عفونت گوش میانی: علائم، علل، تشخیص و درمان
عفونت گوش میانی به التهاب و تجمع مایع عفونی در فضای پشت پردهٔ صماخ (پردهٔ نازک انتهای مجرای گوش) گفته میشود؛ فضایی که از طریق شیپور استاش (لولهٔ رابط گوش میانی با پشت بینی و گلو) به مسیر تنفسی فوقانی راه دارد. این عفونت معمولاً پس از سرماخوردگی آغاز میشود و از علل شایع مراجعهٔ کودکان به پزشک و بیقراری شبانه در سنین پایین است. بیشتر موارد خفیف و خودمحدودشوندهاند، اما شناخت علائم هشدار و زمان مراجعه به پزشک از بروز عوارض جلوگیری میکند.
- عفونت گوش میانی التهاب و عفونت فضای پشت پردهٔ صماخ است که معمولاً در پی سرماخوردگی یا عفونت تنفسی فوقانی بروز میکند.
- شایعترین گروه سنی مبتلا کودکان زیر پنج سال، بهویژه شیرخواران ششماهه تا دوسالهاند.
- بیشتر موارد خفیفاند و ظرف دو تا سه روز، با یا بدون آنتیبیوتیک، بهبود مییابند.
- علامت اصلی گوشدرد ناگهانی همراه با تب است؛ در شیرخواران معمولاً با بیقراری و کشیدن مکرر گوش بروز میکند.
- در عفونتهای مکرر یا تجمع پایدار مایع پشت پرده، بررسی توسط متخصص گوش و حلق و بینی و گاه استفاده از لولهٔ تهویه توصیه میشود.
عفونت گوش میانی چیست؟
گوش از سه بخش گوش خارجی، گوش میانی و گوش داخلی تشکیل شده است. گوش میانی فضایی کوچک و پر از هوا پشت پردهٔ صماخ است که سه استخوانچهٔ شنوایی را در خود جای داده و از طریق شیپور استاش تخلیه و تهویه میشود؛ این لوله در حالت طبیعی فشار دو طرف پرده را برابر نگه میدارد.
در سرماخوردگی یا آلرژی، پوشش داخلی شیپور استاش ملتهب و متورم میشود، مسیر تخلیه مسدود میگردد و مایع پشت پرده جمع میشود که بستر رشد ویروس یا باکتری را فراهم میکند و به عفونت حاد گوش میانی میانجامد. گاهی نیز پس از فروکش عفونت، مایع بدون علامت فعال برای مدتی باقی میماند (تجمع مایع گوش میانی یا افیوژن) و معمولاً خودبهخود جذب میشود.
شیپور استاش در کودکان کوتاهتر و افقیتر از بزرگسالان است و مسدودشدن آن در سنین پایین آسانتر رخ میدهد؛ بیشتر کودکان دستکم یک نوبت از این عفونت را پیش از سهسالگی تجربه میکنند.
علائم عفونت گوش میانی چیست؟
نشانههای عفونت گوش میانی بسته به سن فرد متفاوت است. در کودکان بزرگتر و بزرگسالان، معمولترین نشانهها عبارتاند از:
- گوشدرد ناگهانی و اغلب شدید که در حالت درازکش تشدید میشود
- تب، از خفیف تا نسبتاً بالا
- احساس سنگینی یا فشار داخل گوش و کاهش موقت شنوایی
- سرگیجهٔ خفیف یا کاهش تعادل
- خروج ترشح زرد یا خونآلود از گوش در صورت پارگی خودبهخودی پرده، که معمولاً با کاهش محسوس درد همراه است
در شیرخواران و کودکان کمسنوسال — همان حالتی که در میان والدین گاهی «گوشدرد کودکان» نامیده میشود — نشانهها غیرمستقیمتر است: کشیدن یا مالیدن مکرر گوش، گریه و بیقراری بیش از حد معمول، اختلال خواب شبانه، بیاشتهایی یا امتناع از شیرخوردن، و گاهی تب بدون علامت مشخص دیگر.
علل عفونت گوش میانی چیست؟
زمینهٔ اصلی بروز عفونت گوش میانی، عفونت ویروسی دستگاه تنفسی فوقانی مانند سرماخوردگی است که با ملتهبکردن مخاط شیپور استاش، مسیر تخلیهٔ گوش میانی را مسدود میکند. عوامل زیر نیز احتمال بروز یا تکرار آن را افزایش میدهند:
- سن پایین، به دلیل کوتاهتر و افقیتر بودن شیپور استاش در کودکان
- حضور در مهدکودک یا تماس نزدیک و مکرر با کودکان دیگر
- قرارگرفتن در معرض دود سیگار در محیط خانه
- تغذیه با شیشهٔ شیر در حالت کاملاً درازکش بهجای حالت نیمهنشسته
- فصل پاییز و زمستان، همزمان با شیوع بیشتر سرماخوردگی
- سابقهٔ خانوادگی عفونت مکرر گوش یا بزرگی لوزهٔ سوم (آدنوئید)
- آلرژی فصلی یا ناهنجاری آناتومیک نادر گوش، بینی و کام
عفونت گوش میانی چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
بیشتر موارد عفونت گوش میانی خفیف است و ظرف دو تا سه روز، حتی بدون آنتیبیوتیک، بهبود مییابد. مراجعه به پزشک در صورت تداوم تب یا درد بیش از دو تا سه روز، عدم پاسخ به مسکنهای معمول، خروج ترشح از گوش، یا بروز چند نوبت عفونت در بازهٔ زمانی کوتاه توصیه میشود. در شیرخواران زیر شش ماه، هر تب همراه با نشانهٔ گوش به ارزیابی زودهنگامتر نیاز دارد.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
در صورت بروز تورم، قرمزی یا برجستگی دردناک پشت گوش، سردرد شدید، سفتی گردن، خوابآلودگی غیرعادی یا گیجی، ضعف یکطرفهٔ صورت، یا تب بالا و مداوم در شیرخوار زیر سه ماه، مراجعهٔ فوری به پزشک یا اورژانس ضروری است.
عفونت گوش میانی چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص عفونت گوش میانی معمولاً با یک معاینهٔ ساده و بدون نیاز به آزمایش خون یا تصویربرداری انجام میشود. ابزار اصلی، اتوسکوپ (وسیلهٔ کوچک نورانی برای دیدن داخل مجرای گوش) است که با آن قرمزی، برجستگی، کدری یا سطح مایع پشت پرده و هرگونه پارگی بررسی میشود؛ گاهی نیز با دمیدن هوای ملایم (اتوسکوپی نیوماتیک)، میزان حرکت پرده سنجیده میشود.
در موارد مبهم یا عفونتهای مکرر، تمپانومتری (آزمایش واکنش پردهٔ گوش به تغییر فشار هوا) برای تأیید وجود مایع پشت پرده بهکار میرود. در صورت تداوم مایع بیش از چند ماه یا نگرانی دربارهٔ شنوایی، شنواییسنجی و ارجاع به متخصص گوش، حلق و بینی توصیه میشود.
درمان عفونت گوش میانی چگونه است؟
درمان بر پایهٔ شدت علائم، سن و سیر بیماری انتخاب میشود؛ کنترل درد و تب با مسکنهایی مانند استامینوفن یا ایبوپروفن، متناسب با سن و وزن، نخستین گام تقریباً در همهٔ موارد است. جدول زیر رویکردهای رایج درمانی را نشان میدهد:
| رویکرد درمانی | زمان استفاده | توضیح |
|---|---|---|
| کنترل درد و تب | تقریباً در همهٔ موارد | مسکنهایی مانند استامینوفن یا ایبوپروفن متناسب با سن و وزن |
| مشاهده بدون آنتیبیوتیک | علائم خفیف، سن بالای دو سال، عفونت یکطرفه | پیگیری ۴۸ تا ۷۲ ساعته؛ بسیاری از موارد ویروسی خودبهخود بهبود مییابند |
| آنتیبیوتیک خوراکی | علائم شدید، تب بالا، سن زیر شش ماه، یا عدم بهبود پس از مشاهده | دورهٔ معمول پنج تا ده روز |
| لولهٔ تهویهٔ گوش (میرنگوتومی) | عفونتهای مکرر یا تجمع پایدار مایع بیش از سه ماه | جراحی سرپایی کوچک برای تخلیهٔ مایع |
نکته: آنتیبیوتیک تنها در عفونت باکتریایی محتمل یا شدید اثر واقعی دارد؛ مصرف آن در عفونتهای خفیف با منشأ ویروسی روند بهبود را سریعتر نمیکند و با عوارض دارویی و افزایش مقاومت آنتیبیوتیکی همراه است.
راههای پیشگیری از عفونت گوش میانی
دریافت بهموقع واکسن آنفلوانزا و پنوموکوک احتمال برخی عفونتهای گوش میانی با منشأ باکتریایی را کاهش میدهد؛ دورنگهداشتن کودک از دود سیگار نیز از مؤثرترین اقدامهای پیشگیرانه است. تغذیه با شیر مادر در ماههای نخست زندگی، به دلیل انتقال آنتیبادیهای محافظ، بروز این عفونت را کاهش میدهد؛ در شیرخوارانی که با شیشه تغذیه میشوند، نگهداشتن سر در حالت نیمهنشسته بهجای درازکش کامل توصیه میشود.
رعایت بهداشت دست و کاهش تماس نزدیک با افراد سرماخورده در فصلهای شیوع سرماخوردگی، دفعات عفونت تنفسی فوقانی و بهدنبال آن عفونت گوش را کاهش میدهد. در کودکانی که عفونت مکرر گوش با آلرژی فصلی یا بزرگی لوزهٔ سوم مرتبط است، درمان این زمینههای همراه بخشی از برنامهٔ پیشگیری بلندمدت است.
پرسشهای متداول
آیا عفونت گوش میانی مسری است؟
عفونت گوش میانی بهخودیخود از فردی به فرد دیگر منتقل نمیشود، اما عفونت تنفسی زمینهساز آن مانند سرماخوردگی میتواند مسری باشد؛ به همین دلیل رعایت بهداشت دست در کاهش بروز آن نقش دارد.
آیا عفونت گوش میانی بدون آنتیبیوتیک بهبود مییابد؟
بله؛ بخش قابلتوجهی از موارد، بهویژه با منشأ ویروسی و در کودکان بالای دو سال، ظرف چند روز و تنها با کنترل درد و تب بهبود مییابند. آنتیبیوتیک معمولاً برای موارد شدیدتر یا عدم بهبود پس از یک دورهٔ کوتاه مشاهده در نظر گرفته میشود.
عفونت گوش میانی معمولاً چقدر طول میکشد؟
درد و تب معمولاً ظرف دو تا سه روز فروکش میکند، اما ممکن است مایع پشت پرده تا چند هفته باقی بماند و کاهش خفیف و موقت شنوایی ایجاد کند. تداوم این مایع بیش از سه ماه، نیازمند ارزیابی تخصصیتر است.
آیا عفونت گوش میانی میتواند به کاهش دائمی شنوایی منجر شود؟
در بیشتر موارد، شنوایی پس از بهبود کامل عفونت به حالت طبیعی بازمیگردد. کاهش دائمی شنوایی نادر است و معمولاً تنها در عفونتهای مکرر و شدید یا تأخیر طولانی در درمان دیده میشود.