خوندماغ (اپیستاکسی): علل و کنترل
وقتی ناگهان خون از بینی جاری میشود، اولین سؤال معمولاً این است: «الان چه کار کنم که بند بیاید؟» بیشتر خوندماغها خطرناک نیستند، اما وضعیت بدن و شیوهٔ فشار دادن بینی میتواند در کنترل آن تفاوت زیادی ایجاد کند. در این مطلب با علتهای شایع، روش درست کمکهای اولیه، نشانههای نیازمند رسیدگی فوری و راههای کمکردن احتمال تکرار آشنا میشوید.
خوندماغ چیست؟
خوندماغ یا اپیستاکسی به خونریزی از رگهای ظریف پوشش داخلی بینی گفته میشود. این رگها در بخش جلویی تیغهٔ بینی به سطح نزدیکاند و هوای خشک، خراش کوچک یا دستکاری میتواند آنها را آسیبپذیر کند. به همین دلیل، خونریزی اغلب از یک سوراخ بینی شروع میشود و پس از چند دقیقه با مراقبت ساده متوقف میگردد.
خوندماغ دو الگوی کلی دارد. نوع جلویی، که شایعتر است، از قسمت نزدیک سوراخهای بینی میآید و معمولاً با مراقبت ساده کنترل میشود. نوع پشتی از بخش عمیقتر و رگهای بزرگتر منشأ میگیرد؛ خون بیشتر به سمت گلو میرود و ممکن است به درمان بیمارستانی نیاز داشته باشد.
علائم و نشانهها
نشانهٔ اصلی، دیدن خون روشن یا تیره از یک یا هر دو سوراخ بینی است. در خوندماغ پشتی، چکیدن خون در گلو، مزهٔ خون، تهوع یا استفراغِ خون بلعیدهشده هم ممکن است رخ دهد.
خشکی، دلمه و سوزش داخل بینی معمولاً زمینه را برای خوندماغهای کوچک فراهم میکنند. اما ضعف یا سرگیجه، رنگپریدگی، تنگی نفس، تپش قلب، استفراغ مکرر یا خونریزیای که کنترل نمیشود نشانههایی هستند که نباید با یک خوندماغ ساده فرض شوند.
اقدام فوری: چطور خوندماغ را بند بیاوریم؟
آرام بمانید و این مراحل را انجام دهید:
-
بنشینید و بالاتنه را کمی به جلو خم کنید. سر را عقب نبرید؛ خون وارد گلو میشود و میتواند تهوع یا سرفه ایجاد کند. خون جمعشده در دهان را بیرون بریزید.
-
با انگشت شست و اشاره، قسمت نرم بینی را درست زیر بخش استخوانی بگیرید. هر دو سوراخ بینی را، حتی اگر فقط یک طرف خونریزی دارد، پیوسته به تیغهٔ بینی فشار دهید.
-
از راه دهان نفس بکشید و فشار را با ساعت اندازه بگیرید؛ دستکم ۱۰ تا ۱۵ دقیقه بدون رهاکردن ادامه دهید. اگر قطع نشد، یک نوبت دیگر فشار مداوم را انجام دهید و برای بررسی زودهنگام بینی را رها نکنید.
-
دستمال یا گاز را فقط زیر بینی بگیرید. دستمال کاغذی، پنبه یا جسم دیگری را عمیق داخل بینی فرو نکنید و لخته را جدا نکنید.
فشار باید روی بخش گوشتی و نرم بینی باشد، نه روی پل استخوانی. خمشدن به جلو و فشار مداوم، دو بخش اصلی کمکهای اولیهاند؛ گذاشتن سر به عقب خونریزی را متوقف نمیکند.
پس از بند آمدن خون، تا چند ساعت بینی را محکم فین نکنید، آن را دستکاری نکنید و از ورزش شدید و نوشیدنی یا حمام بسیار داغ پرهیز کنید.
اگر با فشار صحیح، خونریزی بیش از ۲۰ دقیقه طول کشید، خونریزی شدید است، یا خوندماغ پس از ضربهٔ سر، صورت یا بینی رخ داده، به اورژانس یا پزشک مراجعه کنید. تنگی نفس، احساس غش یا ضعف شدید، استفراغ مکرر خون، مصرف داروهای رقیقکنندهٔ خون، یا داشتن اختلال انعقاد نیز مراجعهٔ فوری را مهمتر میکند.
علل شایع و عوامل خطر
در بسیاری از موارد، چند عامل کنار هم باعث خونریزی میشوند. مهمترین زمینهها عبارتاند از:
- خشکی هوا: هوای سرد و خشک، وسایل گرمایشی و محیطهای کمرطوبت پوشش بینی را شکننده میکنند و دلمهها با فینکردن یا لمس کردن خونریزی میدهند.
- دستکاری و تحریک مکانیکی: انگشتکردن در بینی، کندن دلمه، فینکردن شدید، جسم خارجی، ضربه یا شکستگی بینی میتواند رگهای سطحی را پاره کند.
- التهاب بینی: سرماخوردگی و آلرژی عطسه و فینکردن را بیشتر میکنند. انحراف تیغهٔ بینی نیز ممکن است خشکی یک ناحیه را افزایش دهد.
- فشار خون بالا: همیشه علت مستقیم نیست، اما در برخی افراد با خونریزی طولانیتر یا دشوارتر همراه است. فشار خون را در زمان آرامش پیگیری کنید.
- داروها و اختلال انعقاد: وارفارین، آپیکسابان، ریواروکسابان، کلوپیدوگرل، آسپرین و گاهی ایبوپروفن میتوانند خونریزی را بیشتر کنند. این داروها را خودسرانه قطع نکنید. کبودی بیدلیل، خونریزی لثه یا سابقهٔ خانوادگی نیز نیاز به بررسی دارد.
بارداری، کودکی و سالمندی و مصرف نادرست اسپریهای بینی نیز خطر را بیشتر میکنند. اسپریهای ضداحتقان در مصرف طولانی خشکی و گرفتگی برگشتی میدهند. اسپریهای کورتونیِ بینی هم اگر به تیغهٔ بینی پاشیده شوند، ممکن است خونریزی را بیشتر کنند؛ روش مصرف باید طبق آموزش پزشک یا داروساز باشد.
در موارد نادر، خوندماغ مکرر و یکطرفه همراه با گرفتگی پایدار یا ترشح بدبو، معاینهٔ متخصص گوش، حلق و بینی را لازم میکند.
تشخیص چگونه انجام میشود؟
پزشک دربارهٔ زمان شروع، مدت و دفعات خونریزی، یکطرفه یا دوطرفه بودن آن، ضربه، آلرژی، داروها و خونریزی در سایر نقاط بدن سؤال میکند. اندازهگیری فشار خون و معاینهٔ داخل بینی با نور و ابزار مناسب، بخش اصلی ارزیابی است. گاهی آندوسکوپی برای یافتن رگ خوندهنده یا خونریزی پشتی لازم میشود.
همهٔ افراد به آزمایش یا تصویربرداری نیاز ندارند. انتخاب بررسی به الگوی خونریزی و وضعیت عمومی بستگی دارد:
| وضعیت فرد | بررسی محتمل | هدف بررسی |
|---|---|---|
| خوندماغ خفیف و کوتاه | شرح حال و معاینهٔ بینی | یافتن خشکی، خراش یا رگ سطحی |
| خوندماغ مکرر، یکطرفه یا همراه با گرفتگی | معاینهٔ دقیق و گاهی آندوسکوپی | یافتن محل خونریزی یا مشکل ساختاری |
| خونریزی طولانی، کبودی یا خونریزی لثه | آزمایش خون و انعقاد، در صورت نیاز | بررسی کمخونی، پلاکت و انعقاد |
| مصرف داروی ضدانعقاد یا ضدپلاکت | مرور داروها و آزمایشهای لازم | سنجش خطر و برنامهٔ درمان |
| خوندماغ پس از ضربه | معاینهٔ فوری و گاهی تصویربرداری | بررسی شکستگی یا آسیب همراه |
درمان و مدیریت خوندماغ
درمانهای ساده و داروهای موضعی
برای خوندماغ ناشی از خشکی، اسپری یا قطرهٔ سالین و ژل مرطوبکنندهٔ بینی میتوانند پوشش بینی را نرم نگه دارند. پماد یا ژل را کم و فقط در قسمت جلویی بینی بزنید و چیزی را عمیق داخل بینی نبرید. برای کودک یا فردی که مشکل بلع دارد، انتخاب فرآورده را با پزشک یا داروساز هماهنگ کنید.
در خونریزی فعال، پزشک یا داروساز ممکن است در برخی بزرگسالان اکسیمتازولین را بهعنوان کمک کوتاهمدت پیشنهاد کند. این اسپری جای فشار بینی را نمیگیرد و مصرف طولانیمدت آن گرفتگی برگشتی میدهد. در فشار خون کنترلنشده، بیماری قلبی، بارداری و کودکان، بدون راهنمایی حرفهای استفاده نکنید.
اگر آلرژی دارید، درمان التهاب زمینهای مهم است. اسپری کورتونی بینی را رو به دیوارهٔ بیرونی بینی مصرف کنید و در صورت تکرار خونریزی دربارهٔ روش مصرف یا جایگزین آن سؤال کنید. ترانکسامیک اسید در بعضی شرایط به تشخیص پزشک به کار میرود، اما داروی خوددرمانی برای هر خوندماغ نیست.
درمان توسط متخصص گوش، حلق و بینی
اگر محل رگ دیده شود، متخصص پس از بیحسی موضعی ممکن است آن را با نیترات نقره یا روش الکتریکی ببندد. اگر خونریزی شدید باشد، محل دیده نشود یا با فشار بند نیاید، تامپون یا پک بینی برای ایجاد فشار داخل بینی به کار میرود. پک را خودسرانه بیرون نکشید و برای پیگیری طبق دستور پزشک عمل کنید.
در خوندماغهای پشتی یا مقاوم، ممکن است بستری، آندوسکوپی، بستن رگ یا بهندرت جراحی لازم شود. پزشک همزمان فشار خون، التهاب بینی و اختلال انعقاد را بررسی میکند. تغییر دوز یا قطع وارفارین، آپیکسابان، ریواروکسابان، کلوپیدوگرل یا آسپرین فقط با تصمیم پزشک است؛ قطع خودسرانه میتواند خطر سکته یا لخته را بالا ببرد.
اگر خوندماغ چند بار تکرار میشود، پس از درمان دوباره برمیگردد، در یک طرف ثابت میماند یا با داروی ضدانعقاد رخ میدهد، وقت پیگیری با پزشک یا متخصص گوش، حلق و بینی بگیرید؛ حتی اگر هر نوبت خودبهخود بند آمده باشد.
عوارض و نکات مهم
یک خوندماغ کوتاه معمولاً عارضهٔ ماندگاری ندارد. دلمه و خشکی میتواند باعث خونریزی دوباره شود و بلعیدن خون تهوع ایجاد کند. خونریزی شدید یا تکرارشونده، بهویژه همراه با اختلال انعقاد، ممکن است به کمخونی و ضعف منجر شود. خوندماغ پشتی به مراقبت سریع نیاز دارد.
در کودکان، خشکی، سرماخوردگی و دستکاری بینی شایعاند؛ اما جسم خارجی در یک سوراخ، ترشح بدبو یا خونریزی مکرر نیاز به معاینه دارد. در بزرگسالان نیز خوندماغ تازه و تکرارشونده، داروی رقیقکننده یا فشار خون درماننشده مهم است. پس از ضربهٔ سر یا صورت، بهخصوص همراه با گیجی، خوابآلودگی، استفراغ یا تغییر شکل بینی، ارزیابی فوری لازم است.
پیشگیری از خوندماغ
پیشگیری بیشتر به مراقبت از پوشش بینی و اصلاح عامل زمینهای مربوط است:
- در اتاق خواب و محیطهای خشک از مرطوبکنندهٔ هوا استفاده کنید و آن را طبق دستور سازنده تمیز نگه دارید.
- اسپری یا قطرهٔ سالین و در صورت نیاز ژل مناسب را طبق دستور فرآورده برای مرطوبکردن داخل بینی به کار ببرید.
- انگشت و گوشپاککن را داخل بینی نبرید، ناخن کودک را کوتاه نگه دارید و دلمه را نکنید. عطسه را حبس نکنید.
- فینکردن باید آرام باشد؛ از دود سیگار، بخارهای شیمیایی و هوای بسیار داغ دوری کنید.
- آلرژی و گرفتگی بینی را درست درمان کنید و نازل اسپری را به سمت دیوارهٔ بیرونی بینی بگیرید، نه تیغهٔ میانی.
- فشار خون و داروهای تجویزشده را پیگیری کنید و دارویی را که احتمالاً خونریزی را بیشتر میکند، خودسرانه قطع نکنید.
- برای کنترل خوندماغ بنشینید، کمی به جلو خم شوید و قسمت نرم هر دو سوراخ بینی را مداوم فشار دهید.
- سر را عقب نبرید و دستمال یا پنبه را عمیق داخل بینی نگذارید.
- خشکی هوا، دستکاری بینی و التهاب بینی از علتهای شایعاند؛ مرطوبسازی منظم به پیشگیری کمک میکند.
- فشار خون بالا، داروهای رقیقکنندهٔ خون و اختلالهای انعقاد میتوانند خونریزی را طولانیتر کنند.
- خونریزی شدید، بیش از ۲۰ دقیقه، یا خوندماغ پس از ضربهٔ سر به ارزیابی فوری پزشکی نیاز دارد.
سوالات متداول
آیا هر خوندماغی نشانهٔ فشار خون بالا است؟
خیر. خشکی هوا، دستکاری و التهاب بینی شایعترند. فشار خون بالا ممکن است کنترل خونریزی را دشوارتر کند، اما از روی یک خوندماغ نمیتوان آن را تشخیص داد.
هنگام خوندماغ سر را عقب ببریم؟
خیر. سر را کمی به جلو خم کنید، از راه دهان نفس بکشید و بخش نرم بینی را مداوم فشار دهید. عقببردن سر خون را به گلو میفرستد و میتواند تهوع یا سرفه ایجاد کند.
آیا میتوان برای بند آوردن خوندماغ از اکسیمتازولین استفاده کرد؟
اکسیمتازولین در بعضی بزرگسالان ممکن است با نظر پزشک یا داروساز کمککننده باشد، اما جای فشار صحیح بینی را نمیگیرد. در فشار خون کنترلنشده، بیماری قلبی، بارداری و کودکان، پیش از مصرف راهنمایی حرفهای بگیرید.
خوندماغ مکرر چه زمانی به متخصص گوش، حلق و بینی نیاز دارد؟
اگر خوندماغ مرتب تکرار میشود، همیشه از یک طرف میآید، همراه با گرفتگی یا ترشح غیرعادی است، بعد از پک دوباره شروع میشود، یا داروی رقیقکنندهٔ خون مصرف میکنید، معاینهٔ متخصص لازم است.
آیا خوندماغ در کودکان معمولاً خطرناک است؟
اغلب به خشکی هوا، سرماخوردگی یا دستکاری بینی مربوط است و با فشار درست کنترل میشود. خونریزی طولانی یا شدید، جسم خارجی، ترشح بدبو یا خوندماغ پس از ضربه باید بررسی شود. دارو و اسپری بینی کودک را بدون توصیهٔ حرفهای مصرف نکنید.
سلب مسئولیت پزشکی
این مقاله برای افزایش آگاهی است و جای تشخیص یا درمان پزشک را نمیگیرد؛ اگر خونریزی شدید، طولانی، تکرارشونده یا پس از ضربه دارید، یا داروی مؤثر بر انعقاد مصرف میکنید، برای ارزیابی فردی با پزشک یا اورژانس مشورت کنید.