حالت تهوع نشانه چیست؟ علت‌ها و درمان خانگی

دل‌آشوبه و میل به استفراغ واکنشی دفاعی است که بدن را از سم و غذای آلوده دور نگه می‌دارد. این واکنش ممکن است از علت‌هایی بیرون از معده، مانند میگرن، مشکلات گوش داخلی یا سکته قلبی، هم ناشی شود و به همین دلیل نشانه‌های همراه تهوع به شناخت علت و فوریت وضعیت کمک می‌کنند.

حالت تهوع چیست و از چه زمانی غیرطبیعی است؟

حالت تهوع احساس دل‌آشوبه و میل به استفراغ است که در سر دل یا ته گلو حس می‌شود. تهوع کوتاه پس از پرخوری، در سفر یا همراه یک عفونت گذرای معده طبیعی است. تهوعی که بیش از چند روز طول بکشد، بارها تکرار شود یا با درد شدید و کم‌آبی همراه باشد، غیرطبیعی است.

این احساس زمانی ایجاد می‌شود که مرکز استفراغ در ساقهٔ مغز از معده، گوش داخلی، خون یا خود مغز پیام خطر بگیرد. تهوع بیش از ۴ هفته مزمن نامیده می‌شود و ارزیابی کامل آن لازم است، اما تهوعی که با کاهش وزن یا هر نشانهٔ هشدار دیگری همراه باشد، صرف‌نظر از مدت آن، به بررسی پزشکی نیاز دارد.

حالت تهوع بدون استفراغ نشانه چیست؟

حالت تهوع بدون استفراغ بیشتر با سوء هاضمه، رفلاکس معده، اضطراب، سرگیجه (ورتیگو)، هفته‌های اول بارداری و عوارض دارویی دیده می‌شود، اما استفراغ‌کردن یا نکردن نشانهٔ شدت علت نیست. سکته قلبی (گاهی حتی بدون درد سینه)، هپاتیت، مسمومیت دارویی و مراحل اول کتواسیدوز دیابتی (اسیدی‌شدن خون به‌دلیل کمبود شدید انسولین در دیابت) هم ممکن است فقط با تهوع بروز کنند.

حالت تهوع مداوم نشانه چیست؟

حالت تهوع مداوم بیشتر نشانهٔ مشکلات مزمن گوارشی مانند سوء هاضمه، رفلاکس معده و عفونت هلیکوباکتر پیلوری، عارضهٔ داروهایی مانند مسکن‌های مخدر و داروهای تزریقی جدید دیابت و کاهش وزن، بارداری یا اضطراب است. کندی تخلیهٔ معده در دیابت طولانی‌مدت (گاستروپارزی)، نارسایی مزمن کلیه، بالا بودن کلسیم خون، پرکاری تیروئید و بیماری آدیسون علت‌های کمتر شایع آن‌اند.

در حمله‌های تکرارشوندهٔ استفراغ که فرد بین آن‌ها کاملا خوب است، دو علت دیگر مطرح می‌شود. مصرف طولانی و مکرر حشیش یا ماری‌جوانا ممکن است به سندرم استفراغ ناشی از کانابیس بینجامد که در آن حمله‌های استفراغ شدید و درد شکم با دوش آب داغ موقتا آرام می‌شوند. این سندرم فقط با قطع مصرف برطرف می‌شود و ممکن است به کم‌آبی خطرناک و آسیب کلیه برسد. سندرم استفراغ دوره‌ای هم حمله‌هایی با الگوی ثابت دارد و اغلب با میگرن مرتبط است.

شایع‌ترین علل حالت تهوع چیست؟

شایع‌ترین علل حالت تهوع عفونت‌های گوارشی، مسمومیت غذایی، سوء هاضمه، عوارض دارویی، بارداری، بیماری حرکت، مشکلات گوش داخلی و میگرن هستند.

حالت تهوع صبحگاهی نشانه چیست؟

حالت تهوع صبحگاهی در زنان سنین باروری در درجهٔ اول ممکن است نشانهٔ بارداری باشد و در دیگران بیشتر از رفلاکس معده، معدهٔ خالی، ترشحات پشت حلق یا مصرف الکل ناشی می‌شود. با تأخیر قاعدگی، انجام آزمایش بارداری نخستین قدم است. تهوع بارداری با وجود نام رایج «تهوع صبحگاهی» در هر ساعتی از روز ممکن است رخ دهد و شکل شدید آن، یعنی تهوع و استفراغ شدید بارداری، به مراجعه به پزشک نیاز دارد.

رفلاکس و ترشحات پشت حلق ناشی از سینوزیت در حالت درازکش شبانه بدتر می‌شوند، الکل پوشش معده را تحریک می‌کند و معدهٔ خالی پس از ناشتایی طولانی هم در برخی افراد دل‌آشوبه می‌آورد. سردرد صبحگاهی همراه با استفراغ که روزبه‌روز بدتر شود، به بررسی فوری نیاز دارد.

حالت تهوع و سردرد نشانه چیست؟

همراهی حالت تهوع و سردرد در بیشتر موارد نشانهٔ میگرن است و پس از آن کم‌آبی، گرسنگی طولانی یا روزه‌داری، آنفلوانزا و ترک ناگهانی کافئین شایع‌ترند. سردرد تنشی برخلاف میگرن معمولا تهوع قابل‌توجهی ندارد. سردردی که در کمتر از یک دقیقه به اوج برسد ممکن است از خونریزی مغزی یا پارگی آنوریسم مغزی باشد، سردرد با تب و گردن خشک به مننژیت اشاره دارد و سردرد با چشم قرمز و تاری دید ممکن است از حملهٔ حاد گلوکوم (آب سیاه) باشد.

حالت تهوع و بی‌اشتهایی نشانه چیست؟

حالت تهوع همراه با بی‌اشتهایی در کوتاه‌مدت بیشتر نشانهٔ یک عفونت گذرا، عارضهٔ دارویی یا استرس است، چون مواد التهابی دستگاه ایمنی هم اشتها را کم می‌کنند و هم تهوع می‌آورند. این دو نشانه در آپاندیسیت و هپاتیت هم شایع‌اند. ادامهٔ آن‌ها بیش از چند روز مراجعه به پزشک را لازم می‌کند و کاهش وزن ناخواسته، یعنی کم‌شدن بیش از ۵ درصد وزن بدن در ۶ تا ۱۲ ماه، به ارزیابی پزشکی از نظر افسردگی، بیماری کلیه و کبد و سرطان معده نیاز دارد.

حالت تهوع در زنان نشانه چیست؟

حالت تهوع در زنان سنین باروری پیش از هر چیز احتمال بارداری را مطرح می‌کند و پس از آن تغییرات هورمونی چرخهٔ قاعدگی، قرص‌های پیشگیری از بارداری، میگرن، سنگ کیسه صفرا و عفونت ادراری شایع‌ترند. تهوع بارداری معمولا در سه‌ماههٔ اول شروع می‌شود و تا هفتهٔ ۱۶ تا ۲۰ فروکش می‌کند. استفراغ شدید و مداوم با ناتوانی در نگه‌داشتن مایعات، نشانه‌های کم‌آبی، کتون در ادرار (نشانهٔ سوختن چربی به‌جای قند) و کاهش وزن، ویژگی تهوع و استفراغ شدید بارداری است و به مراجعهٔ سریع نیاز دارد.

تهوعی که در نیمهٔ دوم بارداری شروع شود یا دوباره ظاهر شود، به‌ویژه با سردرد، تغییر دید، درد بالای شکم، ورم یا فشار خون بالا، بررسی فوری از نظر پره‌اکلامپسی (مسمومیت بارداری) و شکل شدید آن، سندرم HELLP، لازم دارد. درد ناگهانی و شدید یک طرف لگن با تهوع ممکن است از پیچ‌خوردگی تخمدان باشد و مراجعهٔ فوری لازم است. پس از یائسگی، سکته قلبی هم در زنان ممکن است بدون درد سینه و فقط با تهوع، تنگی نفس یا خستگی غیرعادی بروز کند.

حالت تهوع در مردان نشانه چیست؟

حالت تهوع در مردان بیشتر نشانهٔ همان علت‌های مشترک، یعنی عفونت گوارشی، رفلاکس معده، مصرف الکل و عوارض دارویی است، اما چند علت در مردان شایع‌تر است. سنگ کلیه درد موجی و شدید پهلو ایجاد می‌کند که به کشاله ران می‌رسد. درد ناگهانی بیضه با تهوع ممکن است از پیچ‌خوردگی بیضه باشد و برآمدگی دردناک و سفت کشاله ران با استفراغ ممکن است از فتق کشاله ران گیرافتاده باشد. هر دو حالت اورژانس‌اند.

کدام علل حالت تهوع جدی‌ترند؟

علل جدی‌تر حالت تهوع کمتر شایع‌اند و شامل سکته قلبی، آپاندیسیت، انسداد روده، پانکراتیت، سکته مغزی، مننژیت، کتواسیدوز دیابتی و مسمومیت‌ها، از جمله گازگرفتگی، هستند.

• سکته قلبی: تهوع با فشار یا درد قفسه سینه، عرق سرد و تنگی نفس همراه است و درد ممکن است به بازو، فک یا پشت برسد. در زنان، افراد مبتلا به دیابت و سالمندان ممکن است درد سینه اصلا نباشد و تهوع یا استفراغ فقط با تنگی نفس، عرق سرد، خستگی غیرعادی یا ناراحتی بالای شکم، فک یا پشت همراه شود. این شکل بی‌درد سکته قلبی هم اورژانس است و به تماس با ۱۱۵ نیاز دارد.
• آپاندیسیت: درد از اطراف ناف شروع می‌شود و طی چند ساعت به پایین و سمت راست شکم می‌رود.
• انسداد روده: نفخ شدید، دفع‌نشدن گاز و مدفوع و استفراغ سبز یا بدبو دیده می‌شود.
• سکته مغزی: سکته در مخچه یا ساقهٔ مغز ممکن است با سرگیجهٔ ناگهانی و استفراغ همراه با ناتوانی در راه رفتن، دوبینی، اختلال گفتار یا ضعف صورت و اندام بروز کند و با مشکل معده یا گوش داخلی اشتباه گرفته شود؛ تماس فوری با ۱۱۵ لازم است.
• مننژیت و افزایش فشار داخل جمجمه: مننژیت با تب، گردن خشک، حساسیت به نور، بثورات پوستی یا گیجی همراه است. در تومور مغزی و دیگر علت‌های افزایش فشار داخل جمجمه، سردرد به‌تدریج بدتر می‌شود، هنگام بیدار شدن یا درازکشیدن شدیدتر است و با استفراغ یا تغییر دید همراه می‌شود.
• کتواسیدوز دیابتی: کمبود شدید انسولین اسیدهایی به نام کتون را در خون جمع می‌کند. این اورژانس بیشتر در دیابت نوع ۱ رخ می‌دهد، اما در دیابت نوع ۲ هم دیده می‌شود و با مهارکننده‌های SGLT2 (گروهی از داروهای خوراکی دیابت) ممکن است حتی با قند نزدیک به طبیعی رخ دهد. گاهی هم نخستین نشانهٔ دیابتی است که هنوز تشخیص داده نشده. استفراغ، درد شکم، تشنگی، ادرار زیاد، تنفس عمیق و تند، بوی میوه در دهان و خواب‌آلودگی از نشانه‌های آن‌اند.
• مسمومیت دارویی و الکلی: تهوع ممکن است نخستین نشانهٔ مسمومیت با دیگوکسین، لیتیم یا تئوفیلین یا مصرف بیش از حد استامینوفن باشد. در مسمومیت با استامینوفن، آسیب کبد یکی دو روز بعد آشکار می‌شود. مشروب الکلی تقلبی ممکن است مسمومیت با متانول ایجاد کند که با تهوع، درد شکم، تاری دید و تنگی نفس همراه است و ممکن است به کوری یا مرگ بینجامد. همهٔ این موارد اورژانس‌اند.

نکته: اگر چند نفر از اعضای خانواده در ماه‌های سرد هم‌زمان دچار سردرد و حالت تهوع شوند و بیرون از خانه بهتر شوند، احتمال گازگرفتگی (مسمومیت با مونوکسید کربن) با بخاری یا آبگرمکن مطرح است و خروج فوری از محیط و تماس با ۱۱۵ ضروری است.

حالت تهوع و درد بین دو کتف نشانه چیست؟

حالت تهوع همراه با درد بین دو کتف بیشتر نشانهٔ بیماری کیسه صفرا یا پانکراتیت است، اما سکته قلبی هم ممکن است با همین ترکیب و گاهی بدون درد سینه بروز کند و به همین دلیل ارزیابی سریع لازم دارد. احساس درد در پشت به‌دلیل درد ارجاعی است، یعنی عصب‌های این اندام‌ها و پوست پشت به یک بخش از نخاع می‌رسند و مغز درد را در پشت حس می‌کند.

درد سنگ کیسه صفرا اغلب پس از غذای چرب شروع می‌شود و به کتف راست تیر می‌کشد. درد پانکراتیت به‌شکل نواری در بالای شکم احساس می‌شود و به پشت انتشار می‌یابد. درد ناگهانی و پاره‌کننده میان دو کتف در فرد مبتلا به فشار خون بالا ممکن است از پارگی دیوارهٔ آئورت باشد که اورژانس است.

حالت تهوع چه زمانی خطرناک است؟

حالت تهوع زمانی خطرناک است که با نشانه‌های درگیری قلب، مغز یا شکم همراه شود، پس از مصرف دارو یا مادهٔ مشکوک رخ دهد یا به کم‌آبی شدید برسد. کم‌آبی با خشکی دهان، ادرار کم و تیره و سرگیجه هنگام برخاستن بروز می‌کند و در کودکان و سالمندان سریع‌تر پیش می‌رود.

در نبود این نشانه‌ها، تهوعی که بیش از چند روز طول بکشد یا بارها تکرار شود و استفراغی که در بزرگسالان بیش از ۲ روز ادامه یابد، مراجعهٔ غیرفوری به پزشک را لازم می‌کند. نوزادان و کودکان کوچکی که بیش از ۱۲ تا ۲۴ ساعت استفراغ کنند، پوشکشان کمتر خیس شود، بی‌حال باشند یا استفراغ سبز یا جهنده داشته باشند، به بررسی سریع نیاز دارند.

علت حالت تهوع چگونه تشخیص داده می‌شود؟

پزشک ابتدا دربارهٔ زمان شروع، ارتباط تهوع با غذا، داروها، مصرف الکل، حشیش یا ماری‌جوانا، آخرین قاعدگی و بیماری اطرافیان می‌پرسد، چون الگوی تهوع در هر علت متفاوت است. آزمایش‌ها پس از معاینهٔ شکم و در صورت سرگیجه یا سردرد، معاینهٔ عصبی انتخاب می‌شوند.

• آزمایش بارداری در زنان سنین باروری انجام می‌شود، چون انتخاب دارو و تصویربرداری را هم تغییر می‌دهد.
• آزمایش خون ممکن است شامل CBC، الکترولیت‌ها، قند، کلسیم، کارکرد کلیه و کبد، لیپاز، TSH و سطح برخی داروها باشد و آزمایش ادرار عفونت، خون و کتون را نشان می‌دهد.
• نوار قلب (ECG) در بزرگسالان، به‌ویژه سالمندان، زنان و افراد مبتلا به دیابت، وقتی گرفته می‌شود که تهوع با ناراحتی سینه، بالای شکم، فک، بازو یا پشت، تنگی نفس، عرق سرد یا حالت غش همراه باشد یا علت روشنی نداشته باشد. پیش از برخی داروهای ضدتهوع هم برای بررسی فاصلهٔ QT (بخشی از نوار قلب که طولانی‌شدنش خطر اختلال ریتم دارد) به کار می‌رود.
• سونوگرافی و سی تی اسکن برای کیسه صفرا، آپاندیسیت و انسداد روده، تصویربرداری مغز برای نشانه‌های عصبی و آندوسکوپی (بررسی معده با لولهٔ دوربین‌دار) برای تهوع مزمن با نشانه‌های هشدار به کار می‌رود.

درمان حالت تهوع به چه چیزی بستگی دارد؟

درمان حالت تهوع به علت زمینه‌ای آن بستگی دارد. داروی ضدتهوع تهوع و استفراغ را کم می‌کند و به نگه‌داشتن مایعات کمک می‌کند، اما علت را درمان نمی‌کند و ممکن است نشانه‌های هشدار را بپوشاند.

• عفونت‌ها و مسمومیت غذایی: اساس درمان جبران آب و املاح است و بیشتر موارد بدون آنتی‌بیوتیک بهبود می‌یابند.
• رفلاکس، گاستریت و زخم معده: داروهای کاهندهٔ اسید و در صورت عفونت هلیکوباکتر پیلوری، ترکیبی از چند آنتی‌بیوتیک به کار می‌رود.
• بیماری حرکت و مشکلات گوش داخلی: آنتی‌هیستامین‌ها پیش از سفر مؤثرترند و مانور اپلی (حرکات جابه‌جایی سر) پس از تشخیص شایع‌ترین نوع سرگیجهٔ وضعیتی خوش‌خیم معمولا مؤثر است، هرچند گاهی باید تکرار شود.
• میگرن، عوارض دارویی و اضطراب: در میگرن داروی اختصاصی، در عارضهٔ دارویی تغییر زمان مصرف یا نوع دارو و در اختلال اضطراب درمان خود اضطراب به کار می‌رود.
• آپاندیسیت: درمان معمول جراحی است و در برخی موارد ساده، یعنی بدون پارگی یا آبسه، آنتی‌بیوتیک هم به کار می‌رود.
• انسداد روده: درمان شامل قطع خوردن و نوشیدن، سرم وریدی و تخلیهٔ معده با لوله‌ای است که از راه بینی وارد معده می‌شود و اگر خون‌رسانی روده به خطر بیفتد یا انسداد برطرف نشود، جراحی لازم است.
• پانکراتیت: با سرم، کنترل درد و درمان علت آن، مانند سنگ کیسه صفرا، درمان می‌شود.
• کتواسیدوز دیابتی: در بیمارستان با سرم وریدی، انسولین وریدی و اصلاح پتاسیم و دیگر املاح درمان می‌شود.

درمان خانگی حالت تهوع و اشتباه‌های رایج

در تهوع خفیف و بدون نشانهٔ هشدار، این اقدام‌ها در خانه کمک می‌کنند.

• جرعه‌های کوچک و مکرر آب، محلول خوراکی جبران آب بدن (ORS) یا آب‌مرغ رقیق بهتر از نوشیدن یک‌بارهٔ حجم زیاد تحمل می‌شود.
• پس از قطع استفراغ، غذاهای ساده و کم‌چرب مانند نان خشک، برنج کته، سیب‌زمینی آب‌پز و موز در وعده‌های کوچک راحت‌تر تحمل می‌شوند و غذای خنک بوی کمتری دارد.
• زنجبیل ممکن است تهوع بارداری را اندکی کم کند، ولی شواهد آن در علت‌های دیگر ضعیف‌تر است و هوای تازه و نگاه‌کردن به افق هم ممکن است به بیماری حرکت کمک کند.
• افراد مبتلا به دیابت در روزهای تهوع یا استفراغ لازم است قند و کتون خون یا ادرار را بیشتر اندازه بگیرند، انسولین را طبق برنامهٔ روزهای بیماری که پزشک تعیین کرده ادامه دهند، مهارکننده‌های SGLT2 و متفورمین را طبق دستور پزشک موقتا کنار بگذارند و مایعات کافی بنوشند. استفراغ مداوم، نماندن مایعات در معده، بالا بودن کتون، درد شکم یا تنفس تند به مراجعهٔ فوری نیاز دارد.

چند کار رایج هم اشتباه یا حتی خطرناک است.

• خوردن آب‌نمک یا تحریک گلو برای بالا آوردن خطرناک است، چون آب‌نمک ممکن است سدیم خون را به‌شدت بالا ببرد و استفراغ القایی پس از بلع مواد سوزاننده آسیب را بیشتر می‌کند.
• آنتی‌بیوتیک‌های باقی‌مانده در خانه کمکی نمی‌کنند، چون بیشتر عفونت‌های معده ویروسی‌اند.
• مصرف خودسرانهٔ داروی ضدتهوع در درد شدید شکم توصیه نمی‌شود، چون ممکن است نشانه‌های هشدار را بپوشاند و برخی از این داروها در انسداد روده آسیب‌زا هستند.
• نوشابه و آب‌میوهٔ صنعتی جای ORS را نمی‌گیرند، چون قند زیاد آن‌ها ممکن است اسهال را بدتر کند.
• نسبت‌دادن تهوع همراه با ناراحتی سینه یا بالای شکم، تنگی نفس یا عرق سرد به سوء هاضمه ممکن است تشخیص سکته قلبی را به تأخیر بیندازد.

پرسش‌های متداول