بیماری دست، پا و دهان در کودکان: علائم، علل و درمان
بیماری دست، پا و دهان (HFMD) عفونتی ویروسی، شایع و بسیار مسری است که بیشتر کودکان زیر پنج سال را درگیر میکند و شیوع آن در مهدکودکها و مراکز نگهداری روزانه بیشتر دیده میشود. این بیماری با تب خفیف، زخمهای دردناک در دهان و جوشهای کوچک روی کف دست و کف پا شناخته میشود و در اکثر موارد بدون عارضه و ظرف یک تا دو هفته بهبود مییابد. با این حال، درد دهانی که مانع خوردن و آشامیدن کودک میشود و احتمال نادر درگیری عصبی، شناخت علائم و نشانههای هشدار این بیماری را مهم میکند.
- عفونتی ویروسی و بسیار مسری است که عمدتا کودکان زیر پنج سال را مبتلا میکند و با تب خفیف، زخم دهانی و جوش روی دست و پا بروز میکند.
- عامل اصلی آن انتروویروسهایی مانند کوکساکیویروس A16 و انتروویروس ۷۱ است و از راه ترشحات تنفسی، مایع تاول و مسیر مدفوعی-دهانی منتقل میشود.
- در اغلب موارد خفیف و خودمحدودشونده است و ظرف ۷ تا ۱۰ روز بدون درمان اختصاصی بهبود مییابد.
- درمان ضدویروسی اختصاصی ندارد؛ مراقبت حمایتی شامل کنترل درد، تب و پیشگیری از کمآبی بدن است.
- رعایت بهداشت دست و دوری موقت کودک بیمار از مهدکودک، مهمترین راه پیشگیری از شیوع آن است.
بیماری دست پا دهان چیست؟
بیماری دست، پا و دهان نوعی عفونت ویروسی است که عمدتا انتروویروسها، بهویژه کوکساکیویروس A16 و انتروویروس ۷۱ (EV71)، عامل آن هستند؛ کوکساکیویروس A6 نیز در سالهای اخیر با تظاهرات پوستی گستردهتر گزارش شده است. این بیماری بیشتر کودکان زیر پنج سال را مبتلا میکند، هرچند کودکان بزرگتر و بهندرت بزرگسالان نیز ممکن است دچار آن شوند. شیوع آن معمولا در فصلهای گرم سال — بهار تا پاییز — و در محیطهای پرتماس مانند مهدکودک و مدرسه بیشتر است، زیرا ویروس از راه ترشحات تنفسی، مایع تاولها و مدفوع فرد آلوده بهسادگی منتقل میشود. دورهٔ کمون آن معمولا سه تا شش روز طول میکشد و پس از آن علائم اولیه بروز میکند.
علائم بیماری دست پا دهان در کودکان چیست؟
علائم این بیماری معمولا بهترتیب و طی چند روز ظاهر میشوند:
- تب خفیف تا متوسط (۳۸ تا ۳۹ درجهٔ سلسیوس) همراه با بیحالی و کاهش اشتها در یکی دو روز نخست
- گلودرد و بیمیلی به خوردن، پیش از بروز ضایعات دهانی
- زخمهای کوچک و دردناک روی زبان، لثه و داخل گونهها که ابتدا بهشکل لکههای قرمز و سپس تاول ظاهر میشوند
- جوشهای صاف یا برجستهٔ قرمزرنگ روی کف دست، کف پا و گاهی باسن، زانو یا آرنج که معمولا در کودکان خارش ندارند
- بیقراری، گریهٔ مکرر و کاهش دریافت مایعات در نوزادان و کودکان کوچکتر به دلیل درد دهان
چه عاملی باعث بیماری دست پا دهان میشود؟
این بیماری در اثر گروهی از انتروویروسها ایجاد میشود که کوکساکیویروس A16 و انتروویروس ۷۱ شایعترین آنها هستند. انتقال ویروس از چند راه اتفاق میافتد: تماس مستقیم با ترشحات تنفسی هنگام سرفه و عطسه، تماس با مایع داخل تاولهای پوستی و دهانی، و مسیر مدفوعی-دهانی که بهویژه هنگام تعویض پوشک و نبود شستوشوی کافی دست اهمیت مییابد. سطوح و اسباببازیهای مشترک در مهدکودک نیز میتوانند ناقل ویروس باشند. عوامل افزایشدهندهٔ خطر ابتلا عبارتاند از سن زیر پنج سال، حضور در مراکز نگهداری گروهی کودکان، تماس نزدیک با فرد مبتلا و ضعف موقت سیستم ایمنی.
بیماری دست پا دهان چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در اکثریت قریببهاتفاق موارد، بیماری دست پا دهان خفیف است و بدون درمان اختصاصی و بدون عارضه بهبود مییابد. نگرانی اصلی، بهویژه در نوزادان و کودکان خردسال، کاهش دریافت مایعات و بهدنبال آن کمآبی بدن است. در موارد بسیار نادر و عمدتا در ارتباط با انتروویروس ۷۱، درگیری سیستم عصبی مرکزی مانند مننژیت یا انسفالیت ویروسی، یا عوارض قلبی-ریوی گزارش شده که نیازمند بستری فوری است.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
بروز تب بالا و مداوم، کاهش چشمگیر دفع ادرار یا خشکی دهان، بیحالی شدید یا بیقراری غیرعادی، امتناع کامل از نوشیدن مایعات، سفتی گردن، تشنج یا راهرفتن ناپایدار از نشانههای هشدار است که مراجعهٔ فوری به پزشک یا اورژانس را ضروری میکند.
بیماری دست پا دهان چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص این بیماری در بیشتر موارد بالینی است و بر پایهٔ معاینهٔ ظاهری و توزیع مشخصهٔ ضایعات در دهان، کف دست و کف پا، در کنار سابقهٔ تماس با کودک مبتلا انجام میشود؛ نیاز چندانی به آزمایش تکمیلی نیست. در موارد غیرمعمول، شدید یا هنگام بررسی شیوع در یک مجموعه، ممکن است نمونهگیری از مایع تاول، گلو یا مدفوع و انجام آزمایش PCR برای شناسایی نوع دقیق ویروس درخواست شود. پزشک همچنین این بیماری را از بیماریهای مشابه مانند هرپانژین، آبلهمرغان یا عفونت دهانی هرپس افتراق میدهد، زیرا الگوی توزیع ضایعات در هر یک متفاوت است.
درمان بیماری دست پا دهان چگونه است؟
درمان اختصاصی و ضدویروسی برای بیماری دست پا دهان وجود ندارد و رویکرد درمانی صرفا حمایتی و بر پایهٔ کاهش درد و پیشگیری از کمآبی بدن است. جدول زیر مهمترین اقدامهای حمایتی رایج را نشان میدهد:
| اقدام حمایتی | هدف |
|---|---|
| مایعات خنک و غیراسیدی مانند آب و شیر | جلوگیری از کمآبی بدن |
| غذاهای نرم، سرد و کمادویه مانند بستنی و ماست | کاهش درد هنگام جویدن و بلع |
| استامینوفن یا ایبوپروفن با دوز متناسب با سن | کنترل تب و درد |
| دهانشویهٔ ساده یا ژل موضعی تسکیندهنده طبق نظر پزشک | کاهش سوزش زخمهای دهانی |
| استراحت کافی در خانه | تسریع روند بهبودی و کاهش انتقال بیماری |
نکته: استفاده از آسپرین برای کنترل تب در کودکان مبتلا به بیماریهای ویروسی، از جمله بیماری دست پا دهان، به دلیل خطر سندرم ری توصیه نمیشود و استامینوفن یا ایبوپروفن جایگزین ایمنتری است.
بستری در بیمارستان تنها در موارد کمآبی شدید بدن، امتناع کامل از خوردن و نوشیدن یا بروز نشانههای عصبی لازم میشود.
راههای پیشگیری از بیماری دست پا دهان
رعایت بهداشت دست مهمترین اقدام برای پیشگیری از انتقال این بیماری است؛ شستوشوی دستها با آب و صابون پس از تعویض پوشک، استفاده از سرویس بهداشتی و پیش از غذا خوردن باید بهطور مرتب انجام شود. ضدعفونی سطوح پرتماس، اسباببازیها و وسایل مشترک در منزل و مهدکودک نیز از سرایت بیماری میکاهد. تا زمانی که تب فروکش کند و تاولهای پوستی خشک شوند، بهتر است کودک مبتلا از حضور در مهدکودک یا مدرسه خودداری کند تا از انتقال بیماری به سایر کودکان جلوگیری شود. اجتناب از اشتراکگذاری ظروف غذاخوری، لیوان و حوله، و رعایت آداب سرفه و عطسه نیز در کاهش انتقال مؤثر است. در برخی کشورها واکسن اختصاصی انتروویروس ۷۱ تولید شده، اما بهطور گسترده در دسترس نیست و پیشگیری همچنان بر رعایت بهداشت فردی و محیطی استوار است.
پرسشهای متداول
آیا بیماری دست پا دهان همان تب برفکی دام است؟
خیر. تب برفکی (foot-and-mouth disease) بیماریای دامی است که دامهای سمشکافته مانند گاو و گوسفند را درگیر میکند و عامل آن ویروسی کاملا متفاوت از انتروویروسهای انسانی است. این دو بیماری تنها در نامگذاری فارسی مشابهاند و از نظر عامل بیماریزا، گونهٔ میزبان و شیوهٔ انتقال هیچ ارتباطی با یکدیگر ندارند.
آیا بیماری دست پا دهان در بزرگسالان هم رخ میدهد؟
بله، هرچند بهمراتب کمتر از کودکان. بزرگسالانی که در کودکی با سویهٔ خاصی از ویروس مواجه نشدهاند یا دچار ضعف موقت سیستم ایمنی هستند، ممکن است مبتلا شوند. علائم در بزرگسالان گاه با خارش پوستی بیشتری همراه است، هرچند دورهٔ بیماری معمولا مشابه کودکان و خودمحدودشونده باقی میماند.
چند روز بیماری دست پا دهان مسری باقی میماند؟
مسریبودن معمولا از چند روز پیش از بروز نخستین علائم آغاز میشود و تا حدود یک هفته پس از شروع تب و ضایعات ادامه دارد. ویروس ممکن است هفتهها پس از بهبود ظاهری نیز در مدفوع دفع شود، هرچند خطر انتقال در این مرحله بهمراتب کمتر از روزهای نخست بیماری است.
آیا ابتلا به بیماری دست پا دهان مصونیت همیشگی ایجاد میکند؟
مصونیت ایجادشده تنها نسبت به همان سویهٔ ویروسی است که فرد به آن مبتلا شده، نه تمام انتروویروسهای عامل این بیماری. به همین علت امکان ابتلای مجدد با سویهای دیگر در آینده، حتی در فصل یا سال بعد، وجود دارد.