واژینوز باکتریایی: علائم، علل و درمان قطعی
واژینوز باکتریایی نوعی برهمخوردگی در تعادل طبیعی باکتریهای واژن است که با کاهش لاکتوباسیلهای محافظ و رشد بیشازحد باکتریهای بیهوازی همراه میشود. این اختلال شایعترین علت ترشحات غیرطبیعی واژن در سنین باروری است و اگرچه معمولاً خطر جدی ندارد، در دوران بارداری با عوارضی مانند زایمان زودرس مرتبط شناخته شده است. تشخیص و درمان بهموقع آن، هم علائم آزاردهنده را برطرف میکند و هم احتمال عود مکرر را کاهش میدهد.
- واژینوز باکتریایی شایعترین اختلال واژینال در زنان سنین باروری است و از نظر علت و درمان با عفونت قارچی واژن متفاوت است.
- علت اصلی آن کاهش لاکتوباسیلهای محافظ و افزایش باکتریهای بیهوازی است، نه انتقال از راه رابطهٔ جنسی مانند عفونتهای مقاربتی کلاسیک.
- نشانهٔ شاخص آن ترشح رقیق و خاکستریرنگ همراه با بوی نامطبوع، بهویژه پس از نزدیکی، است؛ با این حال در نزدیک به نیمی از موارد هیچ علامتی دیده نمیشود.
- درمان استاندارد آن آنتیبیوتیک خوراکی یا واژینال، معمولاً مترونیدازول یا کلیندامایسین، است.
- عود آن پس از درمان شایع است و در دوران بارداری، تشخیص و درمان بهموقع اهمیت ویژه دارد.
واژینوز باکتریایی چیست؟
واژن بهطور طبیعی میزبان جمعیتی از باکتریهای مفید به نام لاکتوباسیل است که با تولید اسید لاکتیک، محیط واژن را در محدودهٔ اسیدی و مقاوم در برابر رشد بیرویهٔ میکروبها نگه میدارد. در واژینوز باکتریایی، این تعادل بههم میخورد: جمعیت لاکتوباسیلها کاهش مییابد و باکتریهای بیهوازی، بهویژه گاردنرلا واژینالیس و چند گونهٔ دیگر، جای آنها را میگیرند. نتیجهٔ این جابهجایی، بالارفتن pH واژن از محدودهٔ اسیدی طبیعی و بروز ترشحات و بوی مشخص این اختلال است.
واژینوز باکتریایی یک عفونت قارچی نیست و با کاندیدیازیس واژن تفاوت اساسی دارد؛ عامل آن باکتری است، نه قارچ، و درمان دارویی کاملاً متفاوتی نیاز دارد. این اختلال در دستهٔ عفونتهای مقاربتی کلاسیک هم قرار نمیگیرد، هرچند فعالیت جنسی از عوامل تأثیرگذار بر بروز آن است. واژینوز باکتریایی شایعترین علت تغییر در ترشحات واژن در زنان سنین باروری است و میتواند حتی بدون سابقهٔ رابطهٔ جنسی نیز رخ دهد.
علائم واژینوز باکتریایی چیست؟
شاخصترین نشانهٔ واژینوز باکتریایی، تغییر در ترشحات طبیعی واژن است. این ترشحات معمولاً ویژگیهای نسبتاً مشخصی دارند:
- ترشح رقیق، یکنواخت و به رنگ خاکستری تا سفیدِ کدر
- بوی نامطبوع و ماهیمانند، که معمولاً پس از نزدیکی یا در پایان قاعدگی محسوستر میشود
- گاهی سوزش خفیف هنگام دفع ادرار
- خارش خفیف واژن یا فرج در برخی موارد، هرچند این نشانه در واژینوز باکتریایی معمولاً کمتر از عفونت قارچی است
- نبود التهاب یا قرمزی قابلمشاهده در بافت واژن، برخلاف بسیاری از عفونتهای دیگر
در نزدیک به نیمی از افراد مبتلا، هیچ علامت محسوسی وجود ندارد و اختلال تنها در معاینهٔ روتین زنان یا آزمایش دورهای کشف میشود.
علل واژینوز باکتریایی چیست؟
علت دقیق برهمخوردن تعادل باکتریایی واژن هنوز شناخته نشده، اما عوامل متعددی با افزایش بروز آن مرتبطاند:
- شستوشوی داخل واژن با دوش واژینال یا مواد ضدعفونیکننده، که تعادل طبیعی باکتریها را برهم میزند
- داشتن شریک جنسی جدید یا تعدد شرکای جنسی
- رابطهٔ جنسی بدون کاندوم
- رابطهٔ جنسی بین زنان، به دلیل اشتراک بیشتر فلور واژینال میان دو طرف
- مصرف سیگار
- استفاده از صابونهای معطر یا اسپریهای بهداشتی در ناحیهٔ تناسلی
- وجود دستگاه داخلرحمی (IUD) بهعنوان روش پیشگیری از بارداری
این عوامل خطر را افزایش میدهند، اما علت قطعی محسوب نمیشوند و اختلال بدون هیچیک از آنها نیز ممکن است رخ دهد.
نکته: واژینوز باکتریایی در دستهٔ عفونتهای مقاربتی کلاسیک طبقهبندی نمیشود و انتقال آن مانند یک عفونت مقاربتی اثباتشده نیست؛ به همین دلیل درمان معمول شریک جنسی مرد در دستورالعملهای درمانی توصیه نمیشود.
واژینوز باکتریایی چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در بیشتر موارد، واژینوز باکتریایی اختلالی خوشخیم است. با این حال، ارزیابی پزشکی برای هر تغییر جدید در ترشحات واژن اهمیت دارد، چون علائمش با عفونت قارچی، تریکومونیازیس و برخی عفونتهای مقاربتی دیگر همپوشانی دارد.
در دوران بارداری، اهمیت تشخیص و درمان واژینوز باکتریایی بیشتر است، چون این اختلال با افزایش خطر زایمان زودرس و پارگی زودرس کیسهٔ آب مرتبط شناخته شده است. پیش از برخی اقدامات داخلرحمی مانند گذاشتن IUD نیز بررسی و درمان آن برای کاهش خطر عفونت لگنی توصیه میشود.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
در صورت بروز تب، درد شدید لگن یا شکم پایین، خونریزی غیرطبیعی خارج از قاعدگی، یا تشدید ناگهانی ترشحات همراه با بوی شدید و درد، مراجعهٔ فوری به پزشک یا اورژانس ضروری است.
واژینوز باکتریایی چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص واژینوز باکتریایی بر پایهٔ معاینهٔ زنان و بررسی آزمایشگاهی ترشحات است، نه فقط شرححال یا مشاهدهٔ ظاهری. معیار بالینی رایج برای این تشخیص، معیارهای آمسل (Amsel criteria) است؛ این معیارها شامل چهار مورد است و وجود حداقل سه مورد از آنها تشخیص را تأیید میکند: ترشح رقیق و یکنواخت، pH واژن بالاتر از ۴.۵، بوی ماهیمانند مشخص پس از افزودن یک مادهٔ قلیایی به نمونهٔ ترشح در آزمایش ویف (whiff test)، و مشاهدهٔ سلولهای کلیو (clue cells) — سلولهای اپیتلیال واژن پوشیده از باکتری — زیر میکروسکوپ.
در آزمایشگاه، رنگآمیزی گرم و محاسبهٔ امتیاز ناجنت (Nugent score) روش دقیقتری برای تأیید تشخیص است؛ آزمایشهای مولکولی PCR نیز در سالهای اخیر برای تشخیص سریعتر به کار میروند. بخش مهم تشخیص، رد سایر علل ترشحات غیرطبیعی مانند عفونت قارچی و تریکومونیازیس است، چون درمان هرکدام متفاوت است.
درمان واژینوز باکتریایی چگونه است؟
درمان استاندارد واژینوز باکتریایی، آنتیبیوتیک خوراکی یا واژینال است. انتخاب بین شکل خوراکی و موضعی معمولاً براساس شدت علائم، سابقهٔ عود و ترجیح فرد تعیین میشود.
| دارو | شکل مصرف | نکتهٔ مهم |
|---|---|---|
| مترونیدازول خوراکی | قرص خوراکی | رایجترین گزینه؛ الکل باید در طول درمان و تا چند روز پس از پایان آن قطع شود |
| مترونیدازول واژینال | ژل واژینال | اثر موضعی با عوارض گوارشی کمتر نسبت به شکل خوراکی |
| کلیندامایسین واژینال | کرم واژینال | جایگزین مناسب در صورت عدم تحمل مترونیدازول؛ ممکن است کارایی کاندوم لاتکس را کاهش دهد |
تکمیل کامل دورهٔ درمان، حتی پس از بهبود زودهنگام علائم، برای پیشگیری از بازگشت زودرس اختلال ضروری است. عود پس از درمان شایع است؛ در برخی افراد طی چند ماه چندینبار بازمیگردد و ممکن است به دورهٔ درمانی طولانیتر یا نگهدارنده نیاز پیدا کند.
درمان شریک جنسی مرد بهطور معمول توصیه نمیشود، چون شواهدی برای کاهش عود با این روش در دست نیست. مصرف مکمل پروبیوتیک حاوی لاکتوباسیل، بهعنوان درمان کمکی نه جایگزین آنتیبیوتیک، در برخی مطالعات با کاهش نرخ عود همراه بوده است.
راههای پیشگیری از واژینوز باکتریایی
برخی اقدامات ساده احتمال بروز یا عود واژینوز باکتریایی را کاهش میدهد، هرچند هیچ روشی تضمینکنندهٔ صددرصدی پیشگیری نیست:
- خودداری از شستوشوی داخل واژن با دوش واژینال، که تعادل طبیعی باکتریها را از بین میبرد
- پرهیز از صابونهای معطر، اسپریهای بهداشتی و محصولات دارای رایحه در ناحیهٔ تناسلی
- استفاده از کاندوم در روابط جنسی برای کاهش خطر برهمخوردن فلور واژینال
- پوشیدن لباس زیر نخی و پرهیز از پوششهای تنگ
- محدودکردن تعداد شرکای جنسی، در صورت امکان
- ترک سیگار، که با کاهش خطر واژینوز باکتریایی همراه شناخته شده است
در عود مکرر، پیگیری با پزشک زنان و بررسی گزینهٔ درمان نگهدارندهٔ طولانیمدت به کنترل بهتر اختلال کمک میکند؛ پرهیز از دوش واژینال، سادهترین و مؤثرترین راه شناختهشده برای کاهش خطر است.
پرسشهای متداول
آیا واژینوز باکتریایی یک بیماری مقاربتی است؟
واژینوز باکتریایی در دستهٔ عفونتهای مقاربتی کلاسیک قرار نمیگیرد و حتی در افرادی که هرگز رابطهٔ جنسی نداشتهاند نیز ممکن است رخ دهد. با این حال، فعالیت جنسی، بهویژه شریک جدید یا متعدد، از عوامل شناختهشده در افزایش خطر بروز آن است.
آیا واژینوز باکتریایی در بارداری خطرناک است؟
واژینوز باکتریایی درماننشده در بارداری با افزایش خطر زایمان زودرس، پارگی زودرس کیسهٔ آب و وزن پایین هنگام تولد مرتبط شناخته شده است؛ به همین دلیل بررسی و درمان آن زیر نظر پزشک، در دوران بارداری اهمیت ویژه دارد.
تفاوت واژینوز باکتریایی با عفونت قارچی واژن چیست؟
عامل واژینوز باکتریایی، برهمخوردن تعادل باکتریایی واژن است، در حالی که عفونت قارچی ناشی از رشد بیشازحد قارچ کاندیدا است. ترشحات واژینوز باکتریایی رقیق و خاکستری با بوی نامطبوع است؛ عفونت قارچی معمولاً ترشح غلیظ و سفید همراه با خارش شدید و بدون بوی مشخص ایجاد میکند و درمان دارویی هرکدام متفاوت است.
چرا واژینوز باکتریایی پس از درمان دوباره برمیگردد؟
دلیل دقیق عود مکرر هنوز بهطور کامل شناخته نشده، اما بازگشت کامل جمعیت لاکتوباسیلهای محافظ پس از قطع آنتیبیوتیک همیشه رخ نمیدهد؛ تداوم عوامل خطر مانند دوش واژینال یا تغییرات هورمونی نیز در بازگشت اختلال نقش دارد.