زونا چیست؟ علائم، علل، تشخیص و درمان بیماری زونا
زونا بیماری عفونی پوستی-عصبی است که از فعالشدن دوبارهٔ ویروس واریسلا-زوستر، همان ویروسی که آبلهمرغان را ایجاد میکند، ناشی میشود. این ویروس پس از دوران ابتلا به آبلهمرغان، بهصورت خاموش در گرههای عصبی بدن باقی میماند و ممکن است سالها بعد دوباره فعال شود. زونا معمولا با درد و بثورات تاولمانند در نواری باریک از پوست، در یک طرف بدن، بروز میکند و در برخی افراد به دردی طولانیمدت منجر میشود.
- زونا از فعالشدن دوبارهٔ ویروس آبلهمرغان (واریسلا-زوستر) که سالها در بدن نهفته مانده، ایجاد میشود.
- فقط کسانی که پیشتر آبلهمرغان گرفتهاند، در معرض ابتلا به زونا هستند.
- بثورات دردناک و تاولدار معمولا فقط در یک طرف بدن، در مسیر یک عصب، ظاهر میشود.
- خطر ابتلا با بالارفتن سن، بهویژه بعد از ۵۰ سالگی، و ضعف سیستم ایمنی افزایش مییابد.
- شروع درمان ضدویروسی طی ۷۲ ساعت اول، دورهٔ بیماری و خطر عوارض آن را بهطور محسوسی کم میکند.
زونا چیست؟
زونا در پی فعالشدن دوبارهٔ ویروس واریسلا-زوستر ایجاد میشود؛ همان ویروسی که در نخستین مواجهه، آبلهمرغان پدید میآورد. پس از بهبود ظاهری آبلهمرغان، این ویروس از بدن پاک نمیشود، بلکه بهصورت غیرفعال در گرههای عصبی نزدیک نخاع و مغز باقی میماند. در بسیاری از افراد هرگز دوباره بیدار نمیشود، اما در برخی، بهویژه با افت توان سیستم ایمنی، سالها یا دههها بعد فعال میشود و از مسیر عصبی به سمت پوست حرکت میکند؛ حاصل آن، التهاب عصب درگیر و بثوراتی موضعی و دردناک است.
علائم زونا چیست؟
علائم زونا معمولا طی چند مرحلهٔ پیاپی ظاهر میشود. پیش از بروز هرگونه بثور قابلمشاهده، سوزش، خارش یا دردی موضعی در ناحیهای مشخص از پوست احساس میشود که گاه با خستگی خفیف یا تب پایین همراه است. طی دو تا سه روز، در همان ناحیه نواری قرمزرنگ ظاهر میشود که بهسرعت به خوشهای از تاولهای پر از مایع تبدیل میشود؛ این بثورات معمولا فقط یک طرف بدن را، در مسیر یک عصب پوستی، درگیر میکنند. محل شایع بروز آن تنه است، بهویژه دور کمر یا قفسهٔ سینه، هرچند صورت، گردن و اندامها نیز میتوانند درگیر شوند. طی یک تا دو هفته، تاولها خشک و دلمهبسته میشوند و درد ناشی از بیماری، که از خفیف تا شدید متغیر است، گاه پیش از محو کامل بثورات یا حتی پس از آن نیز ادامه مییابد.
علائم زونا معمولا شامل موارد زیر است: - سوزش، گزگز یا درد موضعی پیش از ظهور بثور - بثورات قرمز و تاولدار در یک نوار یکطرفه از پوست - خارش در ناحیهٔ درگیر - تب خفیف، سردرد و خستگی عمومی - حساسیت شدید پوست به لمس در ناحیهٔ آسیبدیده
علل زونا چیست؟
علت زونا، فعالشدن دوبارهٔ ویروس واریسلا-زوستر است که از دوران ابتلا به آبلهمرغان در بدن نهفته مانده است. زمینهٔ اصلی این فعالسازی، افت موقت یا دائمی توان سیستم ایمنی بدن است. عوامل زیر خطر ابتلا به زونا را افزایش میدهند:
- افزایش سن، بهویژه بالای ۵۰ سالگی (بیشترین بروز زونا در سالمندان دیده میشود)
- بیماریهای تضعیفکنندهٔ ایمنی مانند HIV یا برخی سرطانها
- مصرف داروهای سرکوبکنندهٔ ایمنی، از جمله کورتیکواستروئیدها یا داروهای پس از پیوند عضو
- شیمیدرمانی یا پرتودرمانی
- استرس شدید و طولانیمدت جسمی یا روانی
- ابتلا به آبلهمرغان در سنین بسیار پایین، پیش از یکسالگی
زونا بهطور مستقیم بین افراد منتقل نمیشود؛ تماس با مایع تاولهای آن تنها میتواند در فردی که سابقهٔ آبلهمرغان یا واکسیناسیون آن را ندارد، باعث ابتلای او به آبلهمرغان شود، نه زونا.
زونا چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در بیشتر موارد، زونا بیماریای خودمحدودشونده است که طی دو تا چهار هفته بهبود مییابد، اما در شرایطی خاص میتواند عوارض جدیتری ایجاد کند. شایعترین عارضهٔ دیرپای آن، نورالژی پس از زونا (دردی سوزشی و مزمن در ناحیهٔ بثورات که حتی پس از بهبود کامل پوست باقی میماند) است. اگر بثورات نزدیک چشم یا روی صورت ظاهر شوند، احتمال درگیری قرنیه و آسیب بینایی وجود دارد و ارزیابی فوری چشمپزشکی لازم میشود. در افراد با نقص ایمنی، خطر گسترش عفونت به سایر اندامهای بدن نیز بیشتر است.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
بثورات نزدیک چشم یا روی بینی، تاری دید، تب بالا، سردرگمی، گسترش بثورات به سطح وسیعی از بدن، یا همراهی زونا با بیماریهای تضعیفکنندهٔ ایمنی، از نشانههای هشداریاند که مراجعهٔ فوری به پزشک یا اورژانس را ضروری میکنند.
نکته: شروع درمان ضدویروسی طی ۷۲ ساعت نخست پس از بروز بثورات، بیشترین تاثیر را در کاهش شدت بیماری و پیشگیری از نورالژی پس از زونا دارد.
زونا چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص زونا معمولا بر پایهٔ معاینهٔ بالینی و ظاهر مشخص بثورات انجام میشود؛ الگوی نواری و یکطرفهٔ ضایعات، همراه با سابقهٔ درد یا سوزش پیش از بروز بثور، در بیشتر موارد برای تشخیص کافی است. در مواردی که تصویر بالینی مبهم باشد، نمونهبرداری از مایع تاول و بررسی آن با روش PCR برای شناسایی مادهٔ ژنتیکی ویروس به کار میرود. آزمایش خون برای بررسی آنتیبادیهای اختصاصی ویروس نیز در موارد خاص کاربرد دارد.
درمان زونا چگونه است؟
هدف اصلی درمان زونا، کوتاهکردن دورهٔ بیماری، کاهش شدت علائم و پیشگیری از نورالژی پس از زونا است. داروهای ضدویروسی خوراکی، در صورت شروع طی ۷۲ ساعت اول، مؤثرترین بخش درمان به شمار میروند. کنترل درد با مسکنهای معمول یا، در موارد شدیدتر، داروهای اختصاصی درد عصبی انجام میشود. مراقبت موضعی از پوست، شامل تمیز نگهداشتن ناحیهٔ درگیر و پرهیز از خراشیدن تاولها، از عفونت ثانویهٔ باکتریایی جلوگیری میکند.
جدول زیر رویکردهای اصلی درمان زونا را خلاصه میکند:
| رویکرد درمانی | هدف اصلی | نکتهٔ کاربردی |
|---|---|---|
| داروهای ضدویروسی خوراکی | کاهش تکثیر ویروس و کوتاهکردن دورهٔ بیماری | اثربخشی بیشتر در صورت شروع طی ۷۲ ساعت اول |
| مسکنها و داروهای درد عصبی | کنترل درد حاد و کاهش خطر درد مزمن | انتخاب دارو بر پایهٔ شدت درد و شرایط فرد |
| مراقبت موضعی از پوست | پیشگیری از عفونت ثانویه و تسکین خارش | تمیز و خشک نگهداشتن ناحیه، پرهیز از خراشیدن |
| استراحت و کاهش استرس | کمک به بازیابی سریعتر سیستم ایمنی | خواب کافی و کاهش فشار روانی و جسمی |
راههای پیشگیری از زونا کدام است؟
مؤثرترین راه پیشگیری از زونا، واکسیناسیون اختصاصی آن است که معمولا از ۵۰ سالگی به بعد توصیه میشود و احتمال ابتلا، شدت بیماری و بروز نورالژی پس از زونا را کاهش میدهد. حفظ سلامت عمومی سیستم ایمنی از طریق تغذیهٔ متعادل، خواب کافی، فعالیت بدنی منظم و مدیریت استرس نیز نقش پیشگیرانه دارد. در افرادی که تحت درمانهای سرکوبکنندهٔ ایمنی قرار میگیرند، مشورت با پزشک برای زمانبندی واکسیناسیون پیش از آغاز این درمانها اهمیت دارد.
پرسشهای متداول
آیا زونا واگیردار است؟
فرد مبتلا به زونا نمیتواند این بیماری را مستقیما به فرد دیگری منتقل کند، اما تماس مستقیم با مایع تاولهای آن در فردی بدون سابقهٔ آبلهمرغان یا واکسیناسیون آن، میتواند به ابتلای او به آبلهمرغان منجر شود. پوشاندن ضایعات تا خشکشدن کامل تاولها این خطر را کاهش میدهد.
آیا امکان ابتلای دوباره به زونا وجود دارد؟
در بیشتر افراد، زونا فقط یکبار در طول زندگی رخ میدهد، هرچند بازگشت آن در افراد با نقص ایمنی یا سن بالا نیز گزارش شده است. ابتلای مکرر معمولا نشانهٔ ضعف زمینهای سیستم ایمنی است و بررسی علت آن توصیه میشود.
زونا چند روز طول میکشد؟
دورهٔ معمول زونا از بروز نخستین علائم تا بهبود کامل پوست، بین دو تا چهار هفته است. درد ناحیهٔ درگیر ممکن است حتی پس از بهبود ظاهری پوست، بهویژه در سالمندان، برای مدتی ادامه یابد.
آیا زونا در دوران بارداری خطرناک است؟
زونا در دوران بارداری نسبتا نادر است و برخلاف آبلهمرغان، معمولا خطر قابلتوجهی برای جنین ندارد، زیرا آنتیبادی مادر از طریق جفت به جنین منتقل میشود. با این حال، پیگیری پزشکی در این دوران ضروری است.