سیاتیک چیست؟ علائم، علل و راه‌های درمان

سیاتیک به دردی گفته می‌شود که از فشردگی یا تحریک ریشه‌های عصب سیاتیک (بزرگ‌ترین عصب بدن) در ناحیهٔ کمر ناشی می‌شود و از باسن تا پشت ران و ساق پا کشیده می‌شود. این وضعیت معمولا نشانهٔ یک مشکل زمینه‌ای در ستون فقرات کمری است، نه یک بیماری مستقل، و به همین دلیل یافتن علت زمینه‌ای اهمیت بیشتری از خودِ نام «سیاتیک» دارد. شدت آن از ناراحتی خفیف تا دردی تیرکشنده و ناتوان‌کننده متغیر است، هرچند غالب موارد بدون جراحی و طی چند هفته بهبود می‌یابد.

سیاتیک چیست؟

سیاتیک نام یک بیماری جداگانه نیست، بلکه مجموعه‌علائمی است که از فشردگی، التهاب یا تحریک ریشه‌های عصبی کمر (معمولا در سطح مهره‌های L4 تا S1) ایجاد می‌شود؛ نام دقیق‌تر پزشکی آن رادیکولوپاتی کمری است. این حالت را با عنوان درد عصب سیاتیک نیز می‌شناسند. عصب سیاتیک از همین ریشه‌ها شکل می‌گیرد، از زیر عضلهٔ سرینی عبور می‌کند و در پشت ران تا زیر زانو و از آنجا در ساق و کف پا ادامه می‌یابد. به همین دلیل درد سیاتیک برخلاف کمردرد ساده، معمولا فقط یک طرف بدن را درگیر می‌کند و مسیر مشخصی را دنبال می‌کند، نه اینکه صرفا محدود به ناحیهٔ کمر بماند.

علائم سیاتیک چیست؟

نشانهٔ اصلی، دردی است که از کمر یا باسن آغاز می‌شود و در مسیر عصب به سمت پایین پا کشیده می‌شود. علائم شایع دیگر عبارت‌اند از:

• درد سوزشی، تیرکشنده یا شبیه شوک الکتریکی که با نشستن طولانی، سرفه، عطسه یا زور زدن تشدید می‌شود.
• بی‌حسی یا گزگز (پارستزی) در ران، ساق یا کف پا.
• ضعف عضلانی در پا یا مچ پا که گاهی راه‌رفتن را دشوار می‌کند.
• تغییر شدت درد با وضعیت بدن؛ برخی حرکات یا حالت‌های خاص بسته به علت زمینه‌ای، درد را بهتر یا بدتر می‌کنند.
• در موارد خفیف‌تر، فقط احساس کرختی یا ناراحتی مبهم بدون درد شدید.

شدت این علائم در افراد مختلف متفاوت است و از یک ناراحتی مبهم تا دردی که فعالیت روزمره را به‌کلی مختل می‌کند، در نوسان است.

علل سیاتیک چیست؟

شایع‌ترین علت سیاتیک، بیرون‌زدگی یا فتق دیسک بین‌مهره‌ای در کمر است که بر ریشهٔ عصبی مجاور فشار وارد می‌کند. سایر علل و عوامل خطر شامل موارد زیر است:

• تنگی کانال نخاعی کمری، که معمولا در سنین بالاتر و بر اثر تغییرات فرسایشی ستون فقرات رخ می‌دهد.
• لغزش مهره (اسپوندیلولیستزیس)، یعنی جابه‌جاشدن یک مهره روی مهرهٔ زیرین.
• سندرم پیریفورمیس، که در آن عضلهٔ سرینی عمقی به‌جای ریشهٔ عصبی، خودِ عصب سیاتیک را در ناحیهٔ باسن تحت فشار قرار می‌دهد.
• اضافه‌وزن، کم‌تحرکی و نشستن طولانی‌مدت، که فشار روی دیسک‌های کمر را افزایش می‌دهد.
• مشاغل نیازمند بلندکردن اجسام سنگین، خم‌شدن مکرر یا چرخش کمر.
• بارداری، به دلیل افزایش وزن بدن و فشار رحم بر عصب.
• دیابت کنترل‌نشده، که با آسیب عصبی زمینه‌ای می‌تواند علائم را تشدید کند.

سیاتیک چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

در بیشتر موارد، سیاتیک خفیف تا متوسط با مراقبت‌های ساده و در عرض چند روز تا چند هفته بهبود می‌یابد. مراجعه به پزشک زمانی لازم است که درد بیش از یک تا دو هفته ادامه یابد، با وجود مراقبت‌های اولیه بدتر شود، یا با بی‌حسی و ضعف قابل‌توجه در پا همراه باشد.

سیاتیک چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص سیاتیک عمدتا بر پایهٔ شرح‌حال و معاینهٔ بالینی است. در معاینه، قدرت عضلانی، رفلکس‌ها و حس پا بررسی می‌شود و از آزمون بالا آوردن پای صاف (SLR) برای ارزیابی تحریک ریشهٔ عصبی استفاده می‌شود. در بیشتر موارد خفیف تا متوسط، تصویربرداری در هفته‌های نخست ضرورتی ندارد، مگر آنکه نشانه‌های هشدار وجود داشته باشد یا علائم پس از چند هفته مراقبت محافظه‌کارانه بهبود نیابد.

در صورت نیاز، MRI دقیق‌ترین روش برای بررسی دیسک، ریشه‌های عصبی و بافت نرم اطراف ستون فقرات است. CT اسکن در مواردی که MRI امکان‌پذیر نباشد جایگزین می‌شود. نوار عصب و عضله (EMG/NCV) در مواردی که منشأ ضعف یا بی‌حسی مبهم باشد، به تعیین محل دقیق آسیب عصبی کمک می‌کند. رادیوگرافی ساده کاربرد محدودی دارد و بیشتر برای رد شکستگی یا ناپایداری مهره‌ها به کار می‌رود.

درمان سیاتیک چگونه است؟

خط اول درمان سیاتیک، غیرجراحی است. حفظ فعالیت‌های سبک روزمره به‌جای استراحت مطلق طولانی‌مدت، همراه با داروهای مسکن و ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAID)، معمولا نقطهٔ آغاز درمان است. فیزیوتراپی با تمریناتی برای کشش، تقویت عضلات نگه‌دارندهٔ ستون فقرات و اصلاح وضعیت بدنی، نقش مهمی در بازگشت عملکرد طبیعی دارد. شل‌کننده‌های عضلانی نیز در دورهٔ کوتاه و در صورت اسپاسم عضلانی همراه، گاهی تجویز می‌شود.

نکته: استراحت مطلق و طولانی‌مدت در تخت، برخلاف تصور رایج، روند بهبود سیاتیک را کند می‌کند؛ حفظ فعالیت‌های سبک روزمره معمولا به بازگشت سریع‌تر عملکرد کمک می‌کند.

در مواردی که علائم به مراقبت‌های اولیه پاسخ ندهد، تزریق اپیدورال کورتیکواستروئید (تزریق ضدالتهاب قوی در فضای اطراف ریشهٔ عصب) برای کاهش التهاب در نظر گرفته می‌شود. جراحی، یعنی برداشتن بخش بیرون‌زدهٔ دیسک (دیسککتومی) یا بازکردن فضای فشرده‌شدهٔ عصب (لامینکتومی)، معمولا به مواردی محدود می‌شود که نشانه‌های هشدار وجود داشته باشد، ضعف عضلانی پیشرونده رخ دهد یا درد شدید علی‌رغم چند هفته مراقبت محافظه‌کارانه ادامه یابد.

راه‌های پیشگیری از سیاتیک

رعایت اصول درست بلندکردن اجسام، یعنی خم‌کردن زانو به‌جای کمر هنگام بلندکردن وزنه، از فشار اضافی بر دیسک‌های کمر می‌کاهد. تقویت منظم عضلات مرکزی بدن و عضلات کمر، حفظ وزن مناسب و اجتناب از نشستن طولانی‌مدت بدون تغییر وضعیت، از راهکارهای اصلی پیشگیری است. طراحی ارگونومیک محل کار و صندلی مناسب نیز می‌تواند فشار وارد بر ستون فقرات کمری را کاهش دهد. ترک سیگار نیز اهمیت دارد، زیرا نیکوتین روند تخریب دیسک‌های بین‌مهره‌ای را تسریع می‌کند.

پرسش‌های متداول