درد پهلو: علت، نشانههای خطر و زمان مراجعه به پزشک
درد پهلو در فاصلهٔ میان دندههای پایینی و لبهٔ لگن حس میشود و گاهی تا کمر یا کشالهٔ ران میکشد. کلیه، حالب، روده، عضلات جدار بدن و اعصاب دندهای از همین محدوده میگذرند، به همین دلیل دردهایی با منشأ متفاوت شبیه هم حس میشوند و طیف علتها از یک کشیدگی ساده تا یک اورژانس واقعی گسترده است.
- دردی که بیش از دو سه روز بماند، بدتر شود یا با تب و تغییر ادرار همراه باشد، دیگر طبیعی نیست.
- شایعترین علتها مشکلات عضلانی جدار بدن و بیماریهای ادراریاند، بهویژه سنگ کلیه و عفونت کلیه.
- درد ناگهانی و پارهکننده با سرگیجه در فرد مسن، تا رد شدن آنوریسم آئورت اورژانس است.
- درمان تابع علت است و مسکن بدون یافتن علت زمینهای فقط تصویر بیماری را مبهم میکند.
درد پهلو چیست و از چه زمانی غیرطبیعی است؟
پهلو از پایین قفسهٔ سینه تا بالای لگن ادامه دارد و کلیهها درست پشت همین ناحیهاند، اما هر دردی در این محدوده کلیوی نیست، چون عضلات جدار بدن، دندهها و بخشهایی از روده هم همانجا هستند.
بعضی شکلهای درد کنار شکم از ابتدا بیخطرند، مانند درد تیز و گذرای هنگام دویدن، کوفتگی پس از بلند کردن بار سنگین، یا دردی که با دفع گاز و اجابت مزاج فروکش میکند.
مرز غیرطبیعی بودن را ترکیب شدت، دوام و نشانههای همراه مشخص میکند. دردی که در چند دقیقه به اوج میرسد، بیش از دو سه روز میماند یا بدتر میشود، و هر دردی که با تب، استفراغ مکرر، خون در ادرار یا کاهش وزن ناخواسته همراه شود، دیگر طبیعی نیست.
شایعترین علل درد پهلو چیست؟
در بیشتر موارد علت درد پهلو یکی از چند مورد محدود است، و رابطهٔ درد با حرکت، ادرار کردن و اجابت مزاج به دستگاههای متفاوتی اشاره میکند.
| علت | نشانههای همراه که به تشخیص کمک میکند | معمولا چهقدر جدی است |
|---|---|---|
| کشیدگی عضلانی یا کمردرد و دیسک کمر | با حرکت و فشار روی ناحیه بدتر میشود؛ تب و علامت ادراری ندارد | خفیف و معمولا گذرا |
| سنگ کلیه | درد موجی و شدید از پهلو تا کشالهٔ ران، با بیقراری، تهوع و گاهی خون در ادرار | دردناک ولی اغلب بیخطر؛ با تب فوری میشود |
| عفونت کلیه یا پیلونفریت | تب و لرز، سوزش و تکرر ادرار، و دردناک شدن پهلو با ضربهٔ آرام | جدی و نیازمند درمان سریع |
| سنگ کیسه صفرا | درد پهلوی راست چند ساعت پس از غذای چرب که به شانه تیر میکشد | متوسط؛ با تب یا زردی فوری میشود |
| نفخ شکم، یبوست و سندرم روده تحریکپذیر | درد گرفتگیمانند که با دفع گاز یا اجابت مزاج آرام میگیرد | معمولا خفیف |
| زونا | سوزش و گزگز نواری در یک طرف و چند روز بعد دانههای تاولی | نیازمند درمان زودهنگام |
درد موجدار معمولا به گرفتگی مجرایی مانند حالب یا روده اشاره دارد، چون این مجراها برای عبور دادن محتویاتشان منقبض میشوند؛ درد ثابت و فزاینده بیشتر با التهاب و عفونت سازگار است.
علل جدیتر درد پهلو: چه چیزی نباید از قلم بیفتد؟
در فرد مسن با سابقهٔ فشار خون بالا یا مصرف دخانیات، درد ناگهانی و پارهکنندهٔ پهلو و کمر همراه با رنگپریدگی یا غش میتواند نشانهٔ آنوریسم آئورت، یعنی گشاد شدن دیوارهٔ بزرگترین سرخرگ بدن، باشد.
پردهٔ جنب تا پایین قفسهٔ سینه ادامه دارد، بنابراین ذاتالریه، التهاب پردهٔ جنب و آمبولی ریه گاهی دردی میسازند که در پهلو حس میشود و با نفس عمیق تیزتر میشود.
پانکراتیت، یعنی التهاب لوزالمعده، درد شدید و ثابتی در بالای شکم میسازد که به پشت و پهلو تیر میکشد. دیورتیکولیت پهلوی چپ را با تب و تغییر اجابت مزاج درگیر میکند، و آپاندیسیت هم اگر آپاندیس پشت روده باشد با درد پهلوی راست بروز میکند.
در زنان در سن باروری هم درد یکطرفهٔ ناگهانی ارزیابی جداگانه میخواهد، چون حاملگی خارج از رحم و پیچخوردگی کیست تخمدان با همین الگو شروع میشوند.
انسداد مسیر ادرار نیز به احتباس ادرار و سپس نارسایی حاد کلیه میانجامد، و کیست کلیه و کلیه پلیکیستیک دردهای مکرر میسازند. درد مبهم و طولکشیده همراه با خون در ادرار بدون سوزش و کاهش وزن ناخواسته، احتمال تومور کلیه را مطرح میکند.
درد پهلو چه زمانی خطرناک است و باید به پزشک مراجعه کرد؟
شدت درد بهتنهایی معیار خوبی برای خطر نیست؛ سنگ کلیه دردی بسیار شدید ولی اغلب بیخطر میسازد، در حالی که یک درد مبهم همراه با تب میتواند عفونتی باشد که ساعت به ساعت پیشرفت میکند. مراجعهٔ همان روز برای دردی لازم است که با تب، سوزش ادرار یا استفراغ همراه شده یا با مسکن فروکش نمیکند.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
همراهی درد پهلو با تب و لرز، ناتوانی در ادرار کردن، خون در ادرار، استفراغ مداوم، سرگیجه یا غش، تنگی نفس یا درد قفسه سینه، ضربهٔ پیش از شروع درد، و درد یکطرفه در زن باردار، مراجعهٔ فوری به پزشک یا اورژانس را ضروری میکند.
نکته: در فرد با یک کلیه، پیوند کلیه، دیابت یا نقص سیستم ایمنی، آستانهٔ مراجعه پایینتر است و درد پهلوی همراه با تب فوریت بیشتری دارد.
علت درد پهلو چگونه تشخیص داده میشود؟
ارزیابی با چند پرسش شروع میشود که فهرست علتها را باریک میکند. اینکه درد از چه زمانی شروع شده، ثابت است یا موجدار، به کجا تیر میکشد و آیا سوزش ادرار، تب یا تأخیر قاعدگی دارد، معمولا بیش از هر آزمایشی مسیر را روشن میکند. معاینه هم محل حداکثر درد و دردناک بودن پهلو با ضربهٔ آرام را مشخص میکند.
آزمایش ادرار نخستین گام آزمایشگاهی است، چون گلبول سفید، خون یا نیتریت بهسرعت میان عفونت، سنگ و علتهای غیرادراری تفکیک ایجاد میکند. کشت ادرار، CBC و کراتینین شدت عفونت و کار کلیه را روشن میکنند، و در زنان در سن باروری تست بارداری هم انجام میگیرد.
سونوگرافی اغلب اولین تصویربرداری است، چون بدون اشعه اتساع کلیه ناشی از انسداد، سنگهای بزرگ و مشکلات کیسه صفرا و تخمدان را نشان میدهد. سی تی اسکن بدون تزریق دقیقترین روش برای دیدن سنگ است و وقتی تشخیص روشن نباشد درخواست میشود.
درمان درد پهلو به چه چیزی بستگی دارد؟
درمان درد پهلو تابع علت است و نه تابع شدت درد؛ تا وقتی علت زمینهای مشخص نشده باشد هر اقدامی موقتی است، بنابراین کنترل درد و یافتن علت همزمان پیش میروند.
در سنگ کلیه هدف کاهش درد و کمک به دفع سنگ است؛ بیشتر سنگهای کوچک خودبهخود دفع میشوند، اما سنگ بزرگ، انسداد یا عفونت همراه مداخلهٔ اورولوژی مانند سنگشکنی میخواهد. عفونت کلیه و عفونت ادراری با آنتیبیوتیک و ترجیحا بر پایهٔ کشت ادرار درمان میشوند.
علتهای عضلانی با استراحت نسبی، گرما، داروهای ضدالتهاب کوتاهمدت و گاهی فیزیوتراپی بهبود مییابند، زونا به داروی ضدویروسی زودهنگام پاسخ میدهد، و یبوست و سندرم روده تحریکپذیر بیشتر با اصلاح رژیم غذایی کنترل میشوند.
دستهٔ آخر با دارو حل نمیشود؛ آنوریسم آئورت، حاملگی خارج از رحم، آپاندیسیت و انسداد ادراری همراه با عفونت، درمان جراحی یا مداخلهای فوری میخواهند.
مراقبت خانگی در درد کنار شکم و کارهایی که نباید کرد
تا زمان مشخص شدن علت، چند کار ساده در خانه بیخطر است. گرمای موضعی دردهای عضلانی را کم میکند، نوشیدن مایعات به میزان معمول در سنگهای کوچک و عفونت ادراری منطقی است، و استراحت نسبی همراه با حرکت سبک بهتر از بیحرکتی کامل جواب میدهد.
فهرست نبایدها کوتاه ولی مهم است. تکرار مسکن برای پوشاندن دردی که تب دارد یا بدتر میشود، خطرناکترین اشتباه رایج است، چون نشانهها را کمرنگ میکند بیآنکه علت را تغییر دهد. مصرف خودسرانهٔ داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی در فرد کمآب یا با مشکل کلیوی هم توصیه نمیشود، زیرا جریان خون کلیه را کم میکنند.
آنتیبیوتیک باقیمانده از نسخههای قبلی هم عفونت را ناقص درمان میکند و هم کشت ادرار را بیاعتبار میکند. دمنوشهای سنگشکن و ماساژ شدید روی پهلوی دردناک هم جای پرهیز دارند، و نوشیدن حجم زیاد آب در حملهٔ حاد سنگ درد را بدتر میکند، چون فشار پشت مسیر مسدود بالاتر میرود.
پرسشهای متداول
درد پهلو نشانهٔ چیست؟
درد پهلو نشانهٔ اختصاصی هیچ بیماری واحدی نیست و میتواند از کلیه، روده، عضله یا اعصاب دندهای بیاید. شایعترین منشأهای آن کشیدگی عضلانی، سنگ کلیه و عفونتهای ادراریاند، و آنچه علت را مشخص میکند نشانههای همراه است.
آیا درد پهلوی سمت راست با سمت چپ فرق دارد؟
تا حدی بله، چون سمت راست بیشتر با کبد، کیسه صفرا و آپاندیس در ارتباط است و سمت چپ با بخش نزولی روده. با این حال کلیه، عضلات و اعصاب در هر دو طرف حضور دارند و سمت درد فقط یک سرنخ است.
درد پهلو در بارداری چهقدر جدی است؟
درد خفیف و کششی پهلو در بارداری شایع است و اغلب از کشیده شدن رباطهای رحم و فشار رحم بر مسیر ادرار میآید. با این حال بارداری خطر عفونت کلیه را بالا میبرد و درد یکطرفهٔ شدید در ماههای نخست میتواند نشانهٔ حاملگی خارج از رحم باشد.
درد پهلو چند روز طول میکشد؟
پاسخ به علت بستگی دارد؛ درد عضلانی ظرف چند روز تا دو هفته آرام میگیرد، حملهٔ سنگ کلیه چند ساعت موج میزند، و درد عفونت کلیه پس از شروع آنتیبیوتیک در عرض چند روز کم میشود. دردی که بیش از دو هفته ادامه دارد یا مدام برمیگردد بررسی میخواهد.