افتادگی رحم (پرولاپس رحم): علائم، درجهبندی و درمان
افتادگی رحم (پرولاپس رحم) به فروافتادن رحم از جایگاه طبیعی خود در لگن، به داخل یا بیرون از واژن، گفته میشود؛ این اتفاق زمانی رخ میدهد که عضلات و رباطهای نگهدارندهٔ کف لگن ضعیف یا بیش از حد کشیده شده باشند. این اختلال بهندرت خطر جانی دارد، اما میتواند کیفیت زندگی، عملکرد ادراری و روابط زناشویی را بهطور محسوس تحت تاثیر قرار دهد.
- افتادگی رحم یعنی پایینآمدن رحم از جایگاه طبیعی به دلیل ضعف عضلات و رباطهای کف لگن.
- شایعترین زمینهساز آن زایمان واژینال مکرر یا دشوار و کاهش استروژن پس از یائسگی است.
- شدت افتادگی رحم در چهار درجه، از خفیف تا بیرونزدگی کامل، طبقهبندی میشود.
- در موارد خفیف تا متوسط، تمرین کف لگن و پساری واژینال اغلب بدون جراحی جواب میدهند.
- در موارد پیشرفته یا مقاوم به درمان غیرجراحی، جراحی ترمیمی یا هیسترکتومی گزینهٔ قطعی است.
افتادگی رحم چیست و چند درجه دارد؟
رحم بهطور طبیعی توسط عضلات، رباطها و بافتهای همبند کف لگن در جای خود نگه داشته میشود؛ همین سازوکار واژن، مثانه و رکتوم را نیز مهار میکند. هرگاه این حمایت به دلیل کشیدگی یا آسیب تضعیف شود، رحم رفتهرفته به سمت پایین و داخل واژن سر میخورد و در موارد شدید حتی از دهانهٔ واژن بیرون میزند. چون رحم، مثانه و رکتوم در فضایی مشترک قرار دارند، افتادگی رحم اغلب همراه با سیستوسل (افتادگی مثانه) یا رکتوسل (افتادگی رکتوم) دیده میشود.
شدت افتادگی رحم معمولا در چهار درجه توصیف میشود؛ در درجهٔ یک رحم اندکی به داخل واژن فروافتاده و هنوز فاصلهٔ محسوسی تا دهانهٔ واژن دارد. در درجهٔ دو دهانهٔ رحم به نزدیکی ورودی واژن میرسد و ممکن است هنگام فشار یا سرفه لمس شود. در درجهٔ سه بخشی از رحم از دهانهٔ واژن بیرون میزند و در درجهٔ چهار، که افتادگی کامل نامیده میشود، تمام رحم بیرون از واژن قرار میگیرد. این درجهبندی مبنای انتخاب روش درمان است.
علائم افتادگی رحم چیست؟
علائم افتادگی رحم به درجهٔ آن بستگی دارد؛ در موارد خفیف ممکن است نشانهٔ محسوسی وجود نداشته باشد و افتادگی تنها در معاینهٔ زنان کشف شود. با پیشرفت افتادگی، احساس سنگینی یا فشار در لگن و واژن، بهویژه در پایان روز یا پس از ایستادن طولانی، شایعترین شکایت است. نشانههای دیگر عبارتاند از:
- احساس افتادن یا بیرونزدگی چیزی از واژن، شبیه نشستن روی یک توپ کوچک
- مشاهده یا لمس بافتی برجسته در نزدیکی دهانهٔ واژن
- کشش یا کمردرد مبهم در ناحیهٔ کمر و لگن
- مشکلات ادراری مانند بیاختیاری، دفع ناقص ادرار یا نیاز به فشار برای شروع جریان ادرار
- یبوست یا دشواری در دفع کامل مدفوع
- ناراحتی یا درد هنگام نزدیکی
این نشانهها هنگام ایستادن طولانی یا فشار شکمی (سرفه، بلندکردن اجسام سنگین) تشدید و هنگام دراز کشیدن کمتر میشوند.
علل و عوامل خطر افتادگی رحم چیست؟
افتادگی رحم زمانی رخ میدهد که عضلات و رباطهای کف لگن توان تحمل وزن اندامهای لگنی را از دست بدهند. زایمان واژینال، بهویژه زایمانهای متعدد، نوزاد درشت یا زایمان طولانی و دشوار، بیشترین سهم را در این تضعیف دارد، چون عبور نوزاد از کانال زایمان میتواند به عضلات و اعصاب کف لگن آسیب مستقیم برساند.
کاهش استروژن پس از یائسگی نیز با کاهش استحکام بافتهای نگهدارنده همراه است و به همین دلیل افتادگی رحم در زنان یائسه شایعتر است. اضافهوزن، سرفهٔ مزمن، یبوست مزمن و بلندکردن مکرر اجسام سنگین نیز با افزایش فشار داخل شکمی بار اضافی بر کف لگن وارد میکنند. سابقهٔ خانوادگی افتادگی اندامهای لگنی و اختلالات ژنتیکی بافت همبند نیز میتواند زمینهساز باشد.
افتادگی رحم چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
افتادگی رحم بهخودیخود بیماری تهدیدکنندهٔ حیات نیست، اما نادیدهگرفتن آن میتواند به زخم و عفونت بافت بیرونزده یا اختلال در تخلیهٔ ادرار بینجامد. به همین دلیل توصیه میشود در صورت مشاهدهٔ نخستین علائم ارزیابی توسط متخصص زنان انجام شود.
نشانههای نیازمند مراجعهٔ فوری
در صورت بروز ناتوانی کامل در دفع ادرار، خونریزی یا زخمشدن بافت بیرونزده از واژن، درد شدید ناگهانی در لگن یا نشانههای عفونت مانند تب و ترشح بدبو، مراجعهٔ فوری به پزشک یا اورژانس ضروری است.
جدا از این موارد اورژانسی، احساس افتادگی پایدار، تشدید علائم ادراری یا گوارشی، یا اختلال در فعالیت روزمره نیز نشانهٔ کافی برای مراجعه به متخصص زنان است، چون تشخیص زودهنگام از پیشرفت افتادگی جلوگیری میکند.
افتادگی رحم چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص افتادگی رحم عمدتا بر پایهٔ معاینهٔ فیزیکی زنان است. پزشک با استفاده از اسپکولوم (ابزار مخصوص معاینهٔ واژن)، واژن را از نظر میزان و مسیر افتادگی بررسی میکند و از فرد خواسته میشود هنگام ایستادن یا سرفه فشار وارد کند تا حداکثر میزان و درجهٔ دقیق افتادگی، از یک تا چهار، مشخص شود.
در کنار معاینهٔ لگن، ارزیابی عملکرد مثانه و رکتوم نیز اهمیت دارد، چون افتادگی رحم اغلب با افتادگی این اندامها همراه است. در صورت علائم ادراری برجسته، آزمون اورودینامیک (بررسی عملکرد مثانه هنگام پرشدن و تخلیه) درخواست میشود و در موارد پیچیده یا پیش از جراحی، سونوگرافی یا امآرآی لگن تصویر دقیقتری ارائه میدهد.
درمان افتادگی رحم چگونه است؟
انتخاب روش درمان به درجهٔ افتادگی، شدت علائم، سن و تمایل فرد به حفظ باروری بستگی دارد. در درجات خفیف تا متوسط، درمان غیرجراحی معمولا کافی است؛ تمرینهای کف لگن، معروف به تمرینهای کگل، با انقباض و انبساط منظم عضلات لگنی حمایت این عضلات را افزایش میدهد و اغلب از پیشرفت افتادگی جلوگیری میکند. پساری، یک حلقهٔ سیلیکونی داخلواژینال که رحم را مکانیکی در جای خود نگه میدارد، برای افراد غیرکاندید جراحی یا در انتظار آن مناسب است. استروژن موضعی واژینال نیز در زنان یائسه با تقویت بافتهای نگهدارنده علائم را کاهش میدهد.
نکته: انتخاب میان پساری و جراحی معمولا فوریتی ندارد و بر پایهٔ مشورت با متخصص زنان و ترجیح فرد دربارهٔ حفظ باروری شکل میگیرد.
در افتادگی شدید یا هنگام شکست درمان غیرجراحی، جراحی گزینهٔ قطعی است؛ روش جراحی یا حفظکنندهٔ رحم است، مانند تثبیت رحم به رباطهای لگنی، یا شامل هیسترکتومی (برداشتن رحم) همراه با ترمیم واژن میشود. جدول زیر رویکردهای اصلی درمان را خلاصه میکند:
| روش درمان | مناسب برای | نکتهٔ مهم |
|---|---|---|
| تمرین کف لگن (کگل) | درجهٔ یک و دو، پیشگیری | نیاز به تداوم طولانیمدت |
| پساری واژینال | همهٔ درجات، افراد نامناسب برای جراحی | نیاز به پیگیری دورهای |
| استروژن موضعی | زنان یائسه با علائم خفیف تا متوسط | معمولا مکمل روشهای دیگر |
| جراحی حفظکنندهٔ رحم | تمایل به حفظ باروری | خطر عود کمی بیشتر |
| هیسترکتومی با ترمیم واژن | افتادگی شدید یا عود | قطعیترین روش، مانع بارداری بعدی |
راههای پیشگیری از افتادگی رحم کدام است؟
پیشگیری کامل از افتادگی رحم همیشه ممکن نیست، اما کاهش فشار وارد بر کف لگن میتواند خطر بروز یا پیشرفت آن را محسوس کاهش دهد. تمرین منظم کف لگن، بهویژه در بارداری و پس از زایمان، از مهمترین اقدامهای پیشگیرانه است، چون این تمرینها عضلات را برای تحمل وزن اندامهای لگنی آماده نگه میدارد.
حفظ وزن در محدودهٔ سالم، درمان یبوست مزمن، ترک سیگار برای کاهش سرفهٔ مزمن، و رعایت اصول صحیح هنگام بلندکردن اجسام سنگین نیز فشار وارد بر کف لگن را کم میکند. در دوران پس از زایمان، بازتوانی تدریجی کف لگن پیش از بازگشت به فعالیت بدنی سنگین نیز توصیهشده است.
پرسشهای متداول
آیا افتادگی رحم خطرناک است؟
افتادگی رحم بهندرت تهدیدکنندهٔ حیات است و بیشتر بر کیفیت زندگی و عملکرد ادراری اثر میگذارد. با این حال، بیتوجهی به آن ممکن است به زخمشدن بافت بیرونزده یا اختلال در دفع ادرار منجر شود که نیازمند مداخلهٔ پزشکی است.
آیا افتادگی رحم بدون جراحی درمان میشود؟
در درجات خفیف تا متوسط، ترکیب تمرین کف لگن، پساری واژینال و در صورت لزوم استروژن موضعی اغلب برای کنترل علائم کافی است. جراحی معمولا برای افتادگی شدید یا مقاوم به درمان غیرجراحی در نظر گرفته میشود.
چرا افتادگی رحم بعد از زایمان طبیعی شایع است؟
در زایمان واژینال، بهویژه زایمانهای متعدد یا دشوار، عضلات و اعصاب کف لگن تحت فشار و کشش قرار میگیرند که توان نگهدارندگی آنها را کاهش میدهد. به همین دلیل زنان با سابقهٔ چند زایمان واژینال در معرض خطر بیشتری قرار دارند.
آیا افتادگی رحم بر بارداری بعدی تاثیر میگذارد؟
افتادگی خفیف تا متوسط معمولا مانع باروری یا بارداری نمیشود، هرچند بارداری بعدی میتواند فشار بیشتری بر کف لگن وارد کند. در افرادی که همچنان قصد بارداری دارند، جراحی حفظکنندهٔ رحم معمولا بر هیسترکتومی ترجیح داده میشود.