رتینوپاتی دیابتی: آسیب چشمی دیابت و راههای پیشگیری
رتینوپاتی دیابتی آسیبی تدریجی به عروق خونی شبکیهٔ چشم است که در پی افزایش طولانیمدت قند خون ایجاد میشود. شبکیه لایهای حساس در پشت چشم است که نور را به سیگنال عصبی تبدیل میکند و آسیب به عروق آن دید را مختل میکند. این عارضه از عوارض جدی دیابت نوع ۱ و نوع ۲ است و در صورت عدم تشخیص و کنترل بهموقع، به کاهش دید یا نابینایی منجر میشود.
- رتینوپاتی دیابتی، همان آسیب شبکیه در دیابت، بر اثر تخریب تدریجی عروق ریز شبکیه در پی قند خون بالا و طولانیمدت رخ میدهد.
- در مراحل اولیه معمولا بدون علامت است و تنها با معاینهٔ ته چشم قابلشناسایی است.
- با گذشت سالها از ابتلا به دیابت، بخش زیادی از بیماران درجاتی از این آسیب شبکیهای را نشان میدهند.
- در بسیاری از کشورها از علل اصلی نابینایی قابلپیشگیری در بزرگسالان است.
- کنترل قند خون، فشار خون و چربی خون همراه با معاینهٔ منظم چشم، محور پیشگیری و کنترل آن است.
رتینوپاتی دیابتی چیست؟
رتینوپاتی دیابتی در اثر آسیب تدریجی به عروق ریز شبکیه، در پی سطح بالای مزمن قند خون، ایجاد میشود. دیوارههای این عروق ظریف با گذشت زمان ضعیف و نفوذپذیر میشوند؛ مایع و چربی از آنها نشت میکند یا برخی رگها مسدود میشوند و خونرسانی به بخشهایی از شبکیه مختل میشود.
این بیماری معمولا دو مرحله دارد. در مرحلهٔ اولیه، موسوم به رتینوپاتی غیرتکثیری (NPDR)، تنها نشت خفیف و تورم موضعی در عروق دیده میشود و اغلب علامتی ندارد. اگر آسیب پیشرفت کند، بدن برای جبران کمبود اکسیژن شبکیه، عروق خونی جدید و شکننده میسازد؛ این مرحله رتینوپاتی تکثیری (PDR) نام دارد و عروق تازهساختهشده مستعد پارگی و خونریزی داخل چشم هستند. در هر دو مرحله ممکن است مایع در قسمت مرکزی شبکیه (ماکولا) جمع شود که به آن ادم ماکولای دیابتی گفته میشود و علت اصلی افت دید مرکزی است.
علائم رتینوپاتی دیابتی چیست؟
در مراحل ابتدایی، رتینوپاتی دیابتی معمولا بدون علامت است و آسیب فقط با معاینهٔ ته چشم قابلکشف است. با پیشرفت بیماری، نشانههای زیر ممکن است بروز کند:
- تاری یا نوسان دید، گاهی همزمان با تغییر قند خون؛
- دیدن لکههای تیره یا اشکال شناور در میدان دید؛
- کاهش توانایی تشخیص رنگها؛
- نواحی تیره یا خالی در بخشی از میدان دید؛
- افت دید در شب یا نور کم؛
- در موارد پیشرفته، افت ناگهانی و شدید دید، معمولا نشانهٔ خونریزی داخل چشم.
هیچیک از این نشانهها اختصاصی رتینوپاتی دیابتی نیست، اما بروز آنها در فردی با سابقهٔ دیابت باید بهسرعت ارزیابی چشمپزشکی را در پی داشته باشد.
علل و عوامل خطر رتینوپاتی دیابتی چیست؟
علت زمینهای رتینوپاتی دیابتی، آسیب مزمن عروق ریز شبکیه در اثر قند خون بالا در طول زمان است. عوامل زیر خطر بروز یا پیشرفت آن را افزایش میدهند:
- مدت ابتلا به دیابت — مهمترین عامل خطر است؛
- کنترل ضعیف قند خون و سطح بالای HbA1c (میانگین قند سه ماه گذشته)؛
- فشار خون بالا و چربی خون کنترلنشده؛
- بیماری مزمن کلیه؛
- بارداری در فردی با دیابت از پیش موجود؛
- مصرف دخانیات؛
- بلوغ و تغییرات هورمونی در نوجوانان مبتلا به دیابت نوع ۱.
ترکیب دیابت نوع ۱ یا نوع ۲ با این عوامل، سرعت آسیب به شبکیه را افزایش میدهد؛ کنترل مناسب قند خون و فشار خون از همان ابتدای تشخیص دیابت، روند پیشرفت بیماری را کند میکند.
رتینوپاتی دیابتی چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
از آنجا که رتینوپاتی دیابتی در مراحل اولیه غالبا بدون علامت پیش میرود، معاینهٔ منظم چشم برای همهٔ افراد مبتلا به دیابت، حتی در نبود هرگونه شکایت بینایی، توصیه میشود. زمانبندی این معاینات را چشمپزشک بر اساس نوع دیابت، مدت ابتلا و یافتههای معاینهٔ قبلی تعیین میکند و معمولا هر شش تا دوازده ماه یکبار تکرار میشود.
جدا از معاینات دورهای، برخی نشانهها اورژانس چشمی محسوب میشوند و نباید به تعویق بیفتند.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
افت ناگهانی یا شدید دید، دیدن لکههای تیرهٔ فراوان یا احساس «بارش» نقطههای سیاه در میدان دید، سایه یا پردهٔ تیره در گوشهای از دید، و درد یا قرمزی شدید چشم، نشانههای هشداری هستند که مراجعهٔ فوری به چشمپزشک یا اورژانس چشم را ایجاب میکنند.
تأخیر در ارزیابی این نشانهها میتواند به آسیب دائمی و غیرقابلبرگشت به بینایی منجر شود، در حالی که مداخلهٔ بهموقع از پیشرفت بیماری جلوگیری میکند.
رتینوپاتی دیابتی چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص رتینوپاتی دیابتی بر پایهٔ معاینهٔ کامل ته چشم است که معمولا با گشاد کردن مردمک با قطرهٔ چشمی انجام میشود. در کنار معاینهٔ بالینی، از چند روش تکمیلی نیز استفاده میشود:
- عکسبرداری دیجیتال از شبکیه (رتینوگرافی) برای ثبت و پیگیری تغییرات در طول زمان؛
- توموگرافی همدوسی نوری (OCT) برای اندازهگیری ضخامت ماکولا و تشخیص ادم ماکولای دیابتی؛
- آنژیوگرافی فلورسئین برای نقشهبرداری از عروق شبکیه در موارد پیشرفتهتر؛
- سنجش حدت بینایی برای ارزیابی میزان افت دید.
بر اساس نتیجهٔ این بررسیها، چشمپزشک مرحلهٔ بیماری (غیرتکثیری یا تکثیری) و وجود یا نبود ادم ماکولا را مشخص میکند؛ همین طبقهبندی مبنای انتخاب روش درمانی است.
درمان رتینوپاتی دیابتی چگونه است؟
روش درمان رتینوپاتی دیابتی به مرحلهٔ بیماری و وجود یا نبود ادم ماکولا بستگی دارد. در مراحل خفیف بدون ادم ماکولا، نیازی به مداخلهٔ مستقیم روی چشم نیست و کنترل دقیقتر قند خون، فشار خون و چربی خون کافی است. با پیشرفت بیماری یا بروز ادم ماکولا، از روشهای زیر بهتنهایی یا ترکیبی استفاده میشود:
| روش درمانی | کاربرد |
|---|---|
| تزریق داخلچشمی داروهای ضد VEGF (بازدارندهٔ عامل رشد عروق) | کاهش نشت عروقی؛ درمان خط اول در بیشتر موارد ادم ماکولا |
| تزریق داخلچشمی کورتیکواستروئید | در مواردی که پاسخ به داروهای ضد VEGF کافی نیست |
| لیزر موضعی یا شبکهای (فوکال) | کنترل نشت موضعی عروق در ادم ماکولا |
| لیزر پنرتینال (اسکاتر) | کنترل عروق غیرطبیعی در رتینوپاتی تکثیری و کاهش خطر خونریزی |
| ویترکتومی (جراحی زجاجیه) | برداشتن خونریزی متراکم داخل چشم یا اصلاح جداشدگی شبکیه |
انتخاب میان این روشها را چشمپزشک شبکیه بر اساس شدت بیماری و پاسخ به درمانهای قبلی تعیین میکند. در هر مرحله از درمان، کنترل همزمان قند خون و فشار خون در پایداری نتیجهٔ درمان نقش اساسی دارد.
راههای پیشگیری از رتینوپاتی دیابتی
پیشگیری از رتینوپاتی دیابتی یا کند کردن روند آن، بر چند محور اصلی استوار است:
- کنترل مستمر قند خون و نگهداشتن HbA1c در محدودهٔ هدفی که پزشک معالج تعیین میکند؛
- کنترل فشار خون و چربی خون، بهویژه در دیابت نوع ۲؛
- معاینهٔ منظم و دورهای چشم، حتی بدون علامت بینایی؛
- ترک دخانیات؛
- پایش دقیقتر در دوران بارداری برای زنان مبتلا به دیابت از پیش موجود؛
- پیگیری و درمان بهموقع تغییرات اولیهٔ شبکیه پیش از رسیدن به مرحلهٔ تکثیری.
نکته: بیشترین اثر پیشگیرانه از کنترل همزمان قند خون، فشار خون و چربی خون از همان سالهای ابتدایی تشخیص دیابت به دست میآید، نه پس از بروز نشانههای چشمی.
پایبندی به این محورها، در کنار معاینات منظم، احتمال رسیدن بیماری به مراحل پیشرفته و تهدیدکنندهٔ بینایی را کاهش میدهد.
پرسشهای متداول
آیا رتینوپاتی دیابتی قابل درمان است؟
در بیشتر موارد قابلکنترل است، بهویژه اگر در مراحل اولیه شناسایی شود. درمانهای موجود میتواند پیشرفت بیماری را متوقف یا کند کند، هرچند آسیبهای رخداده به شبکیه همیشه بازگشتپذیر نیست.
رتینوپاتی دیابتی در چه بیمارانی بیشتر دیده میشود؟
احتمال بروز آن در افرادی با سابقهٔ طولانیتر دیابت و کنترل ضعیفتر قند خون، فشار خون یا چربی خون بیشتر است. دیابت نوع ۱ و نوع ۲ هر دو میتوانند به این عارضه منجر شوند.
هر چند وقت یکبار باید چشم افراد دیابتی معاینه شود؟
زمانبندی دقیق را چشمپزشک بر اساس شرایط فرد تعیین میکند، اما معاینهٔ سالانهٔ ته چشم با مردمک گشاد برای اغلب بیماران دیابتی کافی است. در صورت وجود آسیب شبکیه یا عوامل خطر بیشتر، فاصلهٔ معاینات کوتاهتر خواهد بود.
آیا رتینوپاتی دیابتی میتواند به نابینایی کامل منجر شود؟
در صورت عدم تشخیص و درمان بهموقع، بهویژه در مرحلهٔ تکثیری همراه با خونریزی داخل چشم یا جداشدگی شبکیه، احتمال افت شدید و گاه دائمی بینایی وجود دارد. تشخیص زودهنگام و پیگیری منظم این خطر را بهطور محسوس کاهش میدهد.