کیست بارتولن: علل، علائم و روشهای درمان
کیست بارتولن به تجمع مایع در پشت مجرای مسدودشدهٔ یکی از دو غدهٔ بارتولن گفته میشود؛ غددی کوچک که در دو طرف دهانهٔ واژن قرار دارند و وظیفهٔ ترشح مادهٔ لغزندهکننده را برعهده دارند. این کیست در بیشتر موارد کوچک، بیعلامت و بیخطر است، اما در صورت عفونیشدن به آبسهای دردناک تبدیل میشود که مراجعهٔ سریع به پزشک را میطلبد. شیوع آن در زنان سنین باروری نزدیک به ۲ درصد تخمین زده میشود و پیش از بلوغ یا پس از یائسگی بهندرت دیده میشود.
- کیست بارتولن از انسداد مجرای یکی از غدد بارتولن در دو طرف دهانهٔ واژن ایجاد میشود و تقریبا همیشه فقط یک طرف را درگیر میکند.
- بیشتر کیستهای کوچک بدون علامتاند و نیاز به درمان فوری ندارند؛ فقط کیستهای بزرگ یا عفونیشده علامتدار میشوند.
- عفونیشدن کیست به آبسهٔ بارتولن میانجامد که با درد شدید، قرمزی و گاهی تب همراه است.
- درمان از حمام نشستهٔ آبگرم تا تخلیهٔ سرپایی و کاتتر ورد متغیر است و بهندرت نیاز به جراحی بزرگ دارد.
- بروز تودهٔ تازه در ناحیهٔ غدد بارتولن در زنان بالای ۴۰ سال نیازمند بررسی دقیقتر برای رد ضایعات نادر بدخیم است.
کیست بارتولن چیست؟
غدد بارتولن دو غدهٔ کوچک هستند که در دو طرف دهانهٔ واژن، تقریبا در ساعت ۴ و ۸، قرار دارند و در حالت طبیعی حتی قابللمس نیستند. وظیفهٔ این غدد ترشح مقدار کمی مادهٔ لزج و لغزندهکننده بههنگام تحریک جنسی است. وقتی مجرای خروجیِ یکی از این غدد به هر دلیلی مسدود شود، ترشحات پشت انسداد جمع میشوند و مجرا بهتدریج متسع و پر از مایع میشود؛ همین ساختار پر از مایع را کیست بارتولن یا کیست بارتولین مینامند. اندازهٔ کیست از چند میلیمتر تا چند سانتیمتر متغیر است. از آنجا که عملکرد این غدد وابسته به استروژن است، کیست بارتولن بیشتر در زنان سنین باروری (معمولا دهههای دوم و سوم زندگی) دیده میشود.
علائم کیست بارتولن چیست؟
در بیشتر موارد، کیست بارتولن کوچک و بدونعلامت است و فقط بهصورت برجستگی نرم و بدوندرد در یک طرف دهانهٔ واژن حس میشود. با بزرگترشدن کیست، علائم زیر ممکن است بروز کند:
- احساس فشار یا ناراحتی خفیف در ناحیهٔ فرج، بهویژه هنگام نشستن، راهرفتن یا نزدیکی
- تورم قابلمشاهده در یک طرف لبهای واژن
- ترشح غیرعادی در صورت پارگی خودبهخودی کیست
در صورت آلودهشدن کیست و تبدیل آن به آبسه، علائم بهسرعت (اغلب طی یک تا چند روز) تشدید میشود و شامل درد شدید و ضرباندار، قرمزی و گرمی پوست ناحیه، تورم قابلتوجه و دشواری در نشستن یا راهرفتن است. تب خفیف نیز در برخی موارد آبسهٔ بارتولن گزارش شده است.
علل کیست بارتولن چیست؟
علت دقیق انسداد مجرای غدهٔ بارتولن در بسیاری از موارد مشخص نیست، اما چند عامل زمینهساز شناختهشده است:
- غلیظشدن ترشحات مخاطی طبیعی غده و انسداد مکانیکی مجرا
- عفونت باکتریایی، اغلب با باکتریهای طبیعی مسیر گوارشی و تناسلی مانند اشریشیا کولی، و گاهی عفونتهای مقاربتی مانند سوزاک یا کلامیدیا
- ضربه یا تحریک موضعی مکرر در ناحیهٔ فرج
عوامل خطر شامل قرارگرفتن در سنین باروری، فعالیت جنسی و سابقهٔ قبلی کیست بارتولن است. بروز کیست یا تودهٔ تازه در ناحیهٔ غدد بارتولن پس از یائسگی کمتر با انسداد سادهٔ مجرا مرتبط است و نیازمند بررسی دقیقتر برای رد سایر علل است.
کیست بارتولن چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
کیست بارتولن بهخودیخود ضایعهای خطرناک نیست و بسیاری از آنها بدون درمان اختصاصی و بهطور خودبهخود برطرف میشوند. نگرانی اصلی در دو حالت مطرح است: نخست، عفونیشدن کیست و تبدیل آن به آبسه، که در صورت بیتوجهی میتواند به سلولیت (گسترش عفونت به بافتهای اطراف) بینجامد؛ دوم، بروز تودهٔ تازه در ناحیهٔ غدد بارتولن در زنان بالای ۴۰ سال، که هرچند نادر، میتواند نشانهٔ ضایعات بدخیم نادر همین ناحیه باشد.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
در صورت بروز درد شدید و رو به افزایش، قرمزی گسترده و گرمی پوست ناحیه، تب یا لرز، دشواری شدید در نشستن یا راهرفتن، یا ترشح چرکی از کیست، مراجعهٔ فوری به پزشک یا اورژانس ضروری است. همچنین هر تودهٔ تازه در ناحیهٔ غدد بارتولن در سنین بالای ۴۰ سال باید توسط پزشک بررسی شود.
کیست بارتولن چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص کیست بارتولن معمولا بالینی است و با معاینهٔ زنان انجام میشود؛ پزشک با مشاهده و لمس تودهٔ نرم و معمولا بدوندرد در ساعت ۴ یا ۸ دهانهٔ واژن، تشخیص را میگذارد. در موارد آبسه، پزشک ممکن است نمونهای از ترشح یا چرک را برای کشت باکتریایی و بررسی عفونتهای مقاربتی مانند سوزاک و کلامیدیا ارسال کند تا آنتیبیوتیک مناسب انتخاب شود. سونوگرافی لگن تنها در موارد نامشخص برای افتراق از سایر تودههای ناحیهٔ فرج بهکار میرود. در زنان بالای ۴۰ سال یا در صورت ظاهر غیرمعمول توده، نمونهبرداری (بیوپسی) از دیوارهٔ کیست برای رد بیماریهای بدخیم نادر این ناحیه توصیه میشود.
درمان کیست بارتولن چگونه است؟
انتخاب روش درمان به اندازهٔ کیست، شدت علائم و سابقهٔ عود بستگی دارد. کیستهای کوچک و بدونعلامت معمولا نیازی به مداخله ندارند و فقط تحت نظر باقی میمانند. در کیستهای علامتدار کوچک، حمام نشستهٔ آبگرم (سیتز بث) چند بار در روز و به مدت چند روز، اغلب به تخلیهٔ خودبهخودی و بهبود کمک میکند. کیستهای بزرگتر، عودکننده یا آبسهشده معمولا به یکی از روشهای تخلیهٔ سرپایی نیاز دارند؛ از جمله کاتتر ورد یا مارسوپیالیزاسیون (دوختن لبهٔ مجرا برای ایجاد راه خروج دائمی). آنتیبیوتیک تنها زمانی افزوده میشود که نشانهٔ سلولیت گسترده، تب، آزمایش مثبت عفونت مقاربتی یا بیماری زمینهای مانند دیابت وجود داشته باشد؛ در کیست یا آبسهٔ ساده، آنتیبیوتیک بهتنهایی معمولا کافی نیست و تخلیه ضروری است.
| روش درمان | توضیح | کاربرد اصلی |
|---|---|---|
| حمام نشستهٔ آبگرم | نشستن در آب گرم، چند بار در روز | کیستهای کوچک و علامتدار خفیف |
| برش و تخلیهٔ ساده | بازکردن و خالیکردن کیست یا آبسه | تسکین سریع درد در آبسهٔ حاد |
| کاتتر ورد | قراردادن کاتتر کوچک در محل تخلیه به مدت چند هفته | ایجاد مجرای دائمی و کاهش احتمال عود |
| مارسوپیالیزاسیون | دوختن لبهٔ مجرای تخلیهشده به پوست اطراف | کیستهای عودکننده |
| برداشتن کامل غده | خارجکردن جراحی کل غدهٔ بارتولن | موارد عودکنندهٔ مقاوم به سایر روشها |
راههای پیشگیری از کیست بارتولن
چون علت دقیق انسداد مجرا اغلب مشخص نیست، راه قطعی برای پیشگیری از نخستین کیست وجود ندارد. رعایت بهداشت ناحیهٔ فرج، درمان بهموقع عفونتهای واژینال و پیشگیری از عفونتهای مقاربتی، از عوامل کاهشدهندهٔ احتمال بروز به شمار میروند. در کسانی که سابقهٔ عود کیست بارتولن دارند، انجام مارسوپیالیزاسیون یا برداشتن غده در همان نوبت درمان، احتمال بازگشت کیست را بهطور محسوسی کاهش میدهد. پس از هر روش تخلیه، ادامهٔ حمام نشستهٔ آبگرم طی چند روز و رعایت بهداشت موضعی، روند بهبود زخم را تسریع میکند.
نکته: بیشتر کیستهای بارتولن، حتی بدون درمان اختصاصی، در نهایت بهطور خودبهخود تخلیه و برطرف میشوند؛ اما در صورت عود مکرر یا تبدیل به آبسه، مداخلهٔ پزشکی برای پیشگیری از عوارض توصیه میشود.
پرسشهای متداول
آیا کیست بارتولن خطرناک است؟
در بیشتر موارد خطرناک نیست و بسیاری از کیستهای کوچک بدون هیچ عارضهای برطرف میشوند. خطر اصلی زمانی مطرح میشود که کیست عفونی و به آبسه تبدیل شود یا در سنین بالای ۴۰ سال، تودهٔ تازهای در همین ناحیه ظاهر شود که نیازمند بررسی برای رد ضایعات نادر بدخیم است.
آیا کیست بارتولن خودبهخود از بین میرود؟
بسیاری از کیستهای کوچک، بهویژه با کمک حمام نشستهٔ آبگرم، بهطور خودبهخود تخلیه و برطرف میشوند. کیستهای بزرگتر یا آبسهشده معمولا به مداخلهٔ پزشکی مانند تخلیه یا کاتتر ورد نیاز دارند.
آیا کیست بارتولن با بیماریهای مقاربتی مرتبط است؟
کیست بارتولن خود یک بیماری مقاربتی محسوب نمیشود، اما گاهی عفونتی که باعث انسداد مجرا و التهاب میشود میتواند شامل باکتریهای عامل عفونتهای مقاربتی مانند سوزاک یا کلامیدیا باشد. در موارد آبسه، آزمایش برای این عفونتها معمولا انجام میشود.
احتمال بازگشت کیست بارتولن پس از درمان چقدر است؟
عود کیست، بهویژه پس از برش و تخلیهٔ سادهٔ بدون کاتتر یا مارسوپیالیزاسیون، نسبتا شایع است. روشهایی مانند کاتتر ورد و مارسوپیالیزاسیون با ایجاد مجرای دائمی، احتمال بازگشت را بهطور محسوسی کمتر میکنند.