بیماری گریوز: علائم، عوارض چشمی و درمان

بیماری گریوز یک اختلال خودایمنی تیروئید است: سیستم ایمنی بدن به‌اشتباه غدهٔ تیروئید را تحریک می‌کند و آن را وادار به ترشح بیش‌ازحد هورمون تیروئید می‌سازد. این بیماری شایع‌ترین علت پرکاری تیروئید در بزرگسالان به‌شمار می‌رود و می‌تواند علاوه بر متابولیسم بدن، چشم‌ها و گاه پوست را نیز درگیر کند. تشخیص به‌موقع و درمان مناسب معمولاً از عوارض جدی قلبی، چشمی و استخوانی جلوگیری می‌کند.

بیماری گریوز چیست و چرا اهمیت دارد؟

غدهٔ تیروئید، عضوی پروانه‌شکل در جلوی گردن، با ترشح هورمون‌های T3 (تری‌یدوتیرونین) و T4 (تیروکسین) سرعت متابولیسم بدن را تنظیم می‌کند؛ از ضربان قلب تا انرژی روزانه. در حالت طبیعی، هورمونی به‌نام TSH (هورمون محرک تیروئید) که از غدهٔ هیپوفیز در مغز ترشح می‌شود، میزان تولید هورمون تیروئید را کنترل می‌کند.

در بیماری گریوز، سیستم ایمنی بدن آنتی‌بادی‌هایی به‌نام TRAb می‌سازد که به‌جای هدف قراردادن یک عامل بیگانه، به گیرندهٔ TSH روی سلول‌های تیروئید متصل می‌شوند و آن را دائماً فعال نگه می‌دارند. این بیماری در زنان چند برابر شایع‌تر از مردان است و بیشتر در دههٔ سوم تا پنجم زندگی بروز می‌کند.

علائم بیماری گریوز چیست؟

علائم بیماری گریوز از تسریع متابولیسم در سراسر بدن ناشی می‌شود و اغلب به‌تدریج، در طول چند هفته تا چند ماه، ظاهر می‌شود:

• کاهش وزن ناخواسته، با وجود اشتهای طبیعی یا حتی افزایش‌یافته
• تپش قلب و احساس ضربان تند یا نامنظم، حتی در حالت استراحت
• لرزش ظریف دست‌ها
• تعریق زیاد و عدم تحمل گرما
• بی‌قراری، اضطراب، تحریک‌پذیری و دشواری در به‌خواب‌رفتن
• خستگی و ضعف عضلانی در ران‌ها و بازوها
• افزایش دفعات اجابت مزاج
• بزرگ‌شدن غدهٔ تیروئید (گواتر) و احساس فشار در گردن
• بی‌نظمی قاعدگی در زنان

حدود یک‌سوم بیماران دچار اوربیتوپاتی گریوز (درگیری بافت پشت چشم) می‌شوند که می‌تواند پیش از پرکاری تیروئید، هم‌زمان با آن یا حتی پس از درمان ظاهر شود. نشانه‌های آن شامل برجستگی غیرعادی چشم‌ها، احساس شن در چشم، خشکی یا اشک‌ریزش، قرمزی و تورم پلک، حساسیت به نور و دوبینی است. سیگار کشیدن این نوع درگیری چشمی را به‌طور مشخص تشدید می‌کند.

نکته: درگیری چشمی در بیماری گریوز همیشه با شدت پرکاری تیروئید هم‌خوانی ندارد؛ گاهی چشم‌ها به‌شدت درگیرند در حالی که آزمایش‌های هورمونی نزدیک به طبیعی است.

علل بیماری گریوز چیست؟

علت زمینه‌ای بیماری گریوز یک واکنش خودایمنی علیه گیرندهٔ TSH است. چرایی دقیق شروع این واکنش شناخته نشده، اما ترکیبی از زمینهٔ ژنتیکی و محرک‌های محیطی نقش دارد:

• سابقهٔ خانوادگی بیماری گریوز یا سایر اختلالات خودایمنی تیروئید
• ابتلای هم‌زمان به بیماری‌های خودایمنی دیگر مانند دیابت نوع یک، ویتیلیگو یا آرتریت روماتوئید
• جنسیت مؤنث؛ این بیماری در زنان به‌مراتب شایع‌تر است
• سیگار کشیدن، که هم خطر بروز بیماری و هم شدت درگیری چشمی را افزایش می‌دهد
• استرس شدید یا یک رویداد پرفشار روانی
• دورهٔ پس از زایمان، که در آن سیستم ایمنی دوباره فعال می‌شود

بیماری گریوز چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

هر فردی که چند علامت از فهرست بالا را هم‌زمان تجربه کند، به‌ویژه کاهش وزن ناخواسته همراه با تپش قلب یا اضطراب مداوم، بهتر است هرچه زودتر آزمایش عملکرد تیروئید انجام دهد. بدون درمان، پرکاری تیروئید ناشی از بیماری گریوز می‌تواند در درازمدت به آریتمی قلبی، نارسایی قلبی و کاهش تراکم استخوان بینجامد.

بیماری گریوز چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص با آزمایش خون آغاز می‌شود. الگوی معمول شامل TSH پایین در کنار T4 آزاد و/یا T3 بالاتر از حد طبیعی است. برای تأیید اینکه علت پرکاری، بیماری گریوز است و نه سایر علل، آزمایش آنتی‌بادی TRAb درخواست می‌شود که در اکثریت بیماران مثبت است.

در مواردی که تشخیص روشن نیست، اسکن جذب ید رادیواکتیو یا سونوگرافی داپلر تیروئید کمک‌کننده است: در بیماری گریوز، کل غده به‌طور یکنواخت پرکار و پرخون دیده می‌شود، برخلاف ندول منفرد یا التهاب موقت. در صورت وجود علائم چشمی، معاینهٔ چشم‌پزشکی و گاه تصویربرداری اربیت نیز انجام می‌شود.

درمان بیماری گریوز چگونه است؟

انتخاب روش درمانی به سن بیمار، شدت بیماری، اندازهٔ گواتر، شدت درگیری چشمی و برنامهٔ بارداری بستگی دارد. سه رویکرد اصلی وجود دارد:

در کنار این سه روش، بتابلوکرها برای کنترل سریع تپش قلب، لرزش و اضطراب تا رسیدن اثر درمان اصلی تجویز می‌شوند. برای درگیری چشمی خفیف، قطرهٔ اشک مصنوعی، عینک آفتابی و بالاتر نگه‌داشتن سر هنگام خواب معمولاً کافی است؛ در موارد متوسط تا شدید و فعال، کورتیکواستروئید و در موارد پایدار و شدید، جراحی دکامپرسیون اربیت یا جراحی پلک مطرح می‌شود. ترک سیگار در تمام مراحل درمان چشمی نقش تعیین‌کننده دارد.

نکته: قطع خودسرانهٔ داروی ضدتیروئید، حتی پس از بهبود علائم، می‌تواند به بازگشت پرکاری بینجامد؛ تنظیم دوز و توقف درمان باید تنها با نظر پزشک متخصص غدد صورت گیرد.

راه‌های پیشگیری و مراقبت در بیماری گریوز

چون بیماری گریوز ریشهٔ خودایمنی دارد، پیشگیری کامل از بروز آن ممکن نیست، اما چند اقدام می‌تواند خطر ابتلا یا شدت عوارض را کاهش دهد:

• ترک سیگار: مؤثرترین اقدام قابل‌تغییر، به‌ویژه برای کاهش خطر و شدت درگیری چشمی
• بررسی دورهای عملکرد تیروئید در افراد با سابقهٔ خانوادگی یا سایر بیماری‌های خودایمنی
• پرهیز از مصرف خودسرانهٔ مکمل‌های ید
• پایبندی به برنامهٔ دارویی و آزمایش‌های پیگیری، حتی پس از بهبود علائم
• مراجعهٔ منظم به چشم‌پزشک در صورت وجود هرگونه درگیری چشمی

پرسش‌های متداول