پای پرانتزی: علل، علائم و روش‌های درمان در کودکان و بزرگسالان

پای پرانتزی به انحنای رو به بیرون زانوها گفته می‌شود: هنگام ایستادن با مچ‌های پای چسبیده به هم، دو زانو به‌جای نزدیک شدن از یکدیگر فاصله می‌گیرند و ساق‌ها ظاهری کمانی پیدا می‌کنند. این الگو در نوزادان و کودکان خردسال بخشی طبیعی از رشد اسکلتی است و معمولاً پیش از سنین دبستان خودبه‌خود اصلاح می‌شود. تداوم آن پس از سن معمول، عدم‌تقارن دو پا یا بروز آن در بزرگسالی می‌تواند نشانهٔ اختلال زمینه‌ای در رشد استخوان یا مفصل زانو باشد.

پای پرانتزی چیست؟

پای پرانتزی که با نام «زانوی پرانتزی» نیز شناخته می‌شود و در متون پزشکی «ژنو وارم» (Genu Varum) نامیده می‌شود، به انحنای رو به بیرون ساق‌ها در ناحیهٔ زانو اطلاق می‌گردد؛ به‌گونه‌ای که در ایستادن با مچ‌های پای چسبیده، فاصلهٔ محسوسی میان دو زانو باقی می‌ماند.

رشد طبیعی پاها الگوی مشخصی دارد: نوزادان با درجه‌ای از پای پرانتزی، حاصل وضعیت جنین در رحم، متولد می‌شوند. این انحنا تا حدود دو سالگی به‌تدریج کم می‌شود، سپس ساق‌ها برای مدتی کوتاه به‌سمت زانوی ضربدری (والگوس) خفیف متمایل می‌گردند و سرانجام تا حدود هفت تا هشت سالگی به راستای طبیعی بزرگسالی می‌رسند.

در بخشی از موارد، این انحنا پس از سن انتظار باقی می‌ماند یا شدت غیرمعمول دارد؛ این حالت را «پای پرانتزی بیمارگونه» می‌نامند که برخلاف نوع فیزیولوژیک، نیازمند بررسی و گاه درمان است. در بزرگسالان، پای پرانتزی می‌تواند ادامهٔ ناهنجاری اصلاح‌نشدهٔ کودکی یا پیامد اکتسابی بیماری‌های استخوان و مفصل باشد.

علائم پای پرانتزی چیست؟

نشانهٔ اصلی و آشکار پای پرانتزی، انحنای رو به بیرون ساق‌ها هنگام ایستادن یا راه‌رفتن است. سایر نشانه‌ها شامل موارد زیر است:

• فاصلهٔ بیش از چند سانتی‌متر میان دو زانو هنگام چسباندن مچ‌های پا به هم
• ساییدگی نامتقارن در لبهٔ بیرونی کفش و گاهی چرخش خفیف انگشتان پا به داخل، به‌ویژه در کودکان
• خستگی زودرس پا و ساق پس از ایستادن یا راه‌رفتن طولانی، به‌ویژه در بزرگسالان
• درد در قسمت داخلی زانو، ساق یا ران در بزرگسالانی که پای پرانتزی با آرتروز همراه شده باشد
• عدم‌تقارن میان دو پا از نظر میزان انحنا یا طول

شدت انحنا در پای پرانتزی فیزیولوژیک معمولاً خفیف و متقارن است و با افزایش سن کاهش می‌یابد؛ انحنای شدید، یک‌طرفه یا رو به وخامت از این الگو فاصله دارد.

علل پای پرانتزی چیست؟

در بیشتر کودکان زیر دو سال، پای پرانتزی نشانهٔ هیچ بیماری نیست و صرفاً مرحله‌ای طبیعی از رشد اسکلتی محسوب می‌شود. علل بیمارگونه یا مؤثر بر تداوم آن عبارت‌اند از:

• مرحلهٔ طبیعی رشد، پیش از اصلاح خودبه‌خودی ساق‌ها در سال‌های اول کودکی
• بیماری بلانت (Blount)، اختلال صفحهٔ رشد بالای استخوان درشت‌نی که انحنا را تشدید و ماندگار می‌کند
• نرمی استخوان یا ریکتز، ناشی از کمبود شدید ویتامین D، کلسیم یا فسفر
• اختلالات متابولیک استخوان و برخی بیماری‌های ژنتیکی اسکلتی مانند آکندروپلازی
• اضافه‌وزن یا چاقی در کودکی، به‌ویژه همراه با شروع زودهنگام راه‌رفتن
• شکستگی یا آسیب پیشین صفحهٔ رشد، یا جوش‌خوردگی نامناسب شکستگی‌های قدیمی ساق و ران
• در بزرگسالان: آرتروز پیشرفتهٔ داخلی زانو یا بیماری پاژه (Paget) استخوان

سابقهٔ خانوادگی، قومیت و برخی زمینه‌های ژنتیکی نیز در شدت و تداوم پای پرانتزی نقش دارند.

پای پرانتزی چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

در اکثر نوزادان و کودکان زیر دو سال، پای پرانتزی نیازی به ارزیابی فوری ندارد و روند طبیعی رشد آن را اصلاح می‌کند. ارزیابی پزشکی لازم است اگر انحنا پس از دو تا سه سالگی برطرف نشود، رو به تشدید باشد، دو پا نامتقارن باشند، یا کودک قدی کوتاه‌تر از حد انتظار داشته باشد.

این نشانه‌ها می‌توانند از بیماری بلانت، ریکتز یا سایر اختلالات استخوانی زمینه‌ای خبر دهند که بدون درمان به آسیب دائمی مفصل زانو منجر می‌شوند. در بزرگسالان، بروز تازه یا تشدید ناگهانی پای پرانتزی همراه با درد، نیازمند بررسی برای رد آرتروز پیشرفته یا بیماری‌های استخوانی است.

پای پرانتزی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص با معاینهٔ بالینی آغاز می‌شود: پزشک فاصلهٔ دو زانو را در حالت ایستاده با مچ‌های چسبیده اندازه می‌گیرد و الگوی راه‌رفتن، تقارن دو پا و قد کودک را با منحنی‌های استاندارد رشد مقایسه می‌کند.

در صورت شک به علت بیمارگونه، رادیوگرافی ایستادهٔ تمام‌طول پا برای اندازه‌گیری زاویهٔ میان ران و درشت‌نی و بررسی صفحهٔ رشد درخواست می‌شود. در کودکان با شواهد نرمی استخوان، آزمایش خون شامل ویتامین D، کلسیم، فسفر و آلکالین فسفاتاز کمک‌کننده است. در بزرگسالان، رادیوگرافی ایستاده با تحمل وزن، شدت آرتروز و درجهٔ انحنا را نشان می‌دهد.

نکته: پای پرانتزی خفیف در کودک زیر دو سال، به‌تنهایی نیازمند تصویربرداری یا آزمایش نیست؛ ارزیابی بیشتر معمولاً به کودکانی محدود می‌شود که انحنا شدید، نامتقارن یا پس از سن انتظار باقی مانده باشد.

درمان پای پرانتزی چگونه است؟

در بیشتر کودکان، پای پرانتزی فیزیولوژیک نیازی جز پیگیری دوره‌ای ندارد و با رشد طبیعی اصلاح می‌شود. در موارد بیمارگونه یا پیشرفته، انتخاب درمان به سن، شدت انحنا و علت زمینه‌ای بستگی دارد.

کفش طبی یا کفی مخصوص، برخلاف تصور رایج، شواهد کافی برای اصلاح پای پرانتزی فیزیولوژیک ندارد و بیشتر برای راحتی به کار می‌رود.

راه‌های پیشگیری از پای پرانتزی

پای پرانتزی فیزیولوژیک دوران کودکی قابل‌پیشگیری نیست، زیرا بخشی طبیعی از رشد اسکلتی محسوب می‌شود؛ اما می‌توان از علل بیمارگونهٔ آن و تشدید انحنا در بزرگسالی پیشگیری کرد.

دریافت کافی ویتامین D و کلسیم از دوران شیرخوارگی، پیگیری منظم منحنی رشد قد و وزن کودک، و ارزیابی زودهنگام هرگونه انحنای نامتقارن یا شدید، احتمال تشخیص دیرهنگام بیماری بلانت یا ریکتز را کاهش می‌دهد. در بزرگسالان، حفظ وزن مناسب و تقویت عضلات اطراف زانو فشار مفصل را کم می‌کند و روند آرتروز و انحنای ثانویهٔ ناشی از آن را کند می‌سازد.

پرسش‌های متداول