فیبروم رحم: علائم و درمان
خونریزیهای ماهانهتان آنقدر زیاد شده که برنامهٔ روزانهتان را بههم میزند، یا در سونوگرافی نام «فیبروم» را شنیدهاید؟ نگرانی شما قابلدرک است؛ اما پیدا شدن فیبروم بهتنهایی به معنی سرطان یا نیاز فوری به جراحی نیست. شناخت محل و اندازهٔ آن، تصمیمگیری را آسانتر میکند.
فیبروم رحم چیست؟
فیبروم رحم یا لیومیوم، تودهای خوشخیم است که از سلولهای عضله و بافت همبندِ دیوارهٔ رحم شکل میگیرد. ممکن است یک یا چند توده با اندازههای متفاوت وجود داشته باشد. فیبرومها شایعاند و بسیاری از افراد هیچ علامتی ندارند؛ گاهی هم هنگام معاینه یا سونوگرافیِ مربوط به مسئلهای دیگر دیده میشوند.
محل فیبروم در رحم، بیش از نام آن، بر نشانهها و انتخاب درمان اثر میگذارد:
- فیبروم زیرمخاطی به سمت فضای داخلی رحم برجسته میشود و بیشتر با خونریزی شدید یا دشواری لانهگزینی ارتباط دارد.
- فیبروم داخلجداری در ضخامت عضلهٔ رحم قرار میگیرد و بسته به اندازهاش میتواند خونریزی، درد یا احساس فشار ایجاد کند.
- فیبروم زیرسروزی در سطح بیرونی رحم رشد میکند و ممکن است با فشار بر مثانه یا روده باعث تکرر ادرار، یبوست یا احساس پری شکم شود.
فیبروم سرطان نیست و تبدیل شدن یک فیبروم معمولی به تومور بدخیم بسیار نادر است؛ خونریزی پس از یائسگی یا علائم رو به تشدید باید بررسی شود.
علائم فیبروم رحم
شدت نشانهها به تعداد، اندازه و محل فیبروم بستگی دارد و ممکن است ماهها ثابت بماند یا بیشتر شود. شایعترین موارد عبارتاند از:
- خونریزی قاعدگی سنگین یا طولانی، گاهی همراه با لخته یا خونریزی بین دو قاعدگی؛
- گرفتگی قاعدگی، درد یا فشار در لگن، درد پایین کمر، درد هنگام رابطه یا احساس پری و بزرگ شدن شکم؛
- تکرر ادرار، فوریت ادرار یا دشواری در تخلیهٔ مثانه و گاهی نفخ، یبوست یا درد هنگام دفع؛
- خستگی، رنگپریدگی، تپش قلب یا نفستنگی هنگام فعالیت که میتواند از کمخونی فقر آهن ناشی از خونریزی باشد؛
- دشواری در باردار شدن یا سقط مکرر، بهویژه وقتی فیبروم فضای داخلی رحم را تغییر داده است.
داشتن فیبروم بدون هیچ علامتی هم ممکن است. هر خونریزی شدید یا درد لگنی الزاماً از فیبروم نیست و علتهای دیگری مانند پولیپ، آدنومیوز، اندومتریوز یا اختلالات هورمونی باید در نظر گرفته شوند.
اگر خونریزی واژینال بسیار شدید است یا همراه با سرگیجه، ضعف شدید، غش، تنگی نفس، تپش قلب یا درد قفسهٔ سینه شده، مراجعهٔ فوری لازم است. درد شدید و ناگهانی لگن، تب و استفراغ، یا درد و خونریزی در دوران بارداری نیز نیاز به ارزیابی فوری دارد. خونریزی پس از یائسگی، حتی اگر کم باشد، باید بررسی شود.
علت و عوامل خطر
علت دقیق ایجاد فیبروم هنوز کاملاً شناخته نشده است. تغییرات ژنتیکی در سلولهای عضلهٔ رحم و هورمونهای استروژن و پروژسترون احتمالاً در شکلگیری و رشد آن نقش دارند؛ به همین دلیل فیبرومها بیشتر در سالهای باروری دیده میشوند و پس از یائسگی در بسیاری از افراد کوچکتر میشوند.
داشتن مادر، خواهر یا خویشاوند نزدیک مبتلا، اضافهوزن یا چاقی، فشارخون بالا، دیابت و نداشتن بارداری کامل با احتمال بیشتر فیبروم همراه دانسته شدهاند، اما هیچکدام علت قطعی نیستند و به معنی تقصیر فرد نیستند. بارداری و بعضی درمانهای هورمونی میتوانند اندازه یا علائم را تغییر دهند؛ دارو را خودسرانه قطع نکنید.
تشخیص فیبروم رحم
پزشک دربارهٔ الگوی قاعدگی، مقدار خونریزی، درد و سابقهٔ بارداری سؤال میکند و ممکن است معاینهٔ شکم و لگن انجام دهد. سونوگرافی معمولاً بررسی اولیه است؛ نوع واژینال تصویر دقیقتری میدهد.
آزمایشها و تصویربرداری بر اساس نشانهها و هدف مراجعه انتخاب میشوند:
| روش بررسی | چه چیزی را روشن میکند؟ | چه زمانی بیشتر کمککننده است؟ |
|---|---|---|
| معاینهٔ شکم و لگن | بزرگی یا نامنظمی رحم و حساسیت لگن | ارزیابی اولیهٔ درد، فشار یا خونریزی |
| سونوگرافی واژینال یا شکمی | تعداد، اندازه و محل فیبروم و وضعیت رحم | نخستین تصویربرداری در بیشتر افراد |
| شمارش سلولهای خون و گاهی فریتین | کمخونی و کاهش ذخیرهٔ آهن | خونریزی سنگین، خستگی یا رنگپریدگی |
| امآرآی | نقشهٔ دقیق تودهها و رابطهٔ آنها با دیواره و حفرهٔ رحم | فیبرومهای متعدد یا بزرگ، برنامهریزی عمل یا تشخیص نامشخص |
| سونوهیستروگرافی یا هیستروسکوپی | شکل حفرهٔ رحم و فیبرومِ برجسته به داخل آن | خونریزی مداوم، ناباروری یا تصمیم برای عمل داخل رحمی |
بسته به شرایط، آزمایش بارداری، تیروئید یا نمونهبرداری از پوشش رحم هم انجام میشود. امآرآی برای همهٔ افراد ضروری نیست؛ بزرگ بودن فیبروم بهتنهایی شدت مشکل را تعیین نمیکند.
درمان و مدیریت فیبروم
درمان واحدی برای همه وجود ندارد. اگر فیبروم علامتی ایجاد نکرده، کوچک باشد یا فرد به یائسگی نزدیک باشد، معمولاً پیگیری و مشاهده انتخاب مناسبی است. اگر خونریزی، درد، فشار، کمخونی، مشکل باروری یا رشد نگرانکننده وجود داشته باشد، پزشک با توجه به محل و اندازهٔ فیبروم، سن، وضعیت عمومی و خواست فرد دربارهٔ درمان تصمیم میگیرد.
پیگیری و مراقبت روزمره
در پیگیری، مقدار خونریزی، درد، توان انجام کارهای روزمره و آزمایش خون در کنار اندازهٔ توده اهمیت دارند. تاریخ قاعدگی، مقدار تقریبی پد مصرفی و شدت درد را یادداشت کنید؛ فاصلهٔ سونوگرافی برای همه یکسان نیست.
غذاهای سرشار از آهن مانند گوشت، حبوبات و سبزیهای برگسبز مفیدند، اما کمخونی با رژیم غذایی بهتنهایی همیشه جبران نمیشود. قرص آهن را پس از آزمایش و با توصیهٔ پزشک مصرف کنید. فعالیت بدنی و گرمای موضعی ممکن است تحمل درد را بهتر کنند، ولی فیبروم را کوچک نمیکنند.
داروها
داروها بیشتر برای کنترل علامتها به کار میروند و بسیاری از آنها فیبروم را از بین نمیبرند:
- ترانگزامیک اسید دارویی غیرهورمونی است که ممکن است در روزهای خونریزی زیاد آن را کاهش دهد؛ سابقهٔ لختهٔ خونی و داروهای دیگر باید پیش از تجویز بررسی شود.
- ایبوپروفن یا ناپروکسن برای درد و گرفتگی قاعدگی کمک میکنند، اما در زخم معده، بیماری کلیه، مصرف داروهای رقیقکنندهٔ خون و بعضی مراحل بارداری مناسب نیستند.
- قرصهای ترکیبی جلوگیری، پروژستینها و آییودیِ حاوی لوونورژسترل در برخی افراد خونریزی را کنترل میکنند. آییودی فیبروم را کوچک نمیکند و در صورت تغییر شکل حفرهٔ رحم شاید مناسب نباشد.
- داروهای مهارکنندهٔ هورمون آزادکنندهٔ گنادوتروپین، مانند لوپرولاید، میتوانند موقتاً قاعدگی را متوقف و فیبروم را کوچک کنند؛ گرگرفتگی و کاهش تراکم استخوان مصرفشان را محدود میکند. الاگولیکس یا ریلگولیکس نیز برای بعضی افراد با خونریزی شدید تجویز میشوند و پایش پزشکی لازم دارند.
اگر قصد بارداری دارید، این موضوع را پیش از شروع هر دارو یا اقدام درمانی بگویید. بعضی داروها برای بارداری مناسب نیستند و بعضی روشها فقط علائم را کنترل میکنند؛ انتخابی که برای کاهش خونریزی خوب است، لزوماً بهترین انتخاب برای حفظ باروری نیست.
روشهای مداخلهای و جراحی
وقتی دارو کافی نیست، علائم شدید است، فیبروم بزرگ یا در حال رشد است، یا شکل حفرهٔ رحم را تغییر داده، روشهای مداخلهای مطرح میشوند:
- میومکتومی فقط فیبروم را برمیدارد و رحم را حفظ میکند. فیبرومِ برجسته در حفرهٔ رحم ممکن است با هیستروسکوپی و تودههای دیگر با لاپاراسکوپی یا عمل باز خارج شوند؛ امکان بارداری به محل و عمق عمل بستگی دارد.
- در آمبولیزاسیون شریان رحمی خونرسانی فیبروم با ذرات مخصوص کاهش مییابد تا کوچکتر شود. اگر بارداری آینده مهم است، اثر این روش بر باروری را پیش از تصمیمگیری با متخصص بررسی کنید.
- ابلیشن با امواج رادیویی یا سونوگرافی متمرکز در بعضی مراکز و برای برخی تودهها قابل بررسی است؛ شواهد مربوط به بارداری پس از آنها یکسان نیست.
- هیسترکتومی رحم را برمیدارد و درمان قطعی فیبروم است، اما پس از آن بارداری ممکن نیست. در بسیاری از موارد تخمدانها باقی میمانند و برداشتن رحم الزاماً به معنی یائسگی فوری نیست.
ابلیشن آندومتر درمان مستقیم فیبروم نیست و پس از آن بارداری ایمن نیست. هر تصمیم جراحی باید بر پایهٔ تصویربرداری، علائم و برنامهٔ باروری گرفته شود؛ «بزرگ بودن» بهتنهایی دلیل کافی برای برداشتن رحم نیست.
فیبروم و باروری یا بارداری
وجود فیبروم مساوی با ناباروری نیست و بسیاری از افراد مبتلا بارداری موفق دارند. احتمال اثرگذاری بیشتر زمانی مطرح میشود که فیبروم زیرمخاطی باشد، حفرهٔ رحم را تغییر دهد یا داخلجداریِ بزرگ به پوشش داخلی فشار وارد کند؛ فیبروم زیرسروزی معمولاً کمتر بر لانهگزینی اثر میگذارد. سن، تخمکگذاری، لولههای رحمی و عامل مردانه نیز باید همزمان بررسی شوند.
اگر قصد بارداری دارید، پیش از درمان دربارهٔ نیاز به برداشتن فیبروم و زمان مناسب اقدام سؤال کنید. در بارداری، برخی فیبرومها ممکن است درد یا خونریزی ایجاد کنند و خطر بعضی عوارض را افزایش دهند، اما این به معنی نتیجهٔ بدِ حتمی نیست؛ پیگیری منظم اهمیت دارد.
عوارض و نکات مهم
مهمترین پیامد فیبروم درماننشده، خونریزی مزمن و کمخونی فقر آهن است. فشار بر مثانه یا روده، درد هنگام رابطه و افت کیفیت زندگی نیز ممکن است ادامه پیدا کند. بهندرت، پیچخوردن فیبروم پایهدار یا کاهش خونرسانی، درد شدید ناگهانی، تهوع یا تب ایجاد میکند.
پس از روشهای حفظ رحم ممکن است فیبروم تازه شکل بگیرد یا علائم برگردد. خونریزی پس از یائسگی، بزرگ شدن شکم، درد مداوم یا تغییر سریع علائم نیازمند ارزیابی تازه است؛ «رشد سریع» بهتنهایی سرطان را ثابت نمیکند.
آیا میتوان از فیبروم پیشگیری کرد؟
راهی قطعی برای جلوگیری از فیبروم شناخته نشده است؛ بخشی از خطر به ژنتیک و هورمونها مربوط میشود. حفظ وزن سالم، تحرک، تغذیهٔ متعادل و کنترل فشارخون و دیابت برای سلامت عمومی مفیدند، اما تضمین نمیکنند فیبروم ایجاد نشود. از رژیمهای سخت، سمزدایی و مکملهای مدعیِ حل کردن فیبروم بهجای درمان پزشکی استفاده نکنید.
اگر قاعدگیتان تغییر کرده، خونریزی زندگیتان را مختل میکند یا درد و فشار تازهای دارید، مراجعهٔ بهموقع بهتر از تحمل طولانیمدت علائم است. برای فرد بدون علامت، معمولاً تصویربرداری مکرر لازم نیست؛ برنامهٔ پیگیری را با پزشک تنظیم کنید.
- فیبرومها تومورهای خوشخیم عضلهٔ رحماند و اغلب هیچ علامتی ایجاد نمیکنند.
- خونریزی شدید قاعدگی، درد یا فشار لگن و تکرر ادرار از نشانههای مهم هستند.
- سونوگرافی معمولاً نخستین روش تشخیص است؛ محل فیبروم برای درمان و باروری اهمیت زیادی دارد.
- پیگیری، دارو و روشهای مداخلهای یا جراحی، بر اساس علائم و هدف باروری انتخاب میشوند.
- خونریزی بسیار شدید، غش، تنگی نفس، درد ناگهانی شدید یا خونریزی پس از یائسگی نیازمند رسیدگی فوری یا سریع پزشکی است.
سوالات متداول
آیا فیبروم رحم سرطان است؟
خیر. فیبروم تودهای خوشخیم از عضلهٔ رحم است؛ بااینحال، علائم غیرعادی، بهویژه پس از یائسگی، باید جداگانه ارزیابی شوند.
آیا فیبروم باعث ناباروری میشود؟
گاهی، بهخصوص اگر فیبروم داخل حفرهٔ رحم باشد یا شکل آن را تغییر دهد؛ اما بسیاری از افراد مبتلا باردار میشوند. علتهای دیگر ناباروری نیز باید بررسی شوند.
آیا هر فیبروم رحم باید جراحی شود؟
خیر. فیبرومِ بیعلامت یا کمعلامت اغلب فقط پیگیری میشود. جراحی در صورت خونریزی، درد، فشار، کمخونی، مشکل باروری یا یافتهٔ نگرانکننده مطرح است.
آیا فیبروم بعد از یائسگی از بین میرود؟
فیبرومها در بسیاری از افراد پس از یائسگی کوچکتر میشوند. خونریزی یا دردِ جدید پس از یائسگی باید بررسی شود.
برای خونریزی زیاد چه زمانی باید فوری مراجعه کنم؟
اگر خونریزی بسیار شدید با ضعف، سرگیجه، غش، تنگی نفس، تپش قلب یا درد قفسهٔ سینه همراه است، فوراً به اورژانس مراجعه کنید. در بارداری، هر خونریزی یا درد شدید را فوری گزارش دهید.
سلب مسئولیت پزشکی
این مقاله برای افزایش آگاهی است و جای معاینه، آزمایش و توصیهٔ متخصص زنان را نمیگیرد؛ تشخیص و انتخاب درمان فیبروم باید با توجه به شرایط فردی، علائم و برنامهٔ بارداری انجام شود.