ورم ملتحمه (قرمزی چشم): علائم، علتها و درمان
چشم قرمز و اشکآلود میتواند آدم را نگران کند؛ بهخصوص وقتی صبح پلکها به هم چسبیدهاند یا خارش اجازه نمیدهد چشم را رها کنید. گاهی علت، یک عفونت شایع و گذراست و گاهی حساسیت، خشکی یا استفاده از لنز تماسی نقش دارد؛ اما هر قرمزی چشمی را نباید خودکار «ورم ملتحمه» دانست. این راهنما کمک میکند نشانهها و تفاوت انواع را بهتر بشناسید، خطر سرایت را کم کنید و بدانید چه زمانی معاینهٔ چشم ضروری است.
ورم ملتحمه چیست؟
ملتحمه پردهای نازک و شفاف است که سفیدی چشم و سطح داخلی پلکها را میپوشاند. وقتی این پرده در اثر عفونت، آلرژی یا تحریک ملتهب شود، رگهای ظریف آن برجستهتر میشوند و چشم صورتی یا قرمز به نظر میرسد. به همین دلیل، «قرمزی چشم» بیشتر یک نشانه است تا یک تشخیص مستقل.
ورم ملتحمه ممکن است در یک چشم شروع شود و بعد به چشم دیگر برسد، یا از ابتدا هر دو چشم را درگیر کند. ترشح آبکی یا چسبنده، خارش، سوزش و اشکریزش از علائم معمولاند. در نوع ساده، دید معمولاً حفظ میشود و تاریِ ناشی از ترشح یا لایهٔ اشک با پلکزدن یا پاککردن چشم بهتر میشود. تاریِ پایدار، درد واضح یا حساسیت به نور، با یک التهاب سطحی ساده سازگار نیست و باید جدی گرفته شود.
علائم ورم ملتحمه
شدت علائم به علت و وضعیت عمومی فرد بستگی دارد، اما این نشانهها بیشتر دیده میشوند:
- قرمزی سفیدی چشم یا سطح داخلی پلک و گاهی تورم پلکها؛
- خارش، سوزش یا احساس وجود شنریزه در چشم؛
- اشکریزش و ترشح آبکی، سفید یا زردرنگ؛
- چسبیدن مژهها، بهویژه هنگام بیدارشدن؛
- همراهی با آبریزش بینی، عطسه یا گلودرد، بسته به علت.
در ورم ملتحمهٔ ویروسی، ترشح بیشتر آبکی است و ممکن است همزمان سرماخوردگی، گلودرد یا تورم غدد جلوی گوش وجود داشته باشد. ترشح غلیظ و چرکی که در طول روز نیز ادامه دارد، احتمال نوع باکتریایی را بیشتر میکند؛ بااینحال، این الگوها قطعی نیستند و علائم انواع مختلف روی هم میافتند. خارش شدید در هر دو چشم همراه با عطسه و آبریزش بینی بیشتر به نفع آلرژی است.
درد شدید چشم، کاهش دید یا حساسیت شدید به نور، نیاز به ارزیابی فوری دارد؛ بهخصوص اگر قرمزی شدید، تهوع، آسیب یا ورود مادهٔ شیمیایی هم وجود داشته باشد. استفادهکنندگان از لنز تماسی با چشم قرمز یا دردناک، نوزاد با چشم قرمز و چسبنده، و افراد با ضعف ایمنی نیز نباید منتظر بمانند.
علتها و عوامل خطر
سه نوع شایع ورم ملتحمه عبارتاند از ویروسی، باکتریایی و آلرژیک. ویروسها، بهویژه آدنوویروسها، ممکن است همراه عفونت تنفسی یا پس از تماس با فرد بیمار منتقل شوند. این نوع معمولاً بهسادگی از راه تماس دست آلوده با چشم، ترشحات چشم، قطرههای تنفسی و وسایل مشترک پخش میشود.
باکتریها نیز میتوانند التهاب و ترشح چرکی ایجاد کنند و نوع باکتریایی هم مسری است. تماس نزدیک، دستزدن به چشم با دست شستهنشده، حوله و لوازم آرایشی مشترک، و پاکنکردن درست لنز و جالنزی، احتمال انتقال را بالا میبرد. عفونتهای چشمی ناشی از کلامیدیا یا گونوکوک ممکن است شدید یا طولانی باشند و به درمان تخصصی نیاز دارند؛ گفتن سابقهٔ مرتبط به پزشک برای انتخاب درمان درست مهم است.
در نوع آلرژیک، سیستم ایمنی به موادی مانند گردهٔ گیاهان، گردوغبار، مایت، کپک، شورهٔ حیوانات یا بعضی مواد آرایشی واکنش نشان میدهد. این نوع از فردی به فرد دیگر سرایت نمیکند و معمولاً هر دو چشم را درگیر میکند. سابقهٔ رینیت آلرژیک، آسم یا اگزما خطر آن را بیشتر میکند.
دود، آلودگی هوا، بخار مواد شیمیایی، جسم خارجی، خشکی چشم، التهاب لبهٔ پلک و استفادهٔ غیربهداشتی از لنز هم میتوانند قرمزی ایجاد کنند. تماس مادهٔ شیمیایی با چشم اورژانسی است و با چند قطرهٔ معمولی در خانه درمان نمیشود.
تشخیص چگونه انجام میشود؟
پزشک دربارهٔ زمان شروع، یکطرفه یا دوطرفهبودن، نوع ترشح، خارش، علائم تنفسی، آلرژی، داروها و استفاده از لنز سؤال میکند. سپس حدت بینایی، مردمک، پلکها، سطح چشم و قرنیه را میسنجد و ممکن است از لامپ شکافدار یا رنگ فلورسئین کمک بگیرد.
در بیشتر موارد، تشخیص بالینی است. کشت یا آزمایش ترشح ممکن است در ترشح چرکی شدید، موارد طولانی یا عودکننده، نوزادان، ضعف ایمنی، یا شک به هرپس و عفونت منتقلشونده از راه جنسی لازم شود. رنگ ترشح بهتنهایی دلیل کافی برای شروع آنتیبیوتیک نیست.
| نوع یا علت محتمل | سرنخهای رایج | سرایت | رویکرد معمول |
|---|---|---|---|
| ویروسی | ترشح آبکی، قرمزی، شروع در یک چشم، گاهی سرماخوردگی | زیاد | مراقبت حمایتی و رعایت بهداشت؛ آنتیبیوتیک اثر ندارد |
| باکتریایی | ترشح غلیظ یا چرکی و چسبیدن پلکها | زیاد | معاینه و در صورت نیاز آنتیبیوتیک موضعی تجویزی |
| آلرژیک | خارش شدید، درگیری دو چشم، عطسه و آبریزش بینی | ندارد | دوری از مادهٔ حساسیتزا و داروی ضدحساسیت مناسب |
| تحریکی یا مرتبط با لنز | سوزش پس از دود، گردوغبار، مادهٔ محرک یا لنز | ندارد، اما عفونت همراه ممکن است مسری باشد | حذف عامل، قطع لنز و ارزیابی قرنیه در صورت تداوم علائم |
درمان و مدیریت در خانه و با نظر پزشک
در هر نوع، پیش و پس از لمس چشم یا استفاده از قطره دستها را بشویید و چشم را نمالید. کمپرس سرد و اشک مصنوعیِ بدون نگهدارنده میتواند سوزش را کم کند. ترشحات را با پد تمیز و جداگانه برای هر چشم پاک کنید؛ قطرهٔ دیگران را به کار نبرید و نوک ظرف را به چشم نزنید.
تا برطرفشدن علائم و اجازهٔ چشمپزشک، لنز تماسی نگذارید. لنز یکبارمصرف و جالنزیِ مورد استفاده هنگام عفونت را طبق توصیهٔ پزشک یا دستور محصول تعویض کنید. آرایش چشم و وسایل شخصی مشترک را کنار بگذارید.
درمان نوع ویروسی: بیشتر موارد ویروسی با مراقبت حمایتی بهتر میشوند و آنتیبیوتیک روی ویروس اثر ندارد. اشک مصنوعی و کمپرس سرد ناراحتی را کم میکنند. اگر پزشک به درگیری هرپس سیمپلکس یا زونا شک کند، ممکن است داروهای ضدویروس مانند آسیکلوویر یا والاسیکلوویر را تجویز کند؛ این داروها و حتی انتخاب شکل دارویی باید تحت نظر متخصص باشد، زیرا درگیری قرنیه میتواند به بینایی آسیب بزند.
درمان نوع باکتریایی: بعضی موارد خفیف خودبهخود برطرف میشوند، اما در ترشح چرکی، شدت بیشتر، بیماری زمینهای یا احتمال باکتری خاص، پزشک ممکن است قطره یا پماد آنتیبیوتیک تجویز کند. نمونههایی که بسته به شرایط استفاده میشوند، کلرامفنیکل، اریترومایسین یا تریمتوپریم–پلیمیکسین بی هستند؛ انتخاب دارو به سن، حساسیت، بارداری و وضعیت قرنیه بستگی دارد. موکسیفلوکساسین و دیگر آنتیبیوتیکها برای هر قرمزی مناسب نیستند و داروی قدیمی را نباید خودسرانه مصرف کرد.
درمان نوع آلرژیک: حذف عامل محرک، شستوشوی صورت پس از تماس و کمپرس سرد پایهٔ درمان است. قطرههای ضدحساسیت مانند اولوپاتادین، کتوتیفن یا کرومولین با توجه به سن و وضعیت فرد انتخاب میشوند. آنتیهیستامین خوراکی مانند ستیریزین ممکن است علائم بینی را کم کند، اما خشکی چشم را بیشتر میکند. قطرههای کورتونی مانند پردنیزولون فقط با معاینهٔ چشمپزشک مجازند؛ مصرف خودسرانه میتواند عفونت هرپسی یا آسیب قرنیه را بدتر کند. قطرههای ضدقرمزی برای مصرف مداوم مناسب نیستند.
اگر درد، قرمزی یا تاری دید بیشتر شد، یا علائم طی چند روز رو به بهبود نرفت، پیگیری لازم است. ادامهداشتن قرمزی و ترشح حدود یک هفته، عود مکرر یا ضعف ایمنی، دلیل مراجعه است.
اگر چشم قرمز همراه با لنز تماسی است، لنز را همان لحظه خارج کنید و دوباره نگذارید. درد، حساسیت به نور یا تاری دید در این افراد میتواند نشانهٔ درگیری قرنیه باشد و با «ورم ملتحمهٔ معمولی» یکی نیست.
عوارض و نکتههای مهم
ورم ملتحمهٔ ساده معمولاً بدون آسیب ماندگار برطرف میشود، اما عفونت میتواند به قرنیه برسد و کراتیت، زخم یا کاهش دید ایجاد کند؛ این خطر در استفادهکنندگان از لنز تماسی بیشتر است. درگیری قرنیه در نوع ویروسی نیز ممکن است حساسیت به نور و تاریِ پایدار بدهد و آلرژی طولانیمدت التهاب را مزمن کند.
درد شدید، افت دید، حساسیت شدید به نور، تورم اطراف چشم، تب، آسیب مستقیم یا قرمزی یکطرفهٔ شدید نیازمند بررسی سریع است؛ این علائم ممکن است در یووئیت، زخم قرنیه یا گلوکوم حاد دیده شوند. هرپس چشمی، عفونت گونوکوکی و چشم قرمز نوزاد نیز درمان خانگیِ صرف ندارند.
پیشگیری از ورم ملتحمه
شستن دستها با آب و صابون، بهویژه پس از عطسه، پاککردن ترشح یا تماس با فرد بیمار، مهمترین کار است. دستکم ۲۰ ثانیه بشویید، دستمال مصرفشده را دور بیندازید، چشم را لمس نکنید و در دورهٔ عفونی حوله و روبالشی را جدا نگه دارید.
لنز را طبق برنامهٔ تعویض استفاده کنید، با آن نخوابید و جالنزی را با محلول مناسب بشویید؛ آب شیر جای محلول استریل را نمیگیرد. در نوع آلرژیک، شناخت محرک، کاهش گردوغبار و استفاده از عینک در فضای باز میتواند علائم را کم کند. با علائم عفونی و حال عمومی نامناسب، از تماس نزدیک فاصله بگیرید و مقررات محل کار یا مدرسه را رعایت کنید.
- قرمزی چشم میتواند ویروسی، باکتریایی، آلرژیک یا تحریکی باشد و فقط با ظاهر چشم تشخیص داده نمیشود.
- نوع ویروسی و باکتریایی مسریاند؛ شستن دست و جداکردن حوله و لوازم شخصی، انتقال را کم میکند.
- آنتیبیوتیک برای نوع ویروسی و آلرژیک فایده ندارد و باید فقط در صورت نیاز و با نظر پزشک مصرف شود.
- خارش شدید و دوطرفه بیشتر به نفع آلرژی است؛ ترشح چرکی بیشتر با نوع باکتریایی دیده میشود.
- درد شدید، کاهش دید یا حساسیت شدید به نور، علامت هشدار است و باید فوری ارزیابی شود.
سوالات متداول
آیا ورم ملتحمه مسری است؟
نوع ویروسی و باکتریایی مسری است و از راه دست، ترشحات و وسایل آلوده منتقل میشود. نوع آلرژیک و تحریکی از فردی به فرد دیگر سرایت نمیکند؛ تا روشنشدن علت، بهداشت دست و نداشتن تماس نزدیک با چشم دیگران را جدی بگیرید.
آیا از روی رنگ ترشح میتوان نوع ورم ملتحمه را فهمید؟
نه بهطور قطعی. ترشح چرکی احتمال عفونت باکتریایی را بیشتر میکند و ترشح آبکی در نوع ویروسی شایعتر است، اما علائم همپوشانی دارند و گاهی معاینه یا آزمایش لازم میشود.
آیا برای هر چشم قرمز باید آنتیبیوتیک استفاده کرد؟
خیر. آنتیبیوتیک روی ویروس و آلرژی اثر ندارد و مصرف خودسرانه میتواند حساسیت یا تأخیر در تشخیص بیماریهای مهمتر ایجاد کند. پزشک بر اساس معاینه، شدت ترشح و وضعیت قرنیه دربارهٔ دارو تصمیم میگیرد.
با ورم ملتحمه چه زمانی میتوانم دوباره لنز بگذارم؟
تا رفع کامل قرمزی، ترشح و ناراحتی و تأیید چشمپزشک، لنز نگذارید. اگر چشم قرمزِ فرد لنزی دردناک است یا به نور حساس شده، معاینهٔ سریع لازم است؛ زیرا خطر کراتیت وجود دارد.
آیا قرمزی چشم کودک همیشه ورم ملتحمه است؟
نه. عفونت، حساسیت، جسم خارجی و مشکلات قرنیه هم ممکناند. چشم قرمز و چسبنده در نوزاد، بهویژه در هفتههای نخست زندگی، باید همان روز بررسی شود؛ در کودک بزرگتر نیز درد، افت دید یا حساسیت شدید به نور را جدی بگیرید.
سلب مسئولیت پزشکی
این مطلب برای آگاهی عمومی است و جای معاینه، تشخیص یا نسخهٔ پزشک و چشمپزشک را نمیگیرد؛ در صورت وجود علائم هشدار، بیماری زمینهای، بارداری، استفاده از لنز تماسی یا تداوم علائم، برای ارزیابی و درمان مناسب به پزشک مراجعه کنید.