سرطان پوست و ملانوما: علائم، علل و درمان

سرطان پوست به رشد غیرطبیعی و کنترل‌نشدهٔ سلول‌های پوستی گفته می‌شود که معمولا در نواحی در معرض نور آفتاب ظاهر می‌شود. سه نوع اصلی آن کارسینوم سلول قاعده‌ای، سلول سنگفرشی و ملانوماست که ملانوما تهاجمی‌ترین و خطرناک‌ترین نوع آن است. تشخیص زودهنگام این بیماری نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت درمان و پیشگیری از گسترش آن به سایر اندام‌ها دارد.

سرطان پوست چیست؟

سرطان پوست زمانی رخ می‌دهد که جهش‌های ژنتیکی در سلول‌های لایهٔ بیرونی پوست (اپیدرم) باعث تکثیر بی‌رویهٔ آن‌ها می‌شود. این جهش‌ها معمولا در اثر آسیب انباشتهٔ اشعهٔ ماوراءبنفش به DNA سلول‌های پوستی شکل می‌گیرند. بر اساس نوع سلولی که دچار تغییر شده، سرطان پوست به سه دستهٔ اصلی تقسیم می‌شود.

کارسینوم سلول قاعده‌ای (basal cell carcinoma)، شایع‌ترین نوع، از سلول‌های عمقی اپیدرم منشأ می‌گیرد و رشدی کند با گسترش نادر به سایر نقاط بدن دارد. کارسینوم سلول سنگفرشی (squamous cell carcinoma) از سلول‌های سطحی‌تر ایجاد می‌شود و در صورت عدم درمان می‌تواند به بافت‌های زیرین یا غدد لنفاوی گسترش یابد. ملانوما از ملانوسیت‌ها، سلول‌های تولیدکنندهٔ رنگدانهٔ پوست (ملانین)، منشأ می‌گیرد؛ کمترین فراوانی را در میان سه دسته دارد اما به‌دلیل توانایی بالا در گسترش به سایر اندام‌ها، جدی‌ترین شکل سرطان پوست است.

علائم سرطان پوست چیست؟

نشانهٔ اصلی سرطان پوست، ظاهرشدن یک ضایعهٔ جدید روی پوست یا تغییر در ظاهر یک خال یا لکهٔ از قبل موجود است. ویژگی‌های رایج این ضایعات شامل موارد زیر است:

• زخم یا لکه‌ای که بهبود نمی‌یابد یا پس از بهبود دوباره باز می‌شود.
• برجستگی صورتی یا مرواریدی‌رنگ با رگ‌های خونی ریز روی سطح آن، از نشانه‌های رایج کارسینوم سلول قاعده‌ای.
• لکهٔ قرمز و پوسته‌پوسته که ممکن است خارش یا خونریزی داشته باشد، از نشانه‌های رایج کارسینوم سلول سنگفرشی.
• خال جدید یا تغییریافته با نامتقارنی، حاشیهٔ نامنظم، رنگ ناهمگون، قطر بیش از ۶ میلی‌متر یا تغییر در اندازه و شکل طی زمان، معیارهای شناخته‌شده برای ملانوما.
• خارش، حساسیت یا خونریزی خودبه‌خودی در یک خال بدون وجود ضربه یا آسیب قبلی.

بررسی دوره‌ای پوست برای شناسایی تغییرات تازه، به‌ویژه در افراد با عوامل خطر بالا، در تشخیص زودهنگام این ضایعات نقش مهمی دارد.

علل و عوامل خطر سرطان پوست کدامند؟

عامل خطر اصلی و شناخته‌شدهٔ سرطان پوست، قرارگیری در معرض اشعهٔ ماوراءبنفش (UV) است؛ چه از منبع طبیعی نور خورشید و چه از دستگاه‌های برنزه‌کنندهٔ مصنوعی. این اشعه به DNA سلول‌های پوستی آسیب می‌رساند و در طول زمان زمینهٔ جهش‌های سرطان‌زا را فراهم می‌کند. سایر عوامل خطر شناخته‌شده عبارتند از:

• پوست روشن، موی یا چشم روشن و کک‌ومک فراوان که رنگدانهٔ محافظ کمتری در برابر UV دارند.
• سابقهٔ آفتاب‌سوختگی شدید، به‌ویژه در دوران کودکی یا نوجوانی.
• وجود تعداد زیاد خال روی بدن یا خال‌های غیرمعمول (خال‌های آتیپیک).
• سابقهٔ خانوادگی سرطان پوست یا ملانوما در بستگان درجهٔ یک.
• سرکوب سیستم ایمنی، مانند پس از پیوند عضو یا مصرف داروهای سرکوب‌کنندهٔ ایمنی.
• سن بالاتر و قرارگیری شغلی طولانی‌مدت در معرض نور آفتاب.

ترکیب این عوامل با میزان و مدت قرارگیری در معرض اشعهٔ UV، سطح خطر ابتلا در طول زندگی را تعیین می‌کند.

سرطان پوست چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

بیشتر موارد کارسینوم سلول قاعده‌ای و سلول سنگفرشی در صورت تشخیص و درمان زودهنگام، خطر جدی برای زندگی ایجاد نمی‌کنند. خطر اصلی زمانی افزایش می‌یابد که ضایعه برای مدت طولانی درمان‌نشده باقی بماند یا در مورد ملانوما، به لایه‌های عمقی‌تر پوست یا سایر اندام‌ها گسترش یابد. ارزیابی پزشکی هر خال یا ضایعهٔ مشکوک، صرف‌نظر از اندازهٔ آن، توصیه می‌شود.

وجود سابقهٔ خانوادگی ملانوما یا چند خال آتیپیک، دلیلی برای معاینهٔ منظم توسط متخصص پوست است، حتی بدون هیچ نشانهٔ هشداردهنده.

سرطان پوست چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص با معاینهٔ بالینی پوست آغاز می‌شود که در آن ظاهر، اندازه، رنگ و حاشیهٔ ضایعه بررسی می‌شود و از درموسکوپ (dermoscope)، ذره‌بین نورانی مخصوص، برای بررسی دقیق‌تر ساختار زیرسطحی ضایعه استفاده می‌شود.

در صورت مشکوک‌بودن ضایعه، نمونه‌برداری (بیوپسی) انجام می‌شود؛ بخشی یا تمام ضایعه برداشته و زیر میکروسکوپ بررسی می‌شود تا نوع سلول‌های سرطانی و عمق نفوذ آن‌ها مشخص شود. برای ملانوما، عمق نفوذ ضایعه در پوست نقش کلیدی در تعیین مرحلهٔ بیماری دارد.

در مراحل پیشرفته‌تر، بررسی غدد لنفاوی، تصویربرداری (مانند سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن یا PET) و گاهی نمونه‌برداری از غدهٔ لنفاوی نگهبان برای تعیین مرحلهٔ بیماری انجام می‌شود.

درمان سرطان پوست چگونه است؟

انتخاب روش درمانی به نوع سرطان، اندازه و محل ضایعه، عمق نفوذ و وضعیت عمومی فرد بستگی دارد. در بیشتر موارد کارسینوم سلول قاعده‌ای و سلول سنگفرشی، برداشتن جراحی ضایعه با حاشیه‌ای از بافت سالم، درمان اصلی و اغلب کافی است. جراحی میکروسکوپی موس (Mohs surgery) روشی دقیق‌تر است که ضایعه را لایه‌به‌لایه برمی‌دارد و بلافاصله زیر میکروسکوپ بررسی می‌کند تا کمترین بافت سالم از بین برود.

برای ملانومای محدود به پوست، برداشتن جراحی با حاشیهٔ وسیع‌تر انجام می‌شود. در مراحل پیشرفته‌تر، درمان‌های تکمیلی از جمله ایمونوتراپی (تقویت سیستم ایمنی علیه سلول‌های سرطانی)، درمان هدفمند (هدف‌گیری جهش‌های ژنتیکی خاص سلول سرطانی)، پرتودرمانی و در موارد محدودتر شیمی‌درمانی به کار می‌رود.

نکته: پیگیری منظم پس از درمان، حتی در ضایعات کوچک و زودهنگام، برای شناسایی احتمال عود بیماری یا بروز ضایعهٔ جدید اهمیت دارد.

راه‌های پیشگیری از سرطان پوست کدامند؟

محدودکردن قرارگیری در معرض اشعهٔ ماوراءبنفش، مؤثرترین راه پیشگیری از سرطان پوست است. استفاده از ضدآفتاب با ضریب محافظت (SPF) ۳۰ یا بالاتر، پوشاندن مناسب بدن در برابر آفتاب و اجتناب از ساعات اوج تابش (معمولا ۱۰ صبح تا ۴ بعدازظهر)، از اقدامات اصلی پیشگیرانه است. دستگاه‌های برنزه‌کنندهٔ مصنوعی نیز خطر ابتلا را به‌طور محسوسی افزایش می‌دهند و پرهیز از آن‌ها توصیه می‌شود.

بررسی منظم پوست بدن برای شناسایی خال‌های جدید یا تغییریافته، به‌ویژه در افراد با عوامل خطر بالا، بخش مهمی از پیشگیری ثانویه محسوب می‌شود. معاینهٔ دوره‌ای توسط متخصص پوست، به‌ویژه برای افراد با سابقهٔ خانوادگی یا تعداد زیاد خال، امکان تشخیص ضایعات مشکوک را در مراحل اولیه و قابل‌درمان فراهم می‌کند.

پرسش‌های متداول