامتی دلیلی بر ریشهکن شدن عفونت نیست و قطع خودسرانهٔ دارو شایعترین علت عود است؛ عودی که از درمان ناتمام میآید، نه از مقاومت باکتری.
راههای پیشگیری از تب مالت
پیشگیری در سطح خانوار به یک تصمیم سادهٔ غذایی برمیگردد. مصرف لبنیات پاستوریزه، یا جوشاندن شیر خام پیش از مصرف، مؤثرترین اقدام فردی است. پنیر تازهٔ محلی بیشترین خطر را دارد و توصیه میشود پنیر سنتی دستکم دو تا سه ماه در آبنمک بماند، چون شوری و گذر زمان باکتری را از بین میبرد.
در سطح شغلی، استفاده از دستکش و پوشش محافظ هنگام زایمان دام یا جابهجایی جنین سقطشده اهمیت درجهاول دارد، چون بیشترین بار باکتری در همین ترشحات است.
ریشهٔ کنترل این بیماری اما در دام است، نه در انسان. واکسیناسیون گوسفند، بز و گاو ستون اصلی مهار بروسلوز است و واکسن انسانی مورد تایید وجود ندارد. تب مالت از بیماریهای قابل گزارش است و اطلاعرسانی هر مورد به شبکهٔ بهداشت، ردیابی گلهٔ آلوده را ممکن میکند.
پرسشهای متداول
آیا تب مالت خطرناک است؟
تب مالت بهندرت کشنده است و مرگومیر آن حدود یک درصد یا کمتر است. خطر اصلی به عوارض موضعی مربوط است، بهویژه درگیری مهرهها، دستگاه عصبی و لایهٔ داخلی قلب که بیشترین سهم را در مرگها دارد. با تشخیص بهموقع و درمان کامل، بهبود کامل قاعده است.
آیا تب مالت از فردی به فرد دیگر منتقل میشود؟
انتقال مستقیم میان انسانها عملا رخ نمیدهد و بیمار نیازی به جداسازی ندارد؛ موارد نادری از انتقال با شیردهی یا خون گزارش شده که استثنا هستند. ابتلای همزمان چند نفر از یک خانواده معمولا نشانهٔ منبع غذایی مشترک است، نه سرایت.
آیا تب مالت کاملا درمان میشود؟
با ترکیب مناسب آنتیبیوتیک و رعایت کامل دوره، عفونت در اکثر بیماران ریشهکن میشود. بازگشت بیماری در اقلیتی از موارد و بیشتر در سال نخست رخ میدهد و علت غالب آن، ناقص ماندن درمان است. چون مقاومت دارویی در بروسلا نادر است، درمان مجدد با همان داروها معمولا موفق است.
درد کمر و مفاصل در تب مالت چقدر طول میکشد؟
درد مفاصل در بیشتر بیماران همراه با کنترل عفونت طی چند هفته کاهش مییابد. در مواردی که مهرهها یا مفصل خاجیخاصرهای درگیر شدهاند، بهبود کندتر است و گاهی ماهها ادامه مییابد. باقی ماندن درد پس از پایان دوره، ارزیابی مجدد از نظر درگیری استخوانی را ایجاب میکند.