خشکی چشم: علل و درمان
سوزش و احساس شنریزه در چشم، بهویژه بعد از کار با رایانه یا تلفن همراه، میتواند روز را خستهکننده کند. گاهی تاری دید با چند پلکزدن بهتر میشود، یا چشم بهجای خشکی بیش از حد اشک میریزد. این راهنما علائم، علتها، درمان و زمان مراجعهٔ فوری را توضیح میدهد.
خشکی چشم چیست؟
سطح چشم با لایهای نازک از اشک پوشیده میشود. این لایه، چشم را مرطوب و لغزنده نگه میدارد، به شفاف ماندن سطح قرنیه کمک میکند و بخشی از دفاع چشم در برابر ذرات و میکروبهاست. خشکی چشم زمانی رخ میدهد که اشک بهاندازهٔ کافی تولید نشود، خیلی سریع تبخیر شود یا ترکیب و کیفیت آن نتواند سطح چشم را پایدار نگه دارد. التهاب لبهٔ پلک و غدد چربیِ پلک نیز میتواند این چرخه را بدتر کند.
بنابراین خشکی چشم فقط «کمبود آب چشم» نیست؛ ممکن است اشک تولید شود، اما بهعلت تبخیر سریع یا اختلال در چربیِ آن، سطح چشم همچنان خشک بماند. به همین دلیل بعضی افراد همزمان احساس خشکی و آبریزش دارند؛ اشکِ آبکیِ واکنشی الزاماً همان لایهٔ پایدار و محافظ نیست.
علائم خشکی چشم
علائم میتوانند ثابت باشند یا در طول روز تغییر کنند. معمولاً هنگام مطالعه، رانندگی، تماشای صفحهنمایش یا قرارگرفتن در باد و هوای خشک بیشتر میشوند. نشانههای رایج عبارتاند از:
- سوزش، گزگز یا احساس گرما در چشم؛
- احساس شن، خراش یا وجود جسم خارجی؛
- قرمزی و خستگی چشم، یا سنگینی پلکها؛
- تاری دید نوسانی که پس از پلکزدن یا استراحت کوتاه بهتر میشود؛
- حساسیت به نور، اشکریزش واکنشی یا ترشحات رشتهای؛
- ناراحتی هنگام استفاده از لنز تماسی و کاهش تحمل آن.
شدت علائم همیشه با ظاهر چشم همخوان نیست و قرمزی یا تاری دید را نباید خودکار به خشکی نسبت داد؛ بیماریهای قرنیه و التهاب داخل چشم نیز میتوانند شبیه آن شروع شوند.
علل و عوامل خطر
صفحهنمایش و کمشدن پلکزدن
هنگام تمرکز روی نمایشگر، معمولاً تعداد پلکزدن کمتر و پلکزدنها ناقصتر میشود. در نتیجه اشک روی سطح چشم یکنواخت پخش نمیشود و بخش بیشتری از آن تبخیر میشود. کار طولانی با رایانه، تلفن همراه، بازی یا مطالعهٔ فشرده، بهخصوص در محیط دارای باد کولر، این مشکل را تشدید میکند.
سن و تغییرات بدن
با افزایش سن، تولید اشک و عملکرد غدد چربیِ پلک ممکن است تغییر کند. تغییرات هورمونی، دیابت، بیماریهای خودایمنی، اختلالات پلک و تیروئیدِ چشمی نیز در برخی افراد نقش دارند. جراحیهای چشمی، از جمله بعضی اعمال اصلاح عیوب انکساری، میتوانند موقتاً علائم خشکی ایجاد کنند.
محیط و عادتهای روزمره
هوای خشک، باد، دود، آلودگی و گرمایش یا سرمایش مستقیم تبخیر اشک را بیشتر میکنند. پاکنکردن آرایش و استفادهٔ نامناسب یا طولانی از لنز تماسی نیز میتواند تحریک سطح چشم را افزایش دهد.
برخی داروها
برخی داروهای ضدحساسیت، ضداحتقان، ضدافسردگی، ادرارآور و قلبی میتوانند در بعضی افراد خشکی چشم را تشدید کنند. دارو را خودسرانه قطع نکنید؛ اگر شروع علائم با آغاز دارو همزمان بوده است، پزشک میتواند راهکار مناسب را بررسی کند.
تشخیص خشکی چشم چگونه انجام میشود؟
چشمپزشک دربارهٔ زمان شروع علائم، محرکها، بیماریهای همراه، داروها و لنز تماسی سؤال میکند. سپس لبهٔ پلک، سطح قرنیه و ملتحمه و غدد چربی را با چراغ شکافدار میبیند. رنگ فلورسئین نقاط آسیبپذیر و پایداری لایهٔ اشک را نشان میدهد و آزمون شیرمر مقدار تولید اشک را میسنجد.
هیچ آزمایش واحدی برای همه کافی نیست؛ یک عدد بهتنهایی نوع درمان را تعیین نمیکند.
| بخش ارزیابی | چه چیزی بررسی میشود؟ | چرا مهم است؟ |
|---|---|---|
| شرح حال و داروها | زمان بروز، محرکها، بیماریها و داروهای مصرفی | علتهای قابلاصلاح و عوامل تشدیدکننده را مشخص میکند |
| معاینهٔ پلک و غدد چربی | التهاب لبهٔ پلک، گرفتگی غدد و کیفیت ترشحات | خشکیِ ناشی از تبخیر و بلفاریت را بهتر نشان میدهد |
| سطح قرنیه و ملتحمه | خراش یا نقاط آسیبدیده با چراغ شکافدار و رنگ فلورسئین | شدت تحریک و آسیب سطح چشم را ارزیابی میکند |
| آزمونهای اشک | مقدار اشک و پایداری لایهٔ اشکی | به انتخاب درمان مرطوبکننده یا ضدالتهاب کمک میکند |
درمان و مدیریت خشکی چشم
درمان به علت و شدت علائم بستگی دارد و معمولاً ترکیبی از چند اقدام ساده و درمان پزشکی است. هدف، کاهش ناراحتی، محافظت از سطح چشم و درمان عامل زمینهای است؛ نه اینکه فقط برای چند دقیقه احساس خیسی ایجاد شود.
اصلاح محیط و قانون ۲۰-۲۰-۲۰
هنگام کار با صفحهنمایش، قانون ۲۰-۲۰-۲۰ را اجرا کنید: هر ۲۰ دقیقه، ۲۰ ثانیه به نقطهای در فاصلهٔ حدود ۶ متری نگاه کنید و چند بار آرام و کامل پلک بزنید. نمایشگر را کمی پایینتر از خط چشم بگذارید، بازتاب آن را کم کنید و باد کولر یا پنکه را مستقیم به صورت نزنید.
عینک آفتابیِ مناسب در فضای بادخیز، افزایش رطوبت اتاق و دوری از دود میتواند تبخیر اشک را کم کند. خواب کافی و پاککردن آرایش نیز کمککننده است؛ نوشیدن آب بهتنهایی درمان نیست و مکمل، بهویژه ویتامین A، باید فقط با نظر پزشک مصرف شود.
برای مکث و پلکزدن کامل هنگام کار با نمایشگر یادآور بگذارید. در صورت ناراحتی، قرمزی یا تاری دید، لنز را خارج کنید و تا رفع مشکل دوباره نگذارید؛ خوابیدن با لنز خطر عوارض قرنیه را بالا میبرد.
اشک مصنوعی و ژلهای چشمی
اشک مصنوعی خط اول درمان بسیاری از موارد خفیف تا متوسط است. فرآوردههایی با کربوکسیمتیلسلولز، هیپروملوز، پلیوینیل الکل یا هیالورونات سدیم برای جایگزینی موقت لایهٔ اشک به کار میروند. نوع مناسب به شدت علائم و استفاده از لنز بستگی دارد. اگر قطره را مکرر لازم دارید یا به نگهدارنده حساس هستید، نوع بدون نگهدارنده معمولاً مناسبتر است؛ مقدار مصرف را طبق برچسب یا نظر چشمپزشک تعیین کنید.
ژل یا پماد مرطوبکننده برای خشکی شبانه مفید است، اما موقتاً دید را تار میکند و بیشتر هنگام خواب به کار میرود. نوک قطرهچکان را به چشم یا مژه نزنید و قطره را با دیگری شریک نشوید. قطرههای ضدقرمزیِ حاوی تترایزولین یا نافازولین، درمان خشکی نیستند و مصرف مکررشان میتواند قرمزی برگشتی ایجاد کند.
بهداشت پلک و درمان التهاب
در التهاب لبهٔ پلک یا اختلال غدد میبومین، بهداشت پلک مهم است. کمپرس گرمِ تمیز روی پلک بسته، برای چند دقیقه و طبق دستور پزشک، به روانترشدن ترشحات غدد کمک میکند؛ سپس لبهٔ پلک را بدون فشار با شویندهٔ مخصوص تمیز کنید. آب داغ، مالش شدید و مواد خانگیِ تحریککننده مناسب نیستند.
گاهی چشمپزشک قطرهٔ ضدالتهاب مانند سیکلوسپورین چشمی یا لیفیتگراست تجویز میکند؛ اثرشان ممکن است تدریجی باشد. در موارد خاص، دورهٔ کوتاه قطرهٔ کورتونی مانند لوتپردنول با پایش پزشک به کار میرود. مصرف خودسرانهٔ کورتون میتواند فشار چشم را بالا ببرد یا عفونت را پنهان کند. آنتیبیوتیک نیز فقط با تشخیص علت مشخص تجویز میشود و درمان معمول هر خشکی نیست.
درمان بیماری زمینهای و بازبینی داروهای مؤثر بر خشکی اهمیت دارد. در خشکیِ مقاوم، چشمپزشک ممکن است پلاگ مجرای اشکی را پیشنهاد کند تا اشک مدت بیشتری روی چشم بماند؛ این روش برای همه مناسب نیست و پیش از آن باید التهاب و سطح چشم بررسی شود.
پیگیری و زمان مراجعه
اگر با اصلاح عادتها و اشک مصنوعی علائم ادامه پیدا کرد یا خواب و فعالیت روزانه را مختل کرد، معاینه لازم است. سوزش، دفعات قطره، تحمل لنز و عارضهٔ جدید را گزارش کنید. افزایش خودسرانهٔ قطره یا تعویض پیدرپی محصولات، ارزیابی درمان را دشوار میکند.
کاهش ناگهانی یا ماندگار دید، درد شدید، حساسیت شدید به نور، قرمزی واضحِ یکطرفه همراه با درد، ترشح چرکی، آسیب یا ورود جسم خارجی و تماس چشم با مواد شیمیایی نیازمند ارزیابی فوری است. فردی که لنز تماسی دارد و دچار درد، قرمزی یا تاری دید شده است نیز باید همان روز معاینه شود. در تماس شیمیایی، چشم را فوراً با آب تمیز فراوان بشویید و همزمان برای دریافت کمک پزشکی اقدام کنید.
عوارض و نکات مهم
خشکی خفیف معمولاً آسیب ماندگار ایجاد نمیکند، اما نوع شدید یا درماننشده میتواند به زخم سطح قرنیه و افزایش خطر عفونت منجر شود. در صورت درد، افت دید یا حساسیت شدید به نور منتظر اثر قطره نمانید.
اگر علائم فقط در یک چشم شدید است، بعد از ضربه شروع شده، ترشح غلیظ دارد یا با پلکزدن بهتر نمیشود، تشخیص خشکی را قطعی فرض نکنید. قرمزیِ پنهانشده با قطرهٔ ضدقرمزی نیز به معنی رفع علت نیست. کاربران لنز و افراد مبتلا به بیماری خودایمنی یا پس از جراحی چشم، به پیگیری زودتر نیاز دارند.
پیشگیری از خشکی چشم
پیشگیری بیشتر به کاهش تبخیر و مراقبت از سطح چشم مربوط است: کار پیوسته با نمایشگر را کوتاهتر کنید، کامل پلک بزنید، صفحهنمایش را روبهروی صورت و کمی پایینتر بگذارید و از جریان مستقیم هوا دور بمانید. در باد، گردوغبار یا آفتاب عینک مناسب بزنید و از دود دوری کنید.
اگر لنز میگذارید، شستوشوی دست، تعویض محلول و رعایت زمان مجاز استفاده را جدی بگیرید و با لنز نخوابید مگر پزشک تأیید کرده باشد. پاککردن آرایش و رسیدگی به التهاب پلک مهم است. در بیماری زمینهای یا مصرف داروهای مؤثر بر اشک، برای معاینهٔ دورهای برنامه داشته باشید.
- خشکی چشم میتواند از کمبود اشک، تبخیر سریع یا اختلال کیفیت لایهٔ اشکی و التهاب پلک ناشی شود.
- سوزش، احساس شن، قرمزی و تاری دید نوسانی از علائم شایعاند؛ آبریزش هم ممکن است واکنشی باشد.
- کار طولانی با صفحهنمایش، سن، هوای خشک، باد و برخی داروها از عوامل مهماند.
- اشک مصنوعی، بهداشت پلک، کاهش جریان مستقیم هوا و قانون ۲۰-۲۰-۲۰ معمولاً پایهٔ مراقبتاند.
- قطرهٔ کورتونی و داروهای ضدالتهاب باید با نسخه و پیگیری چشمپزشک مصرف شوند.
- درد شدید، افت دید، ترشح چرکی، آسیب شیمیایی یا مشکل در فردِ دارای لنز تماسی، هشدار مراجعهٔ فوری است.
سوالات متداول
آیا خشکی چشم با آبریزش هم همراه میشود؟
بله. تحریک سطح چشم میتواند اشکِ آبکی و واکنشی ایجاد کند؛ این اشک لزوماً لایهٔ چربی و پایدار لازم برای مرطوبماندن چشم را ندارد. اگر آبریزش یکطرفه، دردناک یا همراه با افت دید است، علتهای دیگر هم باید بررسی شوند.
برای خشکی چشم کدام اشک مصنوعی بهتر است؟
یک قطره برای همه بهترین نیست. فرآوردههای حاوی کربوکسیمتیلسلولز، هیپروملوز یا هیالورونات سدیم گزینههای رایجاند و در مصرف مکرر، نوع بدون نگهدارنده میتواند مناسبتر باشد. انتخاب نهایی به معاینه، دفعات مصرف و استفاده از لنز بستگی دارد.
آیا استفاده از موبایل خشکی چشم را ایجاد میکند؟
خودِ نمایشگر معمولاً علت تنها نیست، اما خیرهشدن طولانی و کمشدن پلکزدن میتواند تبخیر اشک و علائم را بیشتر کند. مکثهای منظم، پلکزدن کامل، تنظیم صفحهنمایش و اجرای قانون ۲۰-۲۰-۲۰ به کاهش ناراحتی کمک میکند.
آیا میتوان قطرهٔ کورتونی را برای خشکی چشم خودسرانه مصرف کرد؟
خیر. کورتون چشمی ممکن است در شرایط خاص و برای مدت کوتاه مفید باشد، اما مصرف بدون معاینه میتواند فشار چشم را بالا ببرد یا عفونت را پنهان کند. این دارو باید فقط با تجویز و پیگیری چشمپزشک مصرف شود.
چه زمانی خشکی چشم به معاینهٔ چشمپزشکی نیاز دارد؟
اگر علائم ماندگار، شدید، عودکننده یا مختلکنندهٔ کار و خواب است، برای تشخیص دقیق وقت بگیرید. افت ناگهانی دید، درد شدید، حساسیت شدید به نور، ترشح چرکی، آسیب شیمیایی یا درد و قرمزی در استفادهکنندهٔ لنز تماسی، مراجعهٔ فوری را ضروری میکند.
سلب مسئولیت پزشکی
این مطلب برای آگاهی عمومی است و جای معاینه، تشخیص یا نسخهٔ چشمپزشک را نمیگیرد؛ برای انتخاب دارو و بررسی علائم پایدار یا هشداردهنده، با پزشک مشورت کنید.