اسهال: علت، درمان خانگی و علائم خطرناک

در اسهال، روده به‌جای مدفوع شکل‌دار، مدفوع شل یا آبکی دفع می‌کند و فرد بارها و با فوریت به دستشویی می‌رود. بیشتر موارد آن گذراست، اما اسهال می‌تواند آب بدن را به‌سرعت کم کند و گاهی سرنخ یک بیماری جدی روده است.

اسهال چیست و از چه زمانی غیرطبیعی است؟

اسهال یعنی دفع مدفوع شل یا آبکی سه بار یا بیشتر در روز و بیشتر موارد حاد آن خودبه‌خود خوب می‌شود. اسهالی که پس از دو روز بهتر نشود یا بیش از یک هفته طول بکشد بررسی پزشکی لازم دارد و خون، تب بالا یا کم‌آبی، حتی به‌تنهایی، دلیل مراجعهٔ فوری است.

الگوی عادی اجابت مزاج از سه بار در روز تا سه بار در هفته متغیر است. ملاک تشخیص اسهال شل یا آبکی بودن مدفوع است، به همین دلیل دفع مکرر مدفوع شکل‌دار اسهال به شمار نمی‌آید. واژهٔ قدیمی «شکم‌روش» و تعبیر رایج «روان شدن شکم» هم به همین حالت اشاره دارند.

اسهال بر اساس مدت به سه نوع تقسیم می‌شود، چون مدت بیماری فهرست علت‌های محتمل را تغییر می‌دهد. اسهال حاد کمتر از ۱۴ روز طول می‌کشد و بیشتر عفونی است، اسهال پایدار ۱۴ تا ۳۰ روز ادامه دارد و اسهال بیش از چهار هفته مزمن است. از نظر ظاهر نیز اسهال آبکی، خونی و چرب از هم جدا می‌شوند.

اسهال مداوم نشانه چیست؟

اسهال مداوم، چه از نوع پایدار و چه مزمن، معمولا نشانهٔ عاملی ماندگار است که می‌تواند عفونت انگلی، عارضهٔ دارویی، عدم تحمل لاکتوز، سندرم روده تحریک‌پذیر (از جمله نوعی که پس از عفونت روده شروع می‌شود) یا اسهال اسید صفراوی باشد. اسهال اسید صفراوی، یعنی تحریک روده بزرگ با اسیدهای صفراوی جذب‌نشده، بیشتر بدون علت مشخص رخ می‌دهد و اغلب با روده تحریک‌پذیر اشتباه گرفته می‌شود. این حالت در گروه کوچکی از افراد پس از برداشتن کیسهٔ صفرا، در بیماری یا جراحی انتهای روده باریک و پس از پرتودرمانی لگن هم دیده می‌شود.

طولانی بودن اسهال به‌تنهایی نشانهٔ بیماری عضوی نیست، اما بیدار شدن شبانه برای دفع، کاهش وزن، کم‌خونی، خون در مدفوع یا شروع اسهال پس از حدود ۵۰ سالگی به یک علت عضوی اشاره دارد، یعنی بیماری مشخصی که با آزمایش یا نمونه‌برداری پیدا می‌شود. بیماری التهابی روده، کولیت میکروسکوپی (التهابی که فقط در نمونه‌برداری از روده بزرگ دیده می‌شود)، سلیاک، پرکاری تیروئید، نوروپاتی دیابتی (آسیب عصب‌های روده در دیابت)، عفونت پایدار و سرطان روده بزرگ از این گروه‌اند.

شایع‌ترین علل اسهال چیست؟

اسهال بیشتر نشانهٔ یک عفونت گذرای روده یا ناسازگاری با غذا و دارو است. تب، استفراغ، فاصلهٔ زمانی میان غذا خوردن و شروع علائم و ارتباط با مصرف شیر، علت‌ها را از هم جدا می‌کنند.

اسهال آبکی نشانه چیست؟

اسهال آبکی بیشتر نشانهٔ عفونت ویروسی روده، مسمومیت غذایی یا اسهال مسافرتی است، یعنی عواملی که روده را به ترشح آب وامی‌دارند اما به دیوارهٔ آن آسیب عمیق نمی‌زنند. اسهال آبکی مزمن در افراد بالای ۵۰ سال، به‌ویژه زنان، ممکن است ناشی از کولیت میکروسکوپی باشد که گاهی با مسکن‌های ضدالتهاب، داروهای کاهندهٔ اسید معده یا برخی ضدافسردگی‌ها ارتباط دارد.

اسهال آبکی بسیار پرحجم و شبیه آب برنج با ضعف سریع ممکن است نشانهٔ وبا باشد که هنوز به‌صورت پراکنده در ایران و کشورهای همسایه، از جمله پس از سفر به عراق، دیده می‌شود. این حالت نوشیدن فوری محلول او آر اس و مراجعه به اورژانس را لازم دارد.

اسهال و استفراغ همزمان

اسهال و استفراغ همزمان در بزرگسالان بیشتر نشانهٔ گاستروانتریت ویروسی یا مسمومیت غذایی است. اگر علائم یک تا شش ساعت پس از غذای مشکوک، با استفراغ غالب و بدون تب شروع شوند، توکسین ازپیش‌ساختهٔ میکروب در غذا محتمل‌تر است، در حالی که بیمار شدن پشت‌سرهم اهل خانه با ویروسی مانند نوروویروس سازگارتر است. ناتوانی در نگه داشتن مایعات به مدت یک روز یا استفراغ بیش از دو روز دلیل مراجعه به پزشک است.

اسهال زرد و سبز نشانه چیست؟

اسهال زرد یا سبز معمولا فقط نشانهٔ عبور سریع مدفوع است و به‌تنهایی بیماری خاصی را نشان نمی‌دهد. صفرا، مایع گوارشی کبد، ابتدا سبز است و در طول روده قهوه‌ای می‌شود، اما وقتی مدفوع سریع عبور کند این تغییر رنگ کامل نمی‌شود. مدفوع زرد، براق، بدبو و چسبنده به سوءجذب چربی در ژیاردیا، سلیاک یا نارسایی برون‌ریز پانکراس (کمبود آنزیم‌های گوارشی، بیشتر در پی پانکراتیت مزمن) اشاره دارد.

اسهال صبحگاهی

اسهال صبحگاهی، یعنی دفع شل و فوری پس از بیدار شدن یا صبحانه، بیشتر در سندرم روده تحریک‌پذیر دیده می‌شود. بیداری و غذا خوردن حرکات روده بزرگ را به‌طور طبیعی زیاد می‌کنند و روده‌ای حساس پاسخ شدیدتری می‌دهد. در مقابل، اسهالی که فرد را نیمه‌شب بیدار کند به یک علت عضوی مانند بیماری التهابی روده، کولیت میکروسکوپی، اسهال اسید صفراوی یا نوروپاتی دیابتی اشاره دارد.

علل جدی‌تر اسهال که نباید از قلم بیفتد

بیماری کرون و کولیت اولسراتیو دو شکل اصلی بیماری التهابی روده‌اند و در هر دو، دستگاه ایمنی به دیوارهٔ روده حمله می‌کند. اسهال آن‌ها هفته‌ها ادامه دارد و اغلب با خون، مخاط، دل‌درد و کاهش وزن همراه است.

عفونت کلستریدیوم دیفیسیل پس از مصرف آنتی‌بیوتیک با اسهال آبکی مکرر و دل‌پیچه ظاهر می‌شود، چون آنتی‌بیوتیک باکتری‌های مفید روده را کم می‌کند و به این باکتری فرصت رشد و ترشح سم می‌دهد.

سلیاک، یعنی واکنش ایمنی روده باریک به گلوتن گندم، جو و چاودار، گاهی اسهال مزمن ایجاد می‌کند، اما در بسیاری از بزرگسالان فقط با کم‌خونی فقر آهن، نفخ یا خستگی بروز می‌کند. آزمایش‌های سلیاک فقط هنگام مصرف گلوتن دقیق‌اند، به همین دلیل رژیم بدون گلوتن نباید پیش از تشخیص شروع شود.

سرطان روده بزرگ در افراد بالای ۴۵ سال گاهی با تغییر پایدار الگوی اجابت مزاج، خون در مدفوع و کم‌خونی بروز می‌کند. پرکاری تیروئید هم حرکات روده را تند می‌کند و اسهال آن با تپش قلب، لرزش دست و کاهش وزن همراه است.

اسهال خونی نشانه چیست؟

اسهال خونی معمولا نشانهٔ آسیب دیوارهٔ روده است و بیشتر در عفونت‌های باکتریایی کمپیلوباکتر، سالمونلا، شیگلا و ای‌کولای سازندهٔ سم شیگا (EHEC، مانند سویهٔ O157) دیده می‌شود. اسهال آمیبی که عفونتی انگلی است، بیماری التهابی روده، کاهش خون‌رسانی روده در سالمندان و سرطان روده بزرگ علت‌های دیگر آن‌اند.

عفونت با این نوع ای‌کولای اغلب بدون تب یا با تب خفیف همراه است و گاهی چند روز بعد، به‌ویژه در کودکان و سالمندان، به سندرم همولیتیک اورمیک (تخریب گلبول‌های قرمز همراه با آسیب کلیه) می‌رسد که با کم شدن ادرار، رنگ‌پریدگی یا کبودی ظاهر می‌شود. به همین دلیل هر اسهال خونی، با تب یا بدون تب، معاینه لازم دارد و نباید خودسرانه با آنتی‌بیوتیک یا داروی ضداسهال درمان شود.

کمی خون روشن روی دستمال اغلب از بواسیر یا فیشر مقعدی است، با این حال خونریزی مقعدی حتی به‌تنهایی ارزش معاینه دارد. خونریزی‌ای که برای نخستین بار پس از حدود ۴۵ تا ۵۰ سالگی شروع شده، ادامه دارد یا با هر یک از تغییر اجابت مزاج، کم‌خونی یا کاهش وزن همراه است، باید از نظر سرطان روده بزرگ بررسی شود.

اسهال سیاه نشانه چیست؟

اسهال سیاه، براق و قیرمانند می‌تواند نشانهٔ خونریزی در بخش بالایی دستگاه گوارش، مثلا از زخم معده یا رگ‌های متورم مری در سیروز کبدی، باشد و مراجعهٔ فوری به اورژانس لازم دارد. خون هنگام عبور از معده و روده باریک هضم می‌شود و به همین دلیل سیاه دیده می‌شود. مکمل آهن، قرص زغال، داروهای بیسموت‌دار که در درمان عفونت هلیکوباکتر پیلوری به کار می‌روند و خوراکی‌هایی مانند شیرین‌بیان یا توت‌های تیره هم مدفوع را سیاه می‌کنند.

با این حال، مدفوع سیاه چسبنده و بدبو، یا مدفوع سیاه همراه با ضعف، سرگیجه، غش، تپش قلب یا استفراغ خون یا مادهٔ شبیه تفالهٔ قهوه، بدون توجه به داروی مصرفی به اورژانس نیاز دارد، چون مصرف‌کنندگان آهن اغلب کم‌خون‌اند و خونریزی را نمی‌توان در خانه رد کرد. مدفوع سیاهی که علتش روشن نیست هم باید همان روز معاینه شود؛ پزشک با شرح حال، معاینهٔ بالینی همراه با معاینهٔ مقعد و آزمایش شمارش خون تصمیم می‌گیرد و منفی بودن آزمایش خون مخفی در مدفوع، خونریزی از بخش بالایی دستگاه گوارش را رد نمی‌کند.

اسهال ژله‌ای و لزج

اسهال ژله‌ای و لزج بیشتر نشانهٔ سندرم روده تحریک‌پذیر با مخاط شفاف، عفونت‌هایی مانند شیگلا و آمیب، بیماری التهابی روده با مخاط خونی و در سالمندان گاهی پولیپ یا تومور راست‌روده است. مخاط، لایهٔ لزجی که روده برای محافظت از خود ترشح می‌کند، در مقدار کم طبیعی است. مخاط همراه با خون یا تب، یا مخاطی که پس از حدود ۵۰ سالگی تازه پیدا شده، بررسی پزشکی لازم دارد.

اسهال چه زمانی خطرناک است؟

اسهال در بیشتر بزرگسالان خطرناک نیست و خودبه‌خود خوب می‌شود. از دو خطر اصلی آن، یکی از دست رفتن آب و املاح بدن (کم‌آبی و اختلالات الکترولیتی) است که با تشنگی، خشکی دهان و ادرار تیره و کم آغاز می‌شود و دیگری علتی جدی که ممکن است زمینهٔ اسهال باشد.

اسهالی که پس از دو روز بهتر نشود، بیش از یک هفته طول بکشد، پس از مصرف آنتی‌بیوتیک یا بستری شروع شده باشد یا با کاهش وزن همراه باشد، به ویزیت غیراورژانسی پزشک ظرف یکی دو روز نیاز دارد.

سالمندان، زنان باردار، کودکان و افراد دچار نقص سیستم ایمنی یا بیماری کلیوی و قلبی زودتر دچار کم‌آبی می‌شوند و در آن‌ها اسهال شدید یا همراه با تب زودتر به معاینه نیاز دارد.

علت اسهال چگونه تشخیص داده می‌شود؟

در بیشتر اسهال‌های حاد، شرح حال و معاینه کافی است و آزمایش فقط وقتی لازم می‌شود که اسهال شدید، خونی یا طولانی باشد یا با نشانه‌های هشدار همراه شود. پزشک دربارهٔ مدت اسهال، ظاهر مدفوع، تب، غذاهای اخیر، سفر، بیمار بودن اطرافیان و داروهای تازه می‌پرسد و در معاینه، فشار خون ایستاده و خشکی زبان را برای سنجش کم‌آبی و حساسیت شکم را برای یافتن التهاب بررسی می‌کند. آزمایش‌ها بر اساس همین یافته‌ها انتخاب می‌شوند:

• آزمایش مدفوع باکتری، انگل یا سم کلستریدیوم دیفیسیل را نشان می‌دهد.
• کالپروتکتین مدفوع (پروتئینی که در التهاب روده بالا می‌رود) به جدا کردن بیماری التهابی روده از سندرم روده تحریک‌پذیر کمک می‌کند.
• آزمایش خون شامل CBC برای کم‌خونی، املاح و کراتینین برای سنجش کم‌آبی و کارکرد کلیه، TSH و آزمایش آنتی‌بادی سلیاک است.
• کولونوسکوپی، یعنی دیدن داخل روده بزرگ با دوربین و نمونه‌برداری از آن، برای اسهال خونی بدون علت عفونی، شک به کولیت میکروسکوپی یا نشانه‌های هشدار مانند شروع اسهال پس از ۴۵ تا ۵۰ سالگی، کاهش وزن، کم‌خونی، کالپروتکتین بالا و سابقهٔ خانوادگی سرطان روده بزرگ یا بیماری التهابی روده انجام می‌شود. جوانی با نشانه‌های معمول روده تحریک‌پذیر و آزمایش‌های طبیعی اغلب به آن نیازی ندارد.
• آندوسکوپی فوقانی با نمونه‌برداری از روده باریک برای تأیید سلیاک به کار می‌رود.

درمان اسهال به چه چیزی بستگی دارد؟

درمان اسهال به علت زمینه‌ای آن بستگی دارد، چون اسهال خودش فقط یک نشانه است. جبران آب و املاح در اسهال حاد و در هر اسهالی که با از دست رفتن مایعات همراه باشد، پایهٔ مراقبت است.

• عفونت ویروسی، مسمومیت با توکسین ازپیش‌ساخته و بیشتر عفونت‌های باکتریایی خفیف: درمان حمایتی است. آنتی‌بیوتیک بر ویروس و توکسین اثری ندارد و عفونت‌های باکتریایی خفیف هم خودبه‌خود برطرف می‌شوند و از آن سود چندانی نمی‌برند؛ در عفونت سالمونلا حتی ممکن است دورهٔ دفع میکروب را طولانی‌تر کند.
• عفونت‌های باکتریایی شدید و انگلی: آنتی‌بیوتیک فقط در موارد انتخاب‌شده، مانند اسهال خونی با تب، ضعف ایمنی یا اسهال مسافرتی متوسط تا شدید، با تشخیص پزشک تجویز می‌شود و ژیاردیا و آمیب با داروی ضدانگل درمان می‌شوند. در عفونت با ای‌کولای سازندهٔ سم شیگا، برخلاف ای‌کولای عامل اسهال مسافرتی، آنتی‌بیوتیک و داروهای ضداسهال به کار نمی‌روند، چون خطر سندرم همولیتیک اورمیک را بالا می‌برند.
• کلستریدیوم دیفیسیل: آنتی‌بیوتیک مقصر در صورت امکان قطع می‌شود و آنتی‌بیوتیک اختصاصی همین باکتری به کار می‌رود.
• بیماری‌های مزمن روده: در بیماری التهابی روده داروهای ضدالتهاب، سرکوب‌کننده‌های ایمنی و داروهای بیولوژیک، و در روده تحریک‌پذیر تنظیم رژیم، کاهش استرس و داروهای ضداسپاسم به کار می‌روند.
• سلیاک و عدم تحمل لاکتوز: درمان رژیمی است؛ پس از تأیید تشخیص، گلوتن در سلیاک برای همیشه حذف می‌شود و در عدم تحمل لاکتوز لبنیات پرلاکتوز کم می‌شود.
• علت‌های دیگر: داروهای متصل‌شونده به اسید صفراوی، درمان پرکاری تیروئید، جایگزینی آنزیم‌های پانکراس و تغییر داروی مقصر با نظر پزشک، اسهال را هم برطرف می‌کنند.

مراقبت خانگی در اسهال بزرگسالان و کارهایی که نباید کرد

درمان خانگی اسهال در بزرگسالان بر جبران آب و املاح و تغذیهٔ مناسب تکیه دارد و فقط برای اسهال بدون نشانه‌های هشدار کافی است.

محلول او آر اس (پودر آماده‌ای از نمک و قند به نسبت دقیق) مؤثرترین راه جبران مایعات است، چون قند آن جذب نمک و آب را از روده آسان‌تر می‌کند. کل بسته در همان حجم آب جوشیده و سردشده‌ای که روی آن نوشته شده حل می‌شود و قند یا نمکی به آن اضافه نمی‌شود، زیرا محلول غلیظ‌تر ممکن است سدیم خون را، به‌ویژه در کودکان و سالمندان، به‌طور خطرناکی بالا ببرد. باقی‌ماندهٔ محلول پس از ۲۴ ساعت دور ریخته می‌شود.

قطع غذا لازم نیست و غذاهای ساده و کم‌چرب مانند برنج، سیب‌زمینی پخته، موز و ماست معمولا بهتر تحمل می‌شوند، اما غذاهای چرب، سرخ‌کردنی یا بسیار تند اغلب بد تحمل می‌شوند و ممکن است علائم را بدتر کنند.

شستن دست با آب و صابون انتقال عفونت را کم می‌کند و از ژل الکلی مؤثرتر است، چون ژل بر نوروویروس و کلستریدیوم دیفیسیل اثر کمی دارد. توصیه می‌شود فرد مبتلا تا ۴۸ ساعت پس از آخرین نوبت اسهال یا استفراغ برای دیگران غذا آماده نکند.

نکته: رنگ ادرار ساده‌ترین شاخص کافی بودن مایعات است. ادرار زرد روشن یعنی جبران آب کافی بوده و ادرار تیره یا کم یعنی مایعات دریافتی هنوز کافی نیست.

چند کار رایج در اسهال اشتباه یا حتی خطرناک است:

• مصرف خودسرانهٔ آنتی‌بیوتیک بیشتر اسهال‌ها را کوتاه نمی‌کند و خطر مقاومت میکروبی و عفونت کلستریدیوم دیفیسیل را بالا می‌برد.
• داروهای کندکنندهٔ حرکت روده برای کودکان و نوجوانان مبتلا به اسهال حاد بدون نظر پزشک مناسب نیستند و در شیرخواران و کودکان خردسال ممکن است فلج روده و حتی مرگ ایجاد کنند. این داروها در هر سنی با هر درجه‌ای از تب، مدفوع خونی یا مخاطی، درد یا نفخ شدید شکم و شک به عفونت کلستریدیوم دیفیسیل نباید مصرف شوند.
• نوشابه و آب‌میوهٔ صنعتی جای محلول او آر اس را نمی‌گیرند، زیرا قند زیاد آن‌ها آب را به داخل روده می‌کشد و اسهال را بدتر می‌کند.
• در اسهال همراه با کم‌آبی، مسکن‌های ضدالتهاب مانند ایبوپروفن بهتر است مصرف نشوند، چون خطر آسیب کلیه را بالا می‌برند. متفورمین، داروهای دیابت از گروه SGLT2، ادرارآورها و داروهای فشار خون از گروه مهارکننده‌های ACE و ARB هم به همین دلیل ممکن است با نظر پزشک موقتا کنار گذاشته شوند.
• انسولین، به‌ویژه در دیابت نوع ۱، حتی وقتی فرد نمی‌تواند غذا بخورد نباید خودسرانه قطع شود، چون قطع آن ممکن است به کتواسیدوز (اسیدی شدن خطرناک خون در دیابت) برسد. مقدار انسولین در این حالت با پزشک تنظیم و قند خون بیشتر اندازه‌گیری می‌شود و قرص‌های محرک ترشح انسولین (سولفونیل‌اوره‌ها) هم به دلیل خطر افت قند خون به تنظیم پزشک نیاز دارند.

پرسش‌های متداول