گلودرد و التهاب لوزه؛ تشخیص، درمان و زمان مراجعه به پزشک
وقتی بلعیدن یک جرعه آب دردناک میشود، طبیعی است که ذهنمان بین سرماخوردگی، عفونت لوزه و «گلودرد چرکی» مردد بماند. بیشتر موارد با مراقبت ساده بهتر میشوند، اما بعضی نشانهها نیاز به معاینه و گاهی آزمایش یا درمان سریع دارند. با شناخت تفاوت عفونت ویروسی و استرپتوکوکی، میتوان هم از مصرف بیدلیل آنتیبیوتیک دور ماند و هم زمان مناسب مراجعه را از دست نداد.
گلودرد و التهاب لوزه چیست؟
گلودرد یک علامت است، نه نام یک بیماری مشخص. التهاب ممکن است در حلق، حنجره یا بافت لوزهها رخ دهد؛ بنابراین هر گلودردی لزوماً به معنای التهاب لوزه نیست. التهاب لوزه یا تونسیلیت زمانی ایجاد میشود که دو تودهٔ کوچک بافت لنفاوی در دو طرف انتهای گلو متورم و ملتهب شوند. لوزهها بخشی از سیستم ایمنیاند و در مسیر ورود میکروبها به بدن قرار دارند، اما خودشان هم میتوانند محل عفونت باشند.
التهاب لوزه معمولاً حاد است و طی چند روز آغاز و فروکش میکند. اگر التهاب و عفونت بارها تکرار شود، یا بزرگی لوزهها خواب و تنفس را مختل کند، موضوع از یک گلودرد گذرا فراتر میرود و ارزیابی متخصص گوش، حلق و بینی اهمیت پیدا میکند. وجود ترشحات سفید یا زرد روی لوزه بهتنهایی علت بیماری را مشخص نمیکند؛ هم ویروسها و هم بعضی باکتریها میتوانند چنین ظاهری ایجاد کنند.
علائم التهاب لوزه
شدت علائم از فردی به فرد دیگر و بر اساس عامل عفونت متفاوت است. نشانههای رایج عبارتاند از:
- درد، خشکی یا سوزش گلو، بهویژه هنگام بلع؛
- قرمزی و تورم لوزهها و گاهی لکههای سفید یا ترشح روی آنها؛
- تب، لرز، خستگی و احساس ناخوشی؛
- تورم و حساسیت غدد لنفاوی جلوی گردن؛
- بوی ناخوشایند دهان، گرفتگی صدا یا صدای تودماغی؛
- سردرد و کاهش اشتها.
در کودکان، درد شکم، تهوع یا استفراغ نیز ممکن است همراه عفونت استرپتوکوکی دیده شود. نوزاد یا کودک کمسن شاید نتواند درد گلو را توضیح دهد و آن را با بیقراری، آبریزش دهان یا امتناع از غذا نشان دهد. سرفه، آبریزش بینی، گرفتگی صدا، قرمزی چشم و زخمهای دهانی بیشتر به نفع عفونت ویروسی هستند؛ بااینحال هیچ علامت منفردی تشخیص قطعی نمیدهد.
علتها و عوامل خطر
ویروسها شایعترین علت گلودرد و التهاب لوزهاند. ویروسهای سرماخوردگی، آنفلوانزا، آدنوویروس و برخی ویروسهای تنفسی دیگر میتوانند همزمان آبریزش بینی، سرفه یا بدندرد ایجاد کنند. ویروس اپشتینبار نیز ممکن است عفونتی طولانیتر با خستگی چشمگیر و تورم غدد لنفاوی به وجود آورد. درمان این گروه معمولاً حمایتی است و آنتیبیوتیک روی ویروس اثر ندارد.
مهمترین علت باکتریایی، استرپتوکوک گروه A یا استرپتوکوک پیوژنز است که به آن گلودرد استرپتوکوکی هم میگویند. این عفونت اغلب با شروع نسبتاً ناگهانی گلودرد، تب، درد هنگام بلع و غدد لنفاوی دردناک جلوی گردن همراه است و معمولاً سرفه و آبریزش بینی ندارد. با این حال، ظاهر گلو بهتنهایی برای تشخیص کافی نیست و در صورت شک، آزمایش لازم است.
استرپتوکوک از راه قطرههای تنفسی و تماس نزدیک منتقل میشود. حضور در مدرسه، مهدکودک یا محیطهای شلوغ، زندگی با فرد مبتلا و تماس با وسایل مشترک احتمال انتقال را بالا میبرد. دود سیگار و قلیان، بخار مواد تحریککننده، هوای خشک، آلرژی و برگشت اسید معده هم میتوانند گلودرد ایجاد یا تشدید کنند، اما الزاماً به معنای عفونت لوزه نیستند.
تفاوت عفونت ویروسی و استرپتوکوکی
جدول زیر به فهم الگوی علائم کمک میکند، اما جای معاینه و آزمایش را نمیگیرد:
| ویژگی | بیشتر به نفع ویروس | بیشتر به نفع استرپتوکوک گروه A |
|---|---|---|
| شروع بیماری | همراه یا پس از آبریزش بینی و علائم سرماخوردگی | گلودرد و تب با شروع ناگهانیتر |
| علائم همراه | سرفه، گرفتگی صدا، قرمزی چشم، زخم دهان و بدندرد | تب، درد شدید هنگام بلع، غدد لنفاوی دردناک جلوی گردن |
| ظاهر لوزه | ممکن است قرمز یا پوشیده از ترشح باشد | قرمزی، تورم یا ترشح سفید ممکن است دیده شود |
| تصمیم درباره آنتیبیوتیک | معمولاً لازم نیست | پس از تأیید آزمایش یا تشخیص پزشک بررسی میشود |
وجود سرفه و آبریزش بینی احتمال ویروسی بودن را بیشتر میکند. برعکس، فقدان سرفه همراه با تب و غدد لنفاوی حساس، پزشک را به استرپتوکوک مشکوکتر میکند؛ اما این نشانهها قطعی نیستند. اگر علائم واضح ویروسی وجود نداشته باشد، معاینهٔ تنها نمیتواند با اطمینان ویروس را از استرپتوکوک جدا کند.
تشخیص چگونه انجام میشود؟
پزشک درباره زمان شروع بیماری، تب، سرفه، تماس با فرد بیمار، بیماریهای زمینهای و سابقهٔ گلودردهای مکرر سؤال میکند. سپس دهان و گلو، لوزهها و غدد لنفاوی گردن را بررسی میکند. در کودکان، سن و وضعیت عمومی و میزان نوشیدن مایعات هم اهمیت ویژه دارد.
اگر علائم کاملاً ویروسی باشند، معمولاً آزمایش استرپتوکوک لازم نیست. در موارد مشکوک، نمونهای با سواب از پشت گلو گرفته میشود. آزمایش سریع استرپتوکوک در مدت کوتاهی نتیجه میدهد. کشت گلو زمان بیشتری میبرد، اما میتواند بعضی عفونتهایی را که آزمایش سریع از دست داده است شناسایی کند. نتیجهٔ مثبت آزمایش سریع یا کشت، عفونت استرپتوکوکی را تأیید میکند.
در کودک علامتدار سهساله و بزرگتر، اگر آزمایش سریع منفی باشد، پزشک معمولاً کشت پشتیبان درخواست میکند. در بزرگسالان، پس از منفی شدن آزمایش سریع، کشت گلو بهطور معمول ضروری نیست؛ تصمیم نهایی به شرایط فرد و نظر پزشک بستگی دارد. اگر گلودرد شدید یا طولانی با خستگی زیاد، بزرگی قابل توجه غدد لنفاوی یا علائم غیرمعمول همراه باشد، بررسی عفونتهایی مانند مونونوکلئوز عفونی نیز ممکن است مطرح شود.
درمان و مدیریت التهاب لوزه
نوع درمان به علت بیماری، سن، شدت علائم و وضعیت سلامت فرد بستگی دارد. بیشتر التهابهای ویروسی با مراقبت حمایتی بهتدریج بهتر میشوند و نیازی به آنتیبیوتیک ندارند.
مراقبتهای خانگی
- مایعات کافی بنوشید. آب، سوپ و نوشیدنیهای ولرم یا خنک میتوانند خشکی و درد را کمتر کنند؛ نوشیدنی بسیار داغ ممکن است گلو را بیشتر تحریک کند.
- استراحت کنید و تا بهتر شدن حال عمومی، فعالیت سنگین را کنار بگذارید. غذاهای نرم و آسانبلع مثل سوپ، پوره و ماست برای بعضی افراد راحتترند.
- برای بزرگسالان و کودکانی که میتوانند بدون خطر خفگی غرغره کنند، غرغرهٔ آبنمک ولرم مفید است: نصف قاشق چایخوری نمک را در یک لیوان آب حل کنید، غرغره کنید و بیرون بریزید؛ آن را ننوشید.
- برای تب و درد، استامینوفن (پاراستامول) یا ایبوپروفن ممکن است مناسب باشد. مقدار مصرف باید بر اساس سن، وزن، بروشور دارو و نظر پزشک یا داروساز باشد. ایبوپروفن برای همه مناسب نیست؛ در کمآبی، بیماری کلیه، زخم معده، بعضی بارداریها یا همراه برخی داروها باید با احتیاط مصرف شود. به کودک یا نوجوان مبتلا به بیماری ویروسی آسپرین ندهید، مگر پزشک تجویز کرده باشد.
- از سیگار، قلیان، ویپ و هوای پر از دود دوری کنید. مرطوب نگه داشتن هوا و مکیدن آبنبات یا قرص مکیدنی مناسب سن نیز میتواند موقتاً درد را آرام کند؛ قرصهای مکیدنی را به کودک کمسن ندهید.
چه زمانی آنتیبیوتیک لازم است؟
آنتیبیوتیک برای گلودرد ویروسی فایدهای ندارد و مصرف خودسرانهٔ آن میتواند عارضه، حساسیت و مقاومت میکروبی ایجاد کند. اگر آزمایش سریع یا کشت گلو عفونت استرپتوکوکی را تأیید کند، پزشک درمان آنتیبیوتیکی را تجویز میکند. در برخی شرایط، پزشک بر پایهٔ معاینه و احتمال بالینی تصمیم میگیرد؛ این تصمیم نباید با باقیماندهٔ داروی قبلی یا توصیهٔ اطرافیان جایگزین شود.
برای استرپتوکوک تأییدشده، پنیسیلین یا آموکسیسیلین معمولاً انتخابهای نخست هستند. در صورت حساسیت به پنیسیلین، نوع حساسیت و شرایط فرد تعیین میکند که داروهایی مانند سفالکسین، آزیترومایسین یا کلیندامایسین مناسب باشند یا نه. دورهٔ تجویزشده را کامل کنید، دارو را با دیگران به اشتراک نگذارید و اگر پس از ۴۸ ساعت از شروع آنتیبیوتیک بهتر نشدید یا حالتان بدتر شد، با پزشک تماس بگیرید. در عفونت احتمالی ویروس اپشتینبار، مصرف خودسرانهٔ آموکسیسیلین میتواند با ایجاد بثورات پوستی همراه شود؛ تشخیص را به پزشک بسپارید.
لکهٔ سفید روی لوزه، بهتنهایی مجوز شروع آنتیبیوتیک نیست. ترکیب علائم، معاینه و در صورت نیاز آزمایش استرپتوکوک است که مسیر درمان را مشخص میکند.
اگر **تنفس یا بلع سخت** شده است، آب دهان را نمیتوانید ببلعید، صدای خفه یا تغییر واضح صدا دارید، دهان بهسختی باز میشود، تورم یکطرفهٔ گلو یا جابهجایی زبان کوچک دیده میشود، احتمال **آبسهٔ اطراف لوزه** مطرح است یا تب بالا و بدحال شدن عمومی وجود دارد، همان روز برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید. دشواری تنفس، ناتوانی در بلع آب دهان یا کبودی لبها وضعیت اورژانسی است.
عوارض و زمان بررسی لوزهبرداری
بیشتر موارد التهاب لوزه بدون عارضه جدی برطرف میشوند، اما کمآبی بدن، عفونت گوش یا التهاب غدد لنفاوی ممکن است رخ دهد. در موارد نادر، عفونت باکتریایی به بافت کنار لوزه گسترش پیدا میکند و آبسهٔ پریتونسیلار میسازد. درد شدید یکطرفه، صدای خفه، آبریزش دهان و دشواری باز کردن دهان از نشانههای آن هستند و به درمان فوری، گاهی تخلیهٔ آبسه و آنتیبیوتیک نیاز دارند؛ هرگز آبسه را در خانه فشار ندهید یا سوراخ نکنید. عفونت استرپتوکوکی درماننشده، بهندرت با تب روماتیسمی حاد یا التهاب کلیه پس از عفونت همراه میشود.
لوزهبرداری برای یک گلودرد معمولی یا یک نوبت التهاب لوزه لازم نیست. متخصص گوش، حلق و بینی ممکن است آن را در عفونتهای شدید و مکررِ مستند، آبسههای تکرارشونده، یا بزرگی لوزه همراه با خرخر شدید، وقفهٔ تنفسی و اختلال تنفس در خواب بررسی کند. در کودکان، یکی از چارچوبهای رایج راهنماها بررسی جراحی پس از ۷ نوبت مستند در یک سال، ۵ نوبت در هر سال طی دو سال پیاپی، یا ۳ نوبت در هر سال طی سه سال پیاپی است؛ هر نوبت باید با نشانههایی مانند تب، ترشح لوزه، غدد لنفاوی یا آزمایش مثبت و ثبت درمان قابل پیگیری باشد. این اعداد حکم قطعی نیستند و سن، شدت بیماری، اختلال خواب، عوارض و خطرات جراحی نیز در تصمیم نهایی دخالت دارند. در بزرگسالان، ارزیابی فردی اهمیت بیشتری دارد.
ثبت تاریخ هر حمله، تب، نتیجهٔ آزمایش، داروی مصرفشده و روزهای غیبت از مدرسه یا کار به متخصص کمک میکند الگوی واقعی بیماری را از گلودردهای پراکنده جدا کند.
پیشگیری از گلودرد و التهاب لوزه
شستن دستها با آب و صابون، پوشاندن دهان هنگام سرفه و عطسه، تهویهٔ فضای بسته و نداشتن تماس نزدیک هنگام بیماری، احتمال انتقال ویروس و استرپتوکوک را کم میکند. لیوان، قاشق، مسواک و وسایل شخصی را با فرد بیمار مشترک نکنید. اگر استرپتوکوک تأیید شده است، فرد بیمار باید تا برطرف شدن تب و گذشت دستکم ۱۲ تا ۲۴ ساعت از شروع آنتیبیوتیک مناسب، طبق نظر پزشک، به مدرسه یا محل کار برنگردد.
آنتیبیوتیک پیشگیرانه برای اعضای سالم خانواده لازم نیست. خواب کافی، نوشیدن مایعات و پرهیز از دود به سلامت مخاط گلو کمک میکند، اما جای واکسیناسیونهای توصیهشده یا ارزیابی پزشکی را نمیگیرد. در صورت تکرار گلودرد، فقط تعداد دفعات را حدس نزنید؛ ثبت دقیق حملهها و مراجعه برای یافتن علت، از درمانهای پراکنده مؤثرتر است.
- بیشتر گلودردها ویروسیاند و با مایعات، استراحت و کنترل درد بهتر میشوند؛ برای آنها آنتیبیوتیک لازم نیست.
- تب و گلودرد ناگهانی، درد غدد جلوی گردن و نبود سرفه احتمال استرپتوکوک را بیشتر میکند، اما تأیید آن معمولاً با آزمایش انجام میشود.
- پنیسیلین یا آموکسیسیلین درمانهای نخست استرپتوکوک تأییدشدهاند؛ دارو را خودسرانه شروع نکنید و دورهٔ تجویزی را کامل کنید.
- مایعات، غذای نرم، غرغرهٔ آبنمک ولرم و استامینوفن یا ایبوپروفنِ مناسب میتوانند علائم را کاهش دهند.
- تنفس یا بلع سخت، آبسهٔ احتمالی، ناتوانی در بلع آب دهان یا تب بالا و بدحالی، نیازمند مراجعهٔ فوری پزشکی است.
- التهابهای شدید و مکرر یا اختلال تنفس در خواب میتواند دلیل بررسی لوزهبرداری توسط متخصص باشد.
سوالات متداول
آیا هر لکهٔ سفید روی لوزه به معنی عفونت باکتریایی است؟
خیر. ترشح سفید ممکن است در استرپتوکوک، بعضی عفونتهای ویروسی و مونونوکلئوز دیده شود. تصمیم دربارهٔ آنتیبیوتیک بر اساس مجموعهٔ علائم، معاینه و در صورت نیاز آزمایش است، نه فقط رنگ لوزه.
آیا گلودرد ویروسی به آنتیبیوتیک نیاز دارد؟
معمولاً نه. آنتیبیوتیک ویروس را درمان نمیکند و مصرف بیدلیل آن میتواند حساسیت و مقاومت میکروبی ایجاد کند. مایعات، استراحت و داروی مناسب برای درد و تب، با رعایت شرایط فرد، کمککنندهاند.
برای کاهش درد گلو میتوانم استامینوفن و ایبوپروفن مصرف کنم؟
این داروها برای بسیاری از افراد قابل استفادهاند، اما سن، وزن، بارداری، بیماری کلیه یا معده و داروهای همزمان مهم است. مقدار مصرف را از روی بروشور یا با راهنمایی پزشک و داروساز تعیین کنید و برای کودک از فرآورده و مقدار متناسب با وزن استفاده کنید.
اگر آزمایش استرپتوکوک مثبت شد، چه زمانی باید بهتر شوم؟
با درمان مناسب معمولاً روند علائم رو به بهبود میرود. اگر ۴۸ ساعت پس از شروع آنتیبیوتیک بهتر نشدید، تب برگشت یا درد تشدید شد، با پزشک تماس بگیرید. حتی با بهتر شدن، دورهٔ تجویزی را خودسرانه قطع نکنید.
چه زمانی لوزهبرداری مطرح میشود؟
وقتی عفونتها شدید و مکرر و قابل ثبت باشند، آبسهٔ اطراف لوزه تکرار شود یا بزرگی لوزهها تنفس و خواب را مختل کند، متخصص گوش، حلق و بینی دربارهٔ فواید و خطرات جراحی تصمیم میگیرد. یک نوبت گلودرد معمولاً دلیل لوزهبرداری نیست.
سلب مسئولیت پزشکی
این مطلب برای افزایش آگاهی است و جای معاینه، تشخیص و تجویز پزشک را نمیگیرد؛ در صورت علائم شدید، بیماری زمینهای، بارداری یا بیماری کودک، برای تصمیم درمانی با پزشک یا متخصص گوش، حلق و بینی مشورت کنید.