گوش درد: علل، نشانههای خطر و زمان مراجعه به پزشک
درد گوش میتواند از یک احساس خفیف پری در کانال گوش تا دردی تیز و ضرباندار پیش برود که خواب و تمرکز را هم مختل میکند. منشأ این درد گاهی خود گوش است و گاهی جایی دیگر در سر و گردن، چون چند عصب مشترک درد را از نقاطی دور به گوش میرسانند. شناختن الگوی نشانههای همراه گوش درد، مسیر را از یک عفونت سادهٔ زودگذر تا علتی نیازمند بررسی دقیقتر جدا میکند.
- پری خفیف گوش در سرماخوردگی یا پرواز طبیعی است و ظرف یکی دو روز برطرف میشود؛ درد شدید و پایدار از این آستانه فراتر میرود.
- شایعترین علت در کودکان عفونت گوش میانی و در بزرگسالان عفونت گوش خارجی یا مشکلات دندان و فک است.
- جدیترین علتی که نباید نادیده گرفته شود، گسترش عفونت به استخوان پشت گوش یا زونای گوش همراه با ضعف صورت است.
- محور اصلی اقدام، یافتن منشأ درد با معاینهٔ گوش و دهان است، چون درمان به همین منشأ بستگی دارد نه به خود درد.
گوش درد چیست و از چه زمانی غیرطبیعی است؟
عصبهایی که به گوش حس میدهند به نقاط دیگری از سر و گردن هم میروند؛ به همین دلیل مشکلی در دندان، فک، گلو یا غدد بزاقی هم میتواند دردی بسازد که دقیقا در گوش احساس میشود. به این الگو درد ارجاعی گوش گفته میشود، الگویی که در آن معاینهٔ خود گوش کاملا طبیعی است.
پری خفیف یا احساس فشار در گوش هنگام سرماخوردگی، پرواز یا شنا معمولا طبیعی است، چون از تورم موقت شیپور استاش ناشی میشود؛ شیپور استاش لولهٔ باریکی است که گوش میانی را به پشت بینی وصل میکند و فشار دو طرف پردهٔ گوش را متعادل نگه میدارد. این ناراحتی معمولا ظرف چند ساعت تا یکی دو روز خودبهخود برطرف میشود.
اما دردی که شدید، یکطرفه و مداوم باشد، بیش از دو تا سه روز ادامه یابد یا با تب، کاهش شنوایی، ترشح از گوش یا تورم اطراف آن همراه شود، دیگر در محدودهٔ طبیعی نیست و باید بررسی شود.
شایعترین علل گوش درد چیست؟
بیشتر موارد گوش درد به چند علت شایع محدود میشود که با توجه به نشانههای همراه از هم قابل تفکیکاند.
| علت | نشانههای همراه که به تشخیص کمک میکند | معمولا چهقدر جدی است |
|---|---|---|
| عفونت گوش میانی | تب، کاهش موقت شنوایی، شروع چند روز پس از سرماخوردگی، در کودکان بیقراری و کشیدن مکرر گوش | خفیف تا متوسط؛ طی چند روز بهبود مییابد |
| عفونت گوش خارجی | تشدید درد با کشیدن لالهٔ گوش، خارش، ترشح، سابقهٔ شنا یا رطوبت در گوش | خفیف تا متوسط |
| انباشتگی جرم گوش | احساس پری یا سنگینی گوش، کاهش تدریجی شنوایی، بدون تب | خفیف و بیخطر |
| اختلال عملکرد شیپور استاش پس از سرماخوردگی یا پرواز | احساس فشار یا پری، بهبود با بلعیدن آب دهان یا خمیازه | خفیف؛ خودبهخود برطرف میشود |
| پوسیدگی دندان یا آبسه دندان | تشدید درد با جویدن یا سرما و گرما، معاینهٔ گوش کاملا طبیعی | متوسط؛ نیازمند دندانپزشک |
| گلودرد و التهاب لوزه | درد گلو و درد هنگام بلع، گاهی تب، معاینهٔ گوش طبیعی | خفیف تا متوسط |
علل جدیتر گوش درد: چه چیزی نباید از قلم بیفتد؟
گسترش عفونت گوش میانی به استخوان پشت گوش، که ماستوئیدیت نام دارد، از عوارضی است که نباید از قلم بیفتد؛ نشانهٔ آن تورم و قرمزی پشت لالهٔ گوش همراه با تب است. پارگی پردهٔ گوش هم دردی ناگهانی و شدید میسازد، با این تفاوت که بلافاصله پس از پارگی درد کاهش مییابد و بهجای آن ترشحی، گاهی خونی، خارج میشود.
دردی سوزشی همراه با تاولهای کوچک در کانال گوش و ضعف ناگهانی یکطرفهٔ صورت میتواند نشانهٔ زونای گوش باشد، چون ویروس خاموشماندهٔ زونا دوباره فعال میشود و عصب صورت را هم درگیر میکند. در سالمندان و افراد دیابتی، همان عفونت گوش خارجی گاهی به استخوان جمجمه گسترش مییابد و درمانی طولانیتر میطلبد.
سرانجام، دردی یکطرفه که هفتهها ادامه دارد و معاینهٔ گوش در آن طبیعی است، در بزرگسالان سیگاری باید با بررسی گلو و حلق دنبال شود، چون گاهی تنها نشانهٔ اولیهٔ یک تودهٔ ناحیهٔ سر و گردن همین درد ارجاعی است.
گوش درد چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
مراجعه برای بیشتر موارد گوش درد فوریت اورژانسی ندارد، اما تأخیر بیمورد هم فایدهای ندارد. دردی که بیش از دو تا سه روز طول بکشد، با تب مداوم همراه باشد یا شنوایی را بهطور محسوس کم کند، نشان میدهد که زمان مراجعه به پزشک فرارسیده است.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
تورم یا قرمزی پشت گوش، ضعف ناگهانی یکطرفهٔ صورت، سردرد شدید همراه با گیجی یا سفتی گردن، تب بالا و مقاوم به درمان، یا خروج ترشح خونی از گوش پس از ضربه به سر، هرکدام نشانهٔ نیاز به مراجعهٔ فوری به پزشک یا اورژانس است.
در نوزادان و کودکان خردسال، بیقراری مداوم، کشیدن مکرر گوش و امتناع از غذا خوردن همراه با تب هم باید جدی گرفته شود.
علت گوش درد چگونه تشخیص داده میشود؟
نخستین قدم شرححال دقیق است: درد از چه زمانی شروع شده، یکطرفه است یا دوطرفه، با جویدن یا بلع بدتر میشود، و سرماخوردگی، شنای اخیر یا پرواز در میان بوده یا نه. پاسخ به همین پرسشها مسیر معاینه را مشخص میکند.
معاینهٔ اصلی با اتوسکوپ، دستگاه کوچک نورانی برای دیدن داخل کانال گوش، انجام میشود و وضعیت پردهٔ گوش و وجود ترشح یا جرم را نشان میدهد. اگر معاینهٔ گوش طبیعی باشد، توجه به گلو، دندانها، مفصل فک و غدد لنفاوی گردن منتقل میشود، چون احتمال درد ارجاعی بالاتر میرود.
آزمایش یا تصویربرداری برای بیشتر موارد لازم نیست؛ اما در صورت شک به گسترش عفونت به استخوان، سیتیاسکن (CT) ناحیهٔ استخوان گیجگاهی درخواست میشود، و اگر دردی ارجاعی بدون علت مشخص هفتهها باقی بماند، ارجاع به متخصص گوش، حلق و بینی انجام میشود.
درمان گوش درد به چه چیزی بستگی دارد؟
درمان گوش درد در واقع درمان علت زمینهای آن است؛ خود درد نشانه است نه بیماری مستقل، و بدون شناخت منشأ آن هر مداخلهای موقتی و ناقص میماند.
در عفونت گوش میانی با منشأ باکتریایی آنتیبیوتیک تجویز میشود؛ اما در موارد خفیف چند روز مشاهده و کنترل درد کافی است، چون بخش زیادی از این عفونتها خودبهخود بهبود مییابند. عفونت گوش خارجی با قطرهٔ گوش آنتیبیوتیک یا ضدقارچ درمان میشود و کلید موفقیت آن خشک نگهداشتن گوش است.
انباشتگی جرم گوش با تخلیهٔ پزشک یا قطرههای نرمکننده برطرف میشود؛ مشکلات دندان و فک هم نیازمند درمان دندانپزشکی است، نه دارویی که روی گوش اثر بگذارد. در موارد جدیتر مانند ماستوئیدیت یا زونای گوش، درمان در بیمارستان و با داروهای تزریقی یا ضدویروسی پیگیری میشود. مسکنهای ساده در همهٔ این موارد فقط شدت درد را کم میکنند و علت زمینهای را برطرف نمیکنند.
مراقبت خانگی از گوش درد و کارهایی که نباید کرد
چند اقدام سادهٔ خانگی ناراحتی را کم میکند: کمپرس گرم، نه داغ، روی گوش؛ خشک نگهداشتن کانال گوش تا پایان درمان؛ و در صورت صلاحدید پزشک، مسکنهای سادهٔ بدوننسخه.
در مقابل، چند رفتار رایج بیشتر آسیب میرساند تا کمک. وارد کردن گوشپاککن یا هر جسم دیگر داخل کانال گوش جرم را عمیقتر میفشارد و خطر آسیب به پردهٔ گوش را بالا میبرد؛ همینطور شمعدرمانی گوش که هیچ پایهٔ علمی ندارد و میتواند سبب سوختگی شود. استفادهٔ خودسرانه از قطرهٔ گوش پیش از تشخیص هم خطرناک است، چون در صورت پارگی پردهٔ گوش برخی ترکیبات به گوش میانی آسیب میرسانند.
نکته: تمیزکردن بیش از حد گوش، برخلاف تصور رایج، لایهٔ محافظ طبیعی کانال گوش را از بین میبرد و زمینه را برای عفونت گوش خارجی بیشتر فراهم میکند.
پرسشهای متداول
چرا گاهی گوش درد در واقع از دندان یا فک میآید؟
عصب سهقلو هم به گوش و هم به دندانها و مفصل فک حس میدهد؛ به همین دلیل التهاب یک دندان یا اختلال مفصل فک دردی میسازد که در گوش احساس میشود، در حالی که معاینهٔ خود گوش طبیعی است.
آیا سرماخوردگی میتواند باعث گوش درد شود؟
سرماخوردگی میتواند شیپور استاش را ملتهب و مسدود کند و همین انسداد احساس پری در گوش ایجاد میکند؛ این ناراحتی معمولا خفیف است و با بهبود سرماخوردگی از بین میرود.
گوش درد کودکان چه تفاوتی با بزرگسالان دارد؟
کودکان خردسال نمیتوانند محل دقیق درد را توصیف کنند، پس بیقراری، کشیدن مکرر گوش و امتناع از غذا خوردن جای شرححال کلامی را میگیرد. شیپور استاش در این سن کوتاهتر و افقیتر است، به همین دلیل عفونت گوش میانی در کودکان شایعتر رخ میدهد.
آیا مسافرت هوایی میتواند گوش درد ایجاد کند؟
تغییر سریع فشار هوا هنگام بلندشدن یا فرودآمدن هواپیما به گوش میانی فشار وارد میکند و باروترومای گوش، یعنی دردی موقت ناشی از تغییر فشار، میسازد. بلعیدن آب دهان یا خمیازهکشیدن به تعادل فشار کمک میکند.