دیورتیکولیت: علائم، علل و درمان التهاب دیورتیکول روده
دیورتیکولیت به التهاب یا عفونت یک یا چند دیورتیکول — کیسههای کوچک برآمده از دیوارهٔ روده بزرگ، بهویژه در قسمت چپ و پایینی آن (کولون سیگموئید) — گفته میشود. این کیسهها در بسیاری از بزرگسالان، بهخصوص با افزایش سن، بدون هیچ علامتی شکل میگیرند؛ اما در برخی موارد دچار التهاب یا عفونت شده و باعث درد شکمی، تب و در موارد شدیدتر عوارض جدی مانند سوراخشدگی روده میشوند.
- دیورتیکولیت التهاب یا عفونت کیسههای کوچک (دیورتیکول) در دیوارهٔ روده بزرگ است که بیشتر در کولون سیگموئید، یعنی سمت چپپایین شکم، رخ میدهد.
- شیوع دیورتیکول با افزایش سن بالا میرود؛ با این حال تنها بخش کوچکی از افراد دارای دیورتیکول دچار التهاب فعال میشوند.
- نشانهٔ اصلی، درد مداوم در قسمت چپپایین شکم همراه با تب و تغییر عادت روده است.
- رژیم غذایی کمفیبر و یبوست مزمن از عوامل خطر اصلی شناختهشده هستند.
- بیشتر موارد خفیف با رژیم غذایی و گاه آنتیبیوتیک کنترل میشوند؛ موارد شدید ممکن است به بستری یا جراحی نیاز پیدا کنند.
دیورتیکولیت چیست و چرا اهمیت دارد؟
دیوارهٔ روده بزرگ بهطور طبیعی سطحی صاف و یکنواخت دارد. با گذشت زمان، بهویژه در نقاط ضعیف دیواره که رگهای خونی از آن عبور میکنند، ممکن است بخشهای کوچکی از لایهٔ داخلی روده از میان لایهٔ عضلانی بیرون بزند و کیسههای ریزی به نام «دیورتیکول» شکل بگیرد. وجود این کیسهها بدون التهاب را «دیورتیکولوز» مینامند و معمولا بدون علامت است. زمانی که یکی از این کیسهها دچار میکروسوراخشدگی، تجمع مدفوع یا رشد بیشازحد باکتریها شود، التهاب دیورتیکول یا همان دیورتیکولیت رخ میدهد. اهمیت این بیماری در طیف گستردهٔ آن است؛ از التهاب خفیف قابلکنترل با رژیم غذایی تا عفونت شدید همراه با سوراخشدگی روده و پریتونیت که نیاز به جراحی اورژانسی دارد.
علائم دیورتیکولیت چیست؟
نشانهٔ اصلی دیورتیکولیت، درد شکمی است که معمولا در قسمت چپپایین شکم احساس میشود؛ هرچند در برخی جمعیتها، بهویژه در آسیا، درد سمت راست شکم نیز گزارش شده است. این درد اغلب مداوم است و طی چند ساعت شدت میگیرد.
نشانههای دیگر دیورتیکولیت عبارتاند از:
- تب و لرز
- تهوع و گاهی استفراغ
- نفخ و گاز روده
- تغییر عادت روده بهصورت یبوست یا کمتر شایع اسهال
- حساسیت و درد لمسی در ناحیهٔ شکم
- کاهش اشتها
- در موارد شدیدتر، خون در مدفوع
شدت نشانهها معمولا با گسترهٔ التهاب و وجود یا نبود عارضهای مانند آبسه یا سوراخشدگی ارتباط مستقیم دارد.
علل و عوامل خطر دیورتیکولیت چیست؟
علت دقیق شکلگیری دیورتیکول هنوز بهطور کامل شناختهنشده، اما فشار بالای داخل روده در نتیجهٔ یبوست مزمن و رژیم غذایی کمفیبر از مهمترین عوامل زمینهساز آن به شمار میرود. این فشار مداوم بهمرور نقاط ضعیف دیوارهٔ روده را به بیرون میراند و دیورتیکول تشکیل میشود. التهاب این کیسهها نیز معمولا با انسداد گردنهٔ دیورتیکول توسط مدفوع سفت یا رشد باکتریایی موضعی آغاز میشود.
عوامل خطر شناختهشدهٔ دیورتیکولیت شامل موارد زیر است:
- افزایش سن، بهویژه بالای چهل سالگی
- رژیم غذایی کمفیبر و پرچرب
- کمتحرکی و نبود فعالیت بدنی منظم
- اضافهوزن و چاقی
- مصرف سیگار
- مصرف طولانیمدت برخی داروها مانند ضدالتهابهای غیراستروئیدی، کورتیکواستروئیدها و اُپیوئیدها
- سابقهٔ خانوادگی دیورتیکولیت یا سایر بیماریهای روده بزرگ
ترکیب چند عامل خطر، احتمال بروز التهاب فعال را در افرادی که از پیش دیورتیکول دارند افزایش میدهد.
دیورتیکولیت چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
بیشتر موارد دیورتیکولیت خفیف و قابل کنترل با درمان سرپایی هستند، اما التهاب گسترده یا نادیدهگرفتهشده میتواند به عوارضی مانند آبسه، سوراخشدگی روده، پریتونیت (التهاب پردهٔ صفاق)، فیستول یا انسداد روده منجر شود. این عوارض میتوانند در مدت کوتاهی وضعیت بیمار را وخیم کنند.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
درد شدید و ناگهانی شکم، تب بالا همراه با لرز، سفتی و حساسیت شدید شکم هنگام لمس، استفراغ مداوم، ناتوانی در دفع گاز یا مدفوع، خونریزی قابلتوجه از مقعد، یا ضربان قلب سریع همراه با افت فشار خون از نشانههای هشدار هستند و مراجعهٔ فوری به پزشک یا اورژانس را ضروری میکنند.
نکته: تشدید تدریجی درد شکم همراه با تب، حتی در غیاب نشانههای هشدار بالا، نیز باید در همان روز به پزشک گزارش شود؛ تاخیر در تشخیص و درمان دیورتیکولیت خطر بروز عوارض را افزایش میدهد.
دیورتیکولیت چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص دیورتیکولیت معمولا با شرححال بالینی و معاینهٔ شکم آغاز میشود؛ حساسیت موضعی در قسمت چپپایین شکم یافتهٔ شایعی است. آزمایش خون برای بررسی افزایش گلبولهای سفید و شاخصهای التهابی مانند CRP نیز معمولا درخواست میشود.
سیتیاسکن شکم و لگن با تزریق مادهٔ حاجب، دقیقترین روش تشخیصی است و علاوه بر تایید التهاب، گسترهٔ آن و وجود عوارضی مانند آبسه یا سوراخشدگی را نیز مشخص میکند. در مواردی که سیتیاسکن در دسترس نباشد یا منع مصرف داشته باشد، مانند دوران بارداری، سونوگرافی شکم جایگزین مناسبی است. آزمایش ادرار نیز گاهی برای ردکردن عفونت مجاری ادراری، که علائمی مشابه ایجاد میکند، انجام میشود.
کولونوسکوپی در فاز حاد دیورتیکولیت بهدلیل خطر سوراخشدگی روده انجام نمیشود، اما معمولا شش تا هشت هفته پس از فروکشکردن التهاب، برای ردکردن سایر بیماریها از جمله پولیپ یا سرطان روده بزرگ توصیه میشود.
درمان دیورتیکولیت چگونه است؟
رویکرد درمانی دیورتیکولیت بر اساس شدت بیماری و وجود یا نبود عارضه تعیین میشود. در موارد خفیف و بدون عارضه، درمان سرپایی با تغییر موقت رژیم غذایی به مایعات یا غذاهای کمفیبر، مسکنهای غیر از ضدالتهابهای غیراستروئیدی و در برخی موارد آنتیبیوتیک خوراکی کافی است. در موارد متوسط تا شدید، بستری در بیمارستان، آنتیبیوتیک وریدی، تزریق مایعات و استراحت کامل روده لازم میشود.
جدول زیر رویکرد کلی درمان را بر اساس شدت دیورتیکولیت نشان میدهد:
| شدت دیورتیکولیت | ویژگی اصلی | رویکرد درمانی رایج |
|---|---|---|
| خفیف، بدون عارضه | درد خفیف تا متوسط، تب خفیف یا بدون تب | درمان سرپایی، رژیم مایعات یا کمفیبر، گاهی آنتیبیوتیک خوراکی |
| متوسط | درد شدیدتر، تب، احتمال آبسهٔ کوچک | بستری کوتاهمدت، آنتیبیوتیک وریدی، رژیم مایعات |
| شدید یا عارضهدار | سوراخشدگی، پریتونیت، آبسهٔ بزرگ، انسداد روده | بستری، آنتیبیوتیک وریدی، تخلیهٔ آبسه با هدایت تصویری، جراحی در موارد لازم |
آبسههای بزرگتر از چند سانتیمتر معمولا با روش تخلیهٔ پوستی هدایتشده با سیتیاسکن تخلیه میشوند. جراحی برداشتن بخش آسیبدیدهٔ روده در مواردی مانند سوراخشدگی آزاد، پریتونیت گسترده، انسداد کامل روده، فیستول یا حملات مکرر و ناتوانکننده در نظر گرفته میشود.
راههای پیشگیری از دیورتیکولیت
مهمترین راهکار پیشگیری از دیورتیکولیت، افزایش تدریجی فیبر غذایی از طریق میوه، سبزی، غلات کامل و حبوبات است؛ افزایش ناگهانی فیبر میتواند نفخ و ناراحتی گوارشی موقت ایجاد کند، به همین دلیل افزایش تدریجی همراه با مصرف کافی مایعات توصیه میشود. فعالیت بدنی منظم، حفظ وزن مناسب و ترک سیگار نیز در کاهش خطر بروز و عود دیورتیکولیت نقش دارند.
بر خلاف باور رایج قدیمی، شواهد علمی جدید پرهیز از آجیل، دانهها یا ذرت بوداده را برای پیشگیری از دیورتیکولیت ضروری نمیداند و این توصیهٔ قدیمی در بیشتر منابع پزشکی معتبر کنار گذاشته شده است. با این حال، پیگیری دورهای با پزشک، بهویژه برای افرادی با سابقهٔ دیورتیکولیت یا عوامل خطر متعدد، در کاهش احتمال عود و تشخیص زودهنگام عوارض احتمالی اهمیت دارد.
پرسشهای متداول
آیا دیورتیکولیت خطرناک است؟
بیشتر موارد دیورتیکولیت خفیف است و با درمان سرپایی بهخوبی کنترل میشود. با این حال، در صورت بروز عوارضی مانند سوراخشدگی روده، آبسهٔ بزرگ یا پریتونیت، بیماری میتواند خطرناک باشد و نیازمند بستری یا جراحی اورژانسی شود.
تفاوت دیورتیکولوز و دیورتیکولیت چیست؟
دیورتیکولوز به وجود کیسههای کوچک (دیورتیکول) در دیوارهٔ روده بزرگ بدون التهاب گفته میشود و معمولا بدون علامت است. دیورتیکولیت زمانی رخ میدهد که یک یا چند تا از این کیسهها دچار التهاب یا عفونت شوند و علائمی مانند درد شکمی و تب ایجاد کنند.
آیا دیورتیکولیت درمان قطعی دارد یا امکان عود وجود دارد؟
درمان دورهٔ حاد دیورتیکولیت معمولا موفقیتآمیز است، اما در بخشی از بیماران امکان عود در آینده وجود دارد، بهخصوص اگر عوامل خطر مانند رژیم کمفیبر یا کمتحرکی اصلاح نشود. در موارد عود مکرر یا شدید، جراحی برای برداشتن بخش آسیبدیدهٔ روده ممکن است در نظر گرفته شود.
در دورهٔ حاد دیورتیکولیت چه غذاهایی باید محدود شود؟
در فاز حاد و دردناک، رژیم مایعات شفاف یا غذاهای کمفیبر معمولا توصیه میشود تا فشار روی روده کاهش یابد. با فروکشکردن التهاب، بازگشت تدریجی به رژیم پرفیبر برای پیشگیری از عود در آینده اهمیت دارد.