سقط جنین: علائم، علل و مراقبت‌های پس از آن

سقط جنین به پایان خودبه‌خودی بارداری پیش از رسیدن جنین به مرحلهٔ قابل‌زیستن بیرون از رحم گفته می‌شود. این رویداد بخش قابل‌توجهی از بارداری‌های شناخته‌شده، به‌ویژه در سه‌ماههٔ نخست، را تحت تاثیر قرار می‌دهد و می‌تواند پیامدهای جسمی و روانی به همراه داشته باشد. شناخت نشانه‌ها، علت‌های احتمالی و مسیر مراقبت پس از آن به درک بهتر این تجربه کمک می‌کند.

سقط جنین چیست؟

سقط جنین (که با نام سقط خودبه‌خودی نیز شناخته می‌شود) به از دست رفتن غیرارادی بارداری پیش از هفتهٔ بیستم آن گفته می‌شود؛ این هفته معمولا مرز قابل‌زیستن جنین بیرون از رحم در نظر گرفته می‌شود. بیشتر این موارد در سه‌ماههٔ نخست بارداری رخ می‌دهند و علت اصلی آن‌ها معمولا ناهنجاری کروموزومی جنین است، ناهنجاری‌ای که مانع رشد طبیعی جنین می‌شود و معمولا ارتباطی به رفتار یا سبک زندگی مادر ندارد. سقط جنین بر اساس زمان وقوع، وضعیت دهانهٔ رحم (گردن رحم) و میزان خروج بافت به انواعی مانند سقط تهدیدکننده، سقط ناقص، سقط کامل و سقط فراموش‌شده (بدون علامت آشکار) تقسیم می‌شود. تکرار سقط در دو بارداری پیاپی یا بیشتر با عنوان سقط مکرر شناخته می‌شود و نیازمند بررسی‌های تخصصی‌تر برای یافتن علت زمینه‌ای است.

علائم سقط جنین چیست؟

نشانه‌های سقط جنین بسته به مرحلهٔ بارداری و نوع آن متفاوت است و می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• خونریزی واژینال، از لکه‌بینی خفیف تا خونریزی شدید همراه با لخته
• درد یا گرفتگی در قسمت پایین شکم و کمر، مشابه دردهای قاعدگی یا شدیدتر از آن
• کاهش ناگهانی نشانه‌های بارداری مانند تهوع صبحگاهی یا حساسیت پستان
• خروج بافت یا مایع از واژن
• کاهش یا نبود حرکت جنین در مراحل پیشرفته‌تر بارداری

در برخی موارد، به‌ویژه در سقط فراموش‌شده، هیچ نشانهٔ آشکاری وجود ندارد و تشخیص تنها در سونوگرافی معمول دوران بارداری مشخص می‌شود. لکه‌بینی خفیف در سه‌ماههٔ نخست شایع است و همیشه به‌معنای سقط جنین نیست.

علل و عوامل خطر سقط جنین کدام‌اند؟

علت اصلی بیشتر سقط‌های زودرس، ناهنجاری کروموزومی جنین است که به‌طور تصادفی در زمان لقاح رخ می‌دهد و از تقسیم سلولی طبیعی جنین جلوگیری می‌کند. در کنار این عامل، موارد زیر نیز در بروز سقط جنین یا افزایش احتمال آن نقش دارند:

• اختلالات هورمونی مانند کمبود پروژسترون یا بیماری‌های تیروئید
• ناهنجاری‌های ساختاری رحم مانند رحم دوشاخ یا وجود فیبروم
• نارسایی دهانهٔ رحم (باز شدن زودهنگام و بی‌درد گردن رحم، معمولا در سه‌ماههٔ دوم)
• بیماری‌های مزمن کنترل‌نشده مانند دیابت یا اختلالات خودایمنی
• عفونت‌ها در دوران بارداری
• سن بالای مادر، به‌ویژه بالای ۳۵ سال
• سابقهٔ سقط در بارداری‌های پیشین
• مصرف دخانیات، الکل یا مواد مخدر و اضافه‌وزن قابل‌توجه

سن پدر و برخی بیماری‌های ژنتیکی نیز می‌توانند در موارد محدودتری در این زمینه اثرگذار باشند.

سقط جنین چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

هر خونریزی یا گرفتگی در دوران بارداری نیازمند ارزیابی پزشکی است، زیرا بدون معاینه و سونوگرافی نمی‌توان بین لکه‌بینی خوش‌خیم، سقط جنین و بارداری خارج از رحم (حاملگی نابجا) تمایز قائل شد. تب، لرز یا ترشح بدبو از واژن می‌تواند نشانهٔ عفونت باشد و رسیدگی فوری می‌طلبد.

درد ناحیهٔ شانه در کنار خونریزی و درد شکم می‌تواند نشانهٔ بارداری خارج از رحم باشد؛ این وضعیت اورژانسی است و باید هرچه سریع‌تر بررسی شود.

سقط جنین چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص سقط جنین معمولا با ترکیبی از معاینهٔ بالینی و بررسی‌های تصویربرداری انجام می‌شود. در معاینهٔ لگنی، وضعیت باز یا بسته بودن دهانهٔ رحم بررسی می‌شود. سونوگرافی واژینال ابزار اصلی تشخیص است و وجود یا نبود ضربان قلب جنین، اندازهٔ کیسهٔ حاملگی و محل قرارگیری آن را نشان می‌دهد. اندازه‌گیری سریال هورمون بتا-hCG (هورمون اختصاصی بارداری) در خون نیز به بررسی روند رشد بارداری کمک می‌کند؛ در بارداری طبیعی، سطح این هورمون هر دو تا سه روز تقریبا دو برابر می‌شود و کندشدن یا افت آن می‌تواند نشانهٔ سقط جنین یا بارداری خارج از رحم باشد. در موارد مشکوک، تعیین گروه خونی و فاکتور Rh نیز انجام می‌شود.

درمان سقط جنین چگونه است؟

انتخاب روش درمان به نوع سقط، میزان خروج بافت و وضعیت عمومی فرد بستگی دارد. در بسیاری از موارد، به‌ویژه در سقط ناقص یا کامل، بدن به‌تدریج بافت باقی‌مانده را به‌طور طبیعی دفع می‌کند و نیاز به مداخله نیست.

نکته: در مادران با گروه خونی Rh منفی، تزریق ایمونوگلوبولین ضد Rh پس از سقط جنین برای پیشگیری از عوارض بارداری‌های بعدی ضروری است.

پس از هر روش درمانی، پیگیری با آزمایش خون یا سونوگرافی برای اطمینان از تخلیهٔ کامل رحم توصیه می‌شود.

پیشگیری از سقط جنین و مراقبت پس از آن چگونه است؟

از آنجا که بیشتر سقط‌های زودرس ناشی از ناهنجاری کروموزومی تصادفی جنین است، پیشگیری کامل از آن ممکن نیست. با این حال، کنترل بیماری‌های زمینه‌ای مانند دیابت و اختلالات تیروئید پیش از بارداری، مصرف اسید فولیک، پرهیز از دخانیات و الکل و حفظ وزن مناسب می‌تواند بخشی از خطرهای قابل‌کنترل را کاهش دهد. در نارسایی دهانهٔ رحم یا ناهنجاری‌های ساختاری رحم، اصلاح جراحی یا بخیهٔ دهانهٔ رحم (سرکلاژ) پیش از بارداری بعدی می‌تواند کمک‌کننده باشد.

بهبود جسمی پس از سقط جنین معمولا طی یک تا دو هفته اتفاق می‌افتد و قاعدگی بعدی معمولا چهار تا شش هفته پس از آن بازمی‌گردد. در این بازه، پرهیز از رابطهٔ جنسی و استفاده از تامپون تا بهبود کامل رحم توصیه می‌شود. از نظر روانی، سقط جنین می‌تواند با احساس غم، اضطراب یا گناه همراه باشد که واکنشی طبیعی است و مشاوره یا حمایت روانی می‌تواند در این دوره مفید باشد. برای بارداری بعدی، معمولا گذشت یک دورهٔ قاعدگی طبیعی کافی در نظر گرفته می‌شود، هرچند تصمیم نهایی به شرایط فردی و نظر پزشک بستگی دارد. در سقط مکرر، بررسی‌های تخصصی‌تری مانند آزمایش ژنتیک، بررسی آنتی‌بادی‌های خودایمنی و تصویربرداری از رحم پیش از تلاش مجدد پیشنهاد می‌شود.

پرسش‌های متداول