خروسک (کروپ): علائم، علل و مراقبت در کودکان
خروسک عفونتی ویروسی و شایع در دستگاه تنفسی فوقانی کودکان خردسال است که باعث التهاب و تنگی راه هوایی در ناحیهٔ حنجره و نای میشود. نشانهٔ مشخصهٔ آن سرفهٔ خشک و پارسمانند همراه با صدای خشن هنگام دم است که به آن استریدور میگویند. بیشتر موارد خفیف و خودمحدودشوندهاند، اما تشدید تنگی راه هوایی میتواند نیازمند مراقبت پزشکی فوری باشد.
- خروسک التهاب ویروسی حنجره، نای و گاهی برونشهاست که بیشتر کودکان ۶ ماه تا ۶ سال، بهویژه گروه سنی ۱ تا ۲ سال، را درگیر میکند.
- شایعترین عامل آن ویروس پاراآنفلوآنزاست و بیشترین بروز آن در فصل پاییز و اوایل زمستان دیده میشود.
- علامت اصلی، سرفهٔ خشک شبیه صدای پارس سگ همراه با صدای سوتمانند هنگام دم است که معمولا شبها تشدید میشود.
- بیشتر موارد خفیفاند و با مراقبت حمایتی در منزل بهبود مییابند.
- در موارد متوسط تا شدید، کورتیکواستروئید خوراکی و در موارد نادرتر اپینفرین استنشاقی به کار میرود.
خروسک چیست؟
خروسک نوعی عفونت ویروسی راه هوایی فوقانی است که حنجره، نای و گاهی برونشها را درگیر میکند و باعث تورم و تنگی موضعی این ناحیه میشود. تنگشدن راه هوایی در محل تارهای صوتی و زیر آن، عبور هوا را دشوار و صدادار میکند و سرفهٔ خشنِ شبیه پارس سگ ایجاد میکند. این بیماری بیشتر کودکان بین ۶ ماه تا ۶ سال را درگیر میکند و اوج شیوع آن در گروه سنی ۱ تا ۲ سالگی است؛ در این سن قطر راه هوایی کوچکتر است و حتی تورم خفیف هم میتواند تنگی محسوسی در عبور هوا ایجاد کند. نام «کروپ» که در منابع پزشکی و گفتار روزمره هم به کار میرود، مترادف همین بیماری است.
علائم خروسک چیست؟
نشانههای خروسک معمولا از یک عفونت خفیف تنفسی فوقانی مانند آبریزش بینی و گلودرد آغاز میشود و طی یک تا دو روز به شکل مشخصتری بروز میکند:
- سرفهٔ خشک و خشن، شبیه صدای پارس سگ یا صدای فُک
- گرفتگی و خشونت صدا
- استریدور، یعنی صدای زیر و سوتمانند هنگام دم که در موارد شدیدتر حتی در حالت استراحت هم شنیده میشود
- تب خفیف تا متوسط
- بیقراری و گریهٔ کودک که خود میتواند علائم را موقتا تشدید کند
- تشدید علائم در ساعات ابتدایی شب
نوسان شبانه از ویژگیهای شناختهشدهٔ خروسک است؛ بسیاری از کودکان روز را با علائم نسبتا خفیف میگذرانند و نیمهشب با سرفهٔ شدید از خواب بیدار میشوند، الگویی که معمولا طی دو تا سه شب اول بیماری بارزتر است.
علل خروسک چیست؟
اکثریت قریببهاتفاق موارد خروسک منشأ ویروسی دارد. ویروس پاراآنفلوآنزا شایعترین عامل شناختهشده است، اما آنفلوآنزا، ویروس سنسیشیال تنفسی (RSV)، آدنوویروس و برخی کروناویروسهای تنفسی نیز میتوانند باعث آن شوند. این ویروسها از راه قطرات تنفسی یا تماس دست با سطوح آلوده منتقل میشوند و غشای مخاطی حنجره و نای را ملتهب و متورم میکنند؛ همین تورم موضعی، راه هوایی باریک کودک را بیشتر تنگ میکند.
برخی عوامل، احتمال بروز یا شدت خروسک را افزایش میدهند:
- سن پایین، بهویژه زیر ۳ سال، به دلیل باریکتر بودن ذاتی راه هوایی
- فصل پاییز و اوایل زمستان، همزمان با اوج گردش ویروسهای تنفسی
- سابقهٔ خروسک راجعه یا واکنشپذیری راه هوایی در کودک
- قرارگیری در محیطهای شلوغ مانند مهدکودک که انتقال ویروس در آنها آسانتر است
نکته: خروسک با اپیگلوتیت که یک عفونت باکتریایی خطرناکتر و بسیار نادرتر است تفاوت دارد؛ شروع ناگهانیتر، تب بالا، دشواری شدید بلع و بزاقریزی از نشانههای افتراقی اپیگلوتیت است که نیازمند بررسی فوری پزشکی است.
خروسک چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
بیشتر موارد خروسک خفیف است و ظرف سه تا هفت روز بدون عارضهٔ خاصی بهبود مییابد. با این حال، تنگی راه هوایی میتواند در ساعات اولیهٔ شب بهسرعت تشدید شود، بهویژه در کودکان خردسالتر که ذخیرهٔ تنفسی کمتری دارند.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
در صورت بروز استریدور در حالت استراحت (نه فقط هنگام گریه)، دشواری واضح در نفسکشیدن، کبودی یا رنگپریدگی لب و پوست، بیقراری شدید یا خوابآلودگی غیرعادی، و ناتوانی در بلع بزاق یا مایعات، مراجعهٔ فوری به اورژانس ضروری است.
نشانههای هشداردهندهٔ دیگر شامل فرورفتگی پوست بین دندهها یا زیر گردن هنگام تنفس (بازتاب افزایش کار تنفسی)، افزایش سریع ضربان قلب و تنفس، و عدم پاسخ به اقدامات سادهٔ اولیه مانند هوای مرطوب یا سرد است.
خروسک چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص خروسک عمدتا بر پایهٔ شرححال و معاینهٔ بالینی است و در بیشتر موارد به آزمایش یا تصویربرداری نیازی نیست. صدای مشخصهٔ سرفه، استریدور و سابقهٔ علائم سرماخوردگی پیش از آن معمولا برای تشخیص کافی است. ارزیابی شدت بیماری معمولا بر اساس معیارهایی مانند میزان استریدور، رنگ پوست، سطح هوشیاری کودک و میزان کار تنفسی صورت میگیرد و بر پایهٔ همین ارزیابی، تصمیم دربارهٔ محل درمان (منزل یا مرکز درمانی) گرفته میشود.
در مواردی که علائم غیرمعمول باشد یا پاسخ به درمان اولیه ضعیف باشد، ممکن است رادیوگرافی گردن برای رد سایر علل انسداد راه هوایی درخواست شود؛ در این تصویر، تنگی زیر تارهای صوتی گاهی به شکل باریکشدگی قیفیمانند («علامت برج کلیسا») دیده میشود. پالساکسیمتری نیز در موارد متوسط تا شدید به ارزیابی وضعیت تنفسی کمک میکند.
درمان خروسک چگونه است؟
انتخاب درمان بر اساس شدت علائم صورت میگیرد. در موارد خفیف، مراقبت حمایتی در منزل معمولا کافی است: هوای مرطوب یا خنک، مایعات کافی، استراحت و کنترل تب با داروهای تببر معمول کودکان. در موارد متوسط تا شدید، کورتیکواستروئید خوراکی، معمولا به شکل دگزامتازون تکدوز، با کاهش التهاب راه هوایی سرعت بهبود را افزایش میدهد و در بسیاری از کودکان طی چند ساعت نتیجهٔ محسوسی ایجاد میکند.
| شدت علائم | ویژگی بالینی | اقدام درمانی رایج |
|---|---|---|
| خفیف | سرفهٔ پارسمانند بدون استریدور در حالت استراحت | مراقبت حمایتی در منزل، هوای مرطوب |
| متوسط | استریدور خفیف در حالت استراحت، کمی افزایش کار تنفسی | کورتیکواستروئید خوراکی |
| شدید | استریدور واضح، فرورفتگی قفسهٔ سینه، بیقراری یا خوابآلودگی | کورتیکواستروئید همراه با اپینفرین استنشاقی زیر نظر پزشک |
در موارد شدیدتر، اپینفرین استنشاقی در محیط درمانی برای کاهش سریع تورم راه هوایی به کار میرود؛ اثر آن موقتی است و کودک باید پس از تجویز دستکم چند ساعت تحت نظر بماند. آنتیبیوتیک در خروسک ویروسی نقشی در درمان ندارد، مگر در موارد نادر عفونت باکتریایی ثانویه.
راههای پیشگیری از خروسک
راه قطعی و اختصاصی برای پیشگیری از خروسک وجود ندارد، زیرا عامل آن معمولا ویروسهای شایع تنفسی است که بهسادگی در جمعیت گردش میکنند. با این حال، کاهش احتمال ابتلا و انتقال از چند طریق ممکن است:
- شستوشوی مکرر دستها، بهویژه پس از تماس با ترشحات تنفسی
- پرهیز از تماس نزدیک با افراد دارای علائم سرماخوردگی یا عفونت تنفسی فعال
- رعایت آداب سرفه و عطسه، از جمله پوشاندن دهان و بینی
- تکمیل واکسیناسیونهای روتین کودک، بهویژه واکسن آنفلوآنزای سالانه که در پیشگیری از یکی از عوامل شناختهشدهٔ خروسک نقش دارد
- ضدعفونی منظم سطوح و اسباببازیهای مشترک در محیطهای گروهی مانند مهدکودک
برای کودکانی با سابقهٔ خروسک راجعه، شناسایی زودهنگام علائم و اقدام سریع (هوای مرطوب یا خنک، تماس بهموقع با پزشک) میتواند از تشدید نوبتهای بعدی بکاهد.
پرسشهای متداول
آیا خروسک واگیردار است؟
ویروسهای عامل خروسک از راه قطرات تنفسی و تماس با ترشحات آلوده منتقل میشوند. دورهٔ واگیرداری معمولا تا زمانی است که تب و علائم حاد تنفسی وجود دارد.
خروسک چند روز طول میکشد؟
در بیشتر موارد، علائم اصلی طی سه تا هفت روز فروکش میکند، هرچند سرفهٔ خفیف ممکن است تا دو هفته ادامه یابد. شدت علائم معمولا در شب دوم یا سوم بیماری به اوج خود میرسد.
آیا هوای مرطوب برای خروسک مفید است؟
هوای مرطوب یا هوای خنک شب در بسیاری از موارد به کاهش موقت سرفه و استریدور کمک میکند، هرچند شواهد علمی دربارهٔ اثربخشی قطعی آن محدود است. در موارد متوسط تا شدید، این اقدامات جایگزین درمان دارویی نیست.
آیا خروسک در بزرگسالان هم رخ میدهد؟
خروسک عمدتا بیماری کودکان خردسال است، زیرا راه هوایی آنان نسبت به بزرگسالان باریکتر و آسیبپذیرتر است. بروز آن در بزرگسالان و کودکان بزرگتر بسیار نادر است و در صورت وقوع، ارزیابی برای رد سایر علل انسداد راه هوایی ضروری است.