سرطان پستان: علائم، تشخیص زودهنگام و درمان

سرطان پستان بیماری بدخیمی است که از رشد کنترل‌نشدهٔ سلول‌های بافت پستان، عمدتاً در مجاری شیر، آغاز می‌شود و در صورت نبود تشخیص و درمان به‌موقع می‌تواند به بافت‌های اطراف و سایر اندام‌ها گسترش یابد. این بیماری که با نام سرطان سینه نیز شناخته می‌شود، از نظر شیوع در میان زنان جایگاه بالایی دارد، اما تشخیص در مراحل ابتدایی معمولاً نتیجهٔ درمانی به‌مراتب بهتری در پی دارد.

سرطان پستان چیست و چرا اهمیت دارد؟

پستان از غدد شیری (لوبول‌ها)، مجاری انتقال شیر و بافت چربی و همبند اطراف آن‌ها تشکیل شده است. سرطان پستان زمانی رخ می‌دهد که سلول‌های این بافت‌ها، معمولاً در مجاری شیر، دچار تغییرات ژنتیکی می‌شوند و به‌جای رشد و مرگ طبیعی، کنترل‌نشده تکثیر می‌یابند.

در مرحلهٔ ابتدایی، سلول‌های غیرطبیعی درون مجرا یا غده باقی می‌مانند که سرطان درجا (in situ) نام دارد. اگر این سلول‌ها به بافت اطراف نفوذ کنند، سرطان تهاجمی نامیده می‌شود و می‌تواند به غدد لنفاوی زیر بغل و اندام‌های دیگر مانند استخوان، ریه، کبد یا مغز (متاستاز) گسترش یابد.

اهمیت این بیماری از پیوند مستقیم میان مرحلهٔ تشخیص و نتیجهٔ درمان ناشی می‌شود؛ هرچه تشخیص در مرحلهٔ محدودتر و پیش از گسترش انجام شود، امکان کنترل کامل بیماری بیشتر است.

علائم سرطان پستان چیست؟

شایع‌ترین نشانهٔ سرطان پستان، وجود توده یا ضخیم‌شدگی جدید در بافت پستان یا زیر بغل است که معمولاً بدون درد لمس می‌شود. با این حال، نشانه‌های دیگری نیز ممکن است دیده شود:

• توده یا برجستگی سفت که پیش از این وجود نداشته
• تغییر در اندازه، شکل یا تقارن پستان
• فرورفتگی پوست یا حالتی شبیه پوست پرتقال
• تورفتگی نوک پستان یا تغییر جهت آن
• ترشح از نوک پستان، به‌ویژه اگر خونی یا محدود به یک طرف باشد
• قرمزی، گرمی یا ضخیم‌شدن غیرعادی پوست پستان
• تورم یا وجود توده در زیر بغل، ناشی از درگیری غدد لنفاوی

درد پستان به‌تنهایی نشانهٔ شایع سرطان نیست و بیشتر با تغییرات هورمونی یا کیست‌های خوش‌خیم مرتبط است؛ با این حال، هر تغییر پایدار و جدید در پستان نیازمند بررسی پزشکی است.

چه چیزهایی باعث سرطان پستان می‌شود؟

عامل قطعی و واحدی برای بروز سرطان پستان شناخته نشده است؛ در عوض، مجموعه‌ای از عوامل ژنتیکی، هورمونی و سبک زندگی خطر ابتلا را افزایش می‌دهند:

• افزایش سن؛ بیشتر موارد در سنین بالای ۴۰ تا ۵۰ سالگی تشخیص داده می‌شود
• جهش در ژن‌های خاص مانند BRCA1 و BRCA2 (ژن‌های مرتبط با ترمیم DNA)
• سابقهٔ خانوادگی سرطان پستان یا تخمدان، به‌ویژه در بستگان درجه‌یک
• شروع زودهنگام قاعدگی یا یائسگی دیررس، به‌دلیل مواجههٔ بیشتر با هورمون استروژن
• نداشتن بارداری یا بارداری اول در سنین بالاتر، و عدم شیردهی
• مصرف طولانی‌مدت هورمون‌درمانی جایگزین پس از یائسگی
• اضافه‌وزن، کم‌تحرکی بدنی و مصرف منظم الکل

داشتن یک یا چند عامل خطر به‌معنای قطعیت ابتلا نیست؛ بسیاری از افراد مبتلا هیچ عامل خطر شناخته‌شده‌ای ندارند.

سرطان پستان چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

غربالگری دوره‌ای، معمولاً با ماموگرافی، بخشی از مراقبت‌های معمول سلامت زنان از میانسالی به بعد است و مستقل از وجود علامت انجام می‌شود. جدا از آن، هر تودهٔ جدید، تغییر شکل یا ترشح غیرعادی نوک پستان که بیش از چند هفته باقی بماند، نیازمند ارزیابی پزشکی است، حتی بدون درد.

بیشتر توده‌های پستانی، به‌ویژه در سنین جوان‌تر، خوش‌خیم‌اند و منشأ کیستی یا فیبروکیستیک دارند؛ اما تمایز قطعی از راه بررسی بالینی و تصویربرداری ممکن است، نه با لمس ساده.

سرطان پستان چگونه تشخیص داده می‌شود؟

ارزیابی سرطان پستان معمولاً با معاینهٔ بالینی پستان و زیر بغل آغاز می‌شود و با ماموگرافی (تصویربرداری اشعهٔ ایکس از بافت پستان) و در صورت نیاز سونوگرافی پستان تکمیل می‌شود؛ سونوگرافی به‌ویژه در بافت پستان متراکم یا برای بررسی دقیق‌تر یک تودهٔ مشخص کاربرد دارد.

اگر یافته‌های تصویربرداری مشکوک باشد، مرحلهٔ قطعی تشخیص، بیوپسی (نمونه‌برداری از بافت مشکوک) است؛ بررسی نمونه زیر میکروسکوپ، خوش‌خیم یا بدخیم‌بودن آن و در صورت بدخیمی، نوع و ویژگی‌های سلول سرطانی را مشخص می‌کند. در موارد لازم، MRI پستان یا آزمایش ژنتیکی BRCA نیز افزوده می‌شود.

پس از تأیید تشخیص، مرحله‌بندی بیماری انجام می‌شود؛ این فرایند اندازهٔ تومور، درگیری غدد لنفاوی زیر بغل و احتمال گسترش به سایر اندام‌ها را مشخص می‌کند و مبنای اصلی انتخاب روش درمان است.

درمان سرطان پستان چگونه است؟

انتخاب روش درمان سرطان پستان به مرحلهٔ بیماری، نوع سلولی تومور، وضعیت گیرنده‌های هورمونی و سلامت عمومی فرد بستگی دارد و معمولاً ترکیبی از چند روش زیر است:

جراحی معمولاً نخستین گام درمان موضعی است؛ نوع آن بسته به اندازه و محل تومور و ترجیح فرد تعیین می‌شود. پرتودرمانی و شیمی‌درمانی برای کاهش احتمال بازگشت بیماری یا نابودی سلول‌های پراکنده به‌کار می‌روند. در تومورهای دارای گیرندهٔ هورمونی، داروهای هورمونی برای دوره‌ای طولانی تجویز می‌شود؛ در تومورهای HER2 مثبت، درمان هدفمند نیز افزوده می‌شود.

نکته: برنامهٔ درمانی سرطان پستان کاملاً فردی است؛ دو مورد با مرحلهٔ ظاهراً مشابه ممکن است بر اساس ویژگی‌های زیستی تومور، درمان‌های متفاوتی دریافت کنند.

راه‌های پیشگیری از سرطان پستان

راهکار قطعی برای پیشگیری کامل از سرطان پستان وجود ندارد، اما چند اقدام می‌تواند خطر ابتلا را کاهش دهد یا امکان تشخیص زودهنگام را افزایش دهد:

• حفظ وزن مناسب، به‌ویژه پس از یائسگی
• فعالیت بدنی منظم در بیشتر روزهای هفته
• محدودکردن مصرف الکل
• شیردهی در صورت امکان، که با کاهش خطر بلندمدت همراه است
• بازنگری در مصرف طولانی‌مدت هورمون‌درمانی جایگزین با نظر پزشک
• انجام غربالگری‌های دوره‌ای متناسب با سن و عوامل خطر فردی

در افراد با سابقهٔ خانوادگی قوی یا جهش ژنتیکی شناخته‌شده، مشاورهٔ ژنتیک و غربالگری فشرده‌تر در نظر گرفته می‌شود. صرف‌نظر از سطح خطر فردی، غربالگری منظم مهم‌ترین ابزار برای تشخیص زودهنگام باقی می‌ماند.

پرسش‌های متداول