پرهاکلامپسی (مسمومیت بارداری): علائم خطر و درمان
پرهاکلامپسی اختلالی فشارخونی است که پس از هفتهٔ بیستم بارداری بروز میکند و فشار خون را همراه با آسیب به یک یا چند عضو مادر، بهویژه کلیه و کبد، بالا میبرد. این بیماری با نام قدیمیتر «مسمومیت بارداری» نیز شناخته میشود، هرچند این نام از نظر علمی دقیق نیست، زیرا ماهیت آن اختلال در عملکرد رگهای خونی است، نه مسمومیت. کنترلنشدن آن میتواند سلامت مادر و جنین را جدی به خطر بیندازد و یکی از علل مهم بستری و زایمان زودرس است.
- پرهاکلامپسی به بالارفتن فشار خون پس از هفتهٔ بیستم بارداری همراه با نشانههایی از آسیب عضوی، مانند دفع پروتئین از ادرار، گفته میشود.
- این بیماری در بخش قابلتوجهی از موارد بدون علامت آغاز میشود و در ویزیتهای معمول بارداری، با فشار خون و آزمایش ادرار، کشف میشود.
- عوامل خطر شامل بارداری اول، سابقهٔ پرهاکلامپسی، فشار خون یا دیابت زمینهای، چاقی و بارداری چندقلویی است.
- تنها درمان قطعی، زایمان جنین و خروج جفت است؛ تا آن زمان با دارو، پایش دقیق و در موارد شدید سولفات منیزیم مدیریت میشود.
- آسپرین با دوز پایین از اوایل بارداری در افراد پرخطر، احتمال بروز آن را تا حدی کاهش میدهد.
پرهاکلامپسی چیست و چرا اهمیت دارد؟
پرهاکلامپسی از رشد نامناسب رگهای خونی جفت در هفتههای نخست بارداری ریشه میگیرد. این نارسایی خونرسانی به جفت را کم میکند و موادی وارد جریان خون مادر میکند که عملکرد رگهای خونی را در سراسر بدن مختل میکنند؛ نتیجه، تنگشدن رگها، بالارفتن فشار خون و آسیب تدریجی به کلیه، کبد و مغز است.
این بیماری معمولا از هفتهٔ بیستم بارداری آشکار میشود، بیشتر در سهماههٔ سوم، و بهندرت تا شش هفته پس از زایمان نیز بروز میکند. بدون درمان، میتواند به تشنج (اکلامپسی)، خونریزی، نارسایی کبد و کلیه، و محدودیت رشد جنین منجر شود؛ تنها درمان قطعی آن، زایمان است.
علائم پرهاکلامپسی چیست؟
پرهاکلامپسی در مراحل ابتدایی اغلب بدون علامت است؛ به همین دلیل اندازهگیری فشار خون و آزمایش ادرار در هر ویزیت بارداری اهمیت دارد. با پیشرفت بیماری، نشانههای زیر ممکن است بروز کند:
- سردرد شدید و مداوم که با مسکنهای معمول بهبود نمییابد
- تاری دید، دیدن نقطههای نورانی یا حساسیت به نور
- درد یا حساسیت در قسمت بالای شکم، معمولا زیر دندههای سمت راست
- تورم ناگهانی صورت و دستها، فراتر از تورم معمول پاها
- افزایش وزن سریع در چند روز، ناشی از احتباس مایعات
- تهوع یا استفراغ تازهبروز در نیمهٔ دوم بارداری
- کاهش دفعات ادرار
هیچکدام از این نشانهها بهتنهایی تشخیص قطعی نیست و هرکدام میتواند علل دیگری هم داشته باشد؛ ارزیابی نهایی با اندازهگیری فشار خون و آزمایشهای تکمیلی انجام میشود.
علل و عوامل خطر پرهاکلامپسی چیست؟
علت دقیق پرهاکلامپسی هنوز کاملا شناخته نشده، اما ریشهٔ آن اختلال در شکلگیری رگهای خونی جفت در هفتههای آغازین بارداری دانسته میشود. عوامل زیر احتمال بروز آن را افزایش میدهند:
- نخستین بارداری
- سابقهٔ پرهاکلامپسی در بارداری قبلی یا سابقهٔ خانوادگی آن
- فشار خون بالا یا بیماری کلیوی از پیش موجود
- دیابت، چه از پیش موجود و چه دیابت بارداری
- چاقی پیش از بارداری
- سن زیر بیست یا بالای سیوپنج سال
- بارداری چندقلویی
- بیماریهای خودایمنی مانند لوپوس، یا بارداری از راه لقاح آزمایشگاهی
وجود این عوامل احتمال بروز پرهاکلامپسی را بالا میبرد، اما بدون هیچ عامل خطر شناختهشدهای نیز ممکن است رخ دهد.
پرهاکلامپسی چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در بیشتر موارد، پرهاکلامپسی با تشخیص زودهنگام و پایش منظم دوران بارداری مدیریت میشود. نگرانی اصلی زمانی مطرح میشود که بیماری بهسرعت پیشرفت کند یا نشانههای شدید بروز کند، زیرا در این حالت خطر تشنج، خونریزی مغزی، جداشدن زودرس جفت و آسیب کبدی و کلیوی افزایش مییابد.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
در صورت بروز سردرد شدید و مقاوم به مسکن، تاری دید یا دیدن نقطههای نورانی، درد شدید زیر دندههای راست، تهوع و استفراغ ناگهانی، تورم شدید صورت و دستها، تنگی نفس، یا کاهش محسوس حرکات جنین، مراجعهٔ فوری به پزشک یا اورژانس ضروری است.
این نشانهها میتوانند پیشدرآمد اکلامپسی (تشنج) یا سندرم HELLP (تخریب گلبول قرمز، اختلال کبدی و افت پلاکت) باشند؛ هر دو از عوارض جدی این بیماریاند.
پرهاکلامپسی چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص پرهاکلامپسی بر پایهٔ دو معیار اصلی است: بالارفتن فشار خون به ۱۴۰/۹۰ mmHg یا بیشتر، در دو نوبت جداگانه با فاصلهٔ حداقل چهار ساعت، در فردی با فشار خون طبیعی پیش از هفتهٔ بیستم؛ و وجود دستکم یکی از نشانههای آسیب عضوی زیر:
- دفع پروتئین در ادرار (پروتئینوری)، که با آزمایش ادرار یا نسبت پروتئین به کراتینین سنجیده میشود
- افت تعداد پلاکتهای خون
- افزایش آنزیمهای کبدی
- افزایش کراتینین خون، نشانهٔ اختلال عملکرد کلیه
- تجمع مایع در ریه
- سردرد یا اختلال بینایی تازهبروز
در صورت مثبتبودن این معیارها، آزمایش خون و ادرار تکمیلی و سونوگرافی برای بررسی رشد جنین، مایع آمنیوتیک و جریان خون بندناف انجام میشود؛ پایش ضربان قلب جنین (NST) نیز در کنار آن وضعیت جنین را زیر نظر میگیرد.
درمان پرهاکلامپسی چگونه است؟
تنها درمان قطعی پرهاکلامپسی، زایمان جنین و خروج جفت است. تا آن زمان، هدف درمان کنترل فشار خون، پیشگیری از تشنج و پایش دقیق مادر و جنین است؛ انتخاب رویکرد به شدت بیماری و سن بارداری بستگی دارد.
از هفتهٔ سیوهفتم بارداری به بعد، زایمان معمولا زودتر انجام میشود. در بارداریهای زودتر با پرهاکلامپسی خفیف، پایش دقیق در بیمارستان یا با ویزیتهای مکرر تا رسیدن به بهترین زمان زایمان ادامه مییابد.
| رویکرد درمانی | نقش اصلی | نکتهٔ مهم |
|---|---|---|
| داروی کاهش فشار خون | جلوگیری از عوارض فشار خون بسیار بالا | داروهایی مانند لابتالول و نیفدیپین در بارداری ایمنتر شناخته میشوند |
| سولفات منیزیم | پیشگیری از تشنج در موارد شدید | معمولا در جریان زایمان و تا مدتی پس از آن تجویز میشود |
| کورتیکواستروئید | تسریع رشد ریهٔ جنین | در صورت احتمال زایمان زودرس تجویز میشود |
| پایش دقیق مادر و جنین | تعیین زمان مناسب زایمان | شامل آزمایش خون، ادرار و سونوگرافی دورهای است |
| زایمان | تنها درمان قطعی | زمان آن براساس شدت بیماری و سن بارداری تعیین میشود |
نکته: داروهای کاهندهٔ فشار خون از گروه مهارکنندههای آنزیم مبدل آنژیوتانسین (ACE inhibitors) در بارداری جایگاهی ندارند، زیرا برای جنین زیانآورند؛ انتخاب دارو در بارداری با حالت عادی متفاوت است.
پس از زایمان نیز پایش فشار خون تا چند هفته ادامه مییابد، زیرا گاهی پرهاکلامپسی تازه پس از زایمان بروز میکند.
راههای پیشگیری از پرهاکلامپسی
پیشگیری کامل از پرهاکلامپسی همیشه ممکن نیست، اما چند اقدام خطر آن را در افراد پرخطر کم میکند. آسپرین با دوز پایین، از پیش از هفتهٔ شانزدهم بارداری، در افراد با عوامل خطر برجسته توصیه میشود و بر پایهٔ شواهد علمی احتمال بروز آن را تا حدی کاهش میدهد.
مراقبتهای منظم بارداری با اندازهگیری فشار خون و آزمایش ادرار در هر ویزیت، تشخیص زودهنگام را ممکن میسازد. کنترل فشار خون مزمن و دیابت پیش از بارداری، وزن مناسب پیش از باردارشدن، و در برخی جمعیتها مکمل کلسیم نیز از اقدامهای پیشگیرانهاند.
فشار خون پس از زایمان معمولا طی روزها تا چند هفته طبیعی میشود، اما سابقهٔ پرهاکلامپسی خطر فشار خون بالا و بیماری قلبی-عروقی را در سالهای بعد افزایش میدهد؛ پیگیری فشار خون پس از بارداری نیز از همین رو اهمیت دارد.
پرسشهای متداول
تفاوت پرهاکلامپسی با فشار خون بالای دوران بارداری چیست؟
در فشار خون بارداری، فشار خون پس از هفتهٔ بیستم بالا میرود بدون نشانهای از آسیب عضوی مانند پروتئینوری یا افت پلاکت. در پرهاکلامپسی، این نشانههای آسیب عضوی نیز همراه فشار خون بالا وجود دارد؛ به همین دلیل جدیتر تلقی میشود و پایش فشردهتری میطلبد.
آیا پرهاکلامپسی پس از زایمان کاملا از بین میرود؟
در بیشتر موارد، فشار خون طی چند روز تا چند هفته پس از زایمان طبیعی میشود. با این حال، پایش آن تا حدود دوازده هفته پس از زایمان ادامه مییابد، زیرا در موارد نادر پرهاکلامپسی برای نخستینبار در همین دوره بروز میکند.
پرهاکلامپسی چه تاثیری بر جنین دارد؟
کاهش خونرسانی جفت میتواند رشد جنین را کند کند و به وزن کم هنگام تولد بینجامد؛ در موارد شدید، خطر زایمان زودرس، کاهش مایع آمنیوتیک و بهندرت مرگ جنین نیز بالا میرود. پایش منظم رشد جنین با سونوگرافی، بخش اصلی مدیریت این خطر است.
آیا پرهاکلامپسی در بارداریهای بعدی هم تکرار میشود؟
احتمال بازگشت آن در بارداری بعدی نسبت به کسانی که سابقهٔ آن را ندارند بیشتر است، هرچند بیشتر افراد دوباره دچار پرهاکلامپسی نمیشوند. در بارداری بعدی معمولا پایش دقیقتر و آغاز زودتر آسپرین در نظر گرفته میشود.