تپش قلب و آریتمی: علل و درمان

یک‌باره احساس می‌کنید قلبتان در سینه می‌کوبد، چند ضربان جا می‌اندازد یا بی‌نظم می‌زند؛ طبیعی است که اولین نگرانی‌تان این باشد که «نکند قلبم مشکل جدی پیدا کرده است؟» این احساس گاهی واکنشی گذرا به اضطراب، کم‌خوابی یا قهوه است، اما گاهی هم نشانهٔ اختلال ریتم قلب است. اینجا با نشانه‌ها، علت‌ها، تشخیص و درمان آشنا می‌شوید تا زمان پیگیری یا مراجعهٔ فوری را بهتر بشناسید.

تپش قلب و آریتمی چه هستند؟

تپش قلب یعنی ضربان قلبتان را بیش از معمول حس می‌کنید؛ ممکن است ضربان را تند، محکم، لرزان، کوبنده یا شبیه «جا افتادن یک ضربان» توصیف کنید. این حس در قفسهٔ سینه، گردن یا گلو هم احساس می‌شود و به‌تنهایی تشخیص بیماری نیست. گاهی قلب از نظر الکتریکی منظم می‌زند، اما شما ضربان طبیعی را به‌دلیل اضطراب یا توجه زیاد به بدن پررنگ‌تر حس می‌کنید.

آریتمی به بی‌نظمیِ ریتم قلب گفته می‌شود؛ یعنی قلب ممکن است بیش از حد تند، بیش از حد کند یا نامنظم بزند. ضربان زودرسِ دهلیزی یا بطنی می‌تواند یک «پرش» یا ضربهٔ اضافه ایجاد کند؛ این ضربان‌ها در قلب سالم اغلب بی‌خطرند. در مقابل، تاکی‌کاردی‌های سریع، برادی‌کاردی‌های علامت‌دار و فیبریلاسیون دهلیزی به ارزیابی دقیق نیاز دارند. بعضی آریتمی‌ها بی‌علامت‌اند و هر تپشی هم از آریتمی نیست؛ ثبت ریتم، این دو را از هم جدا می‌کند.

علائم و نشانه‌ها

تپش قلب ممکن است فقط چند ثانیه طول بکشد یا دقیقه‌ها و بیشتر ادامه پیدا کند. شکل احساس آن برای هر فرد متفاوت است، اما نشانه‌های زیر بیشتر گزارش می‌شوند:

• کوبش، تندی، لرزش یا نامنظمی ضربان در سینه، گردن یا گلو؛
• احساس مکث کوتاه و سپس یک ضربهٔ محکم؛
• سرگیجه، سبکی سر، ضعف یا احساس نزدیک شدن به غش؛
• خستگی، کاهش توان فعالیت و تنگی نفس؛
• ناراحتی، فشار یا درد در قفسهٔ سینه.

زمان شروع، طول مدت، نظم ضربان و کاری را که هنگام شروع انجام می‌دادید یادداشت کنید. تپش‌های مکرر، طولانی، وابسته به ورزش یا مختل‌کنندهٔ خواب و فعالیت به معاینه نیاز دارند.

علل و عوامل خطر

علت‌های گذرا و شایع

استرس، اضطراب، هیجان، حملهٔ هراس، کم‌خوابی، تب، کم‌آبی و فعالیت شدید می‌توانند ضربان را تندتر یا محسوس‌تر کنند. کافئین در قهوه، چای پررنگ، نوشیدنی‌های انرژی‌زا و بعضی مکمل‌ها برای برخی افراد محرک است؛ حساسیت افراد به آن یکسان نیست. نیکوتین، الکل و مواد محرک غیرقانونی نیز می‌توانند ریتم قلب را تغییر دهند.

برخی داروها، به‌ویژه ضداحتقان‌های بینی، بعضی داروهای آسم و داروهای محرک، در بعضی افراد تپش ایجاد می‌کنند. دارو را خودسرانه قطع نکنید و نام داروها و مکمل‌ها را به پزشک بگویید.

بیماری‌هایی که باید بررسی شوند

پرکاری تیروئید، کم‌خونی، پایین یا بالابودن بعضی الکترولیت‌ها مانند پتاسیم و منیزیم، افت قند و کم‌آبی می‌توانند تپش بدهند. بیماری عروق کرونر، فشار خون بالا، اختلال دریچه‌ای، نارسایی قلب، بیماری عضلهٔ قلب یا برخی مشکلات مادرزادی نیز خطر آریتمی را بیشتر می‌کنند. فیبریلاسیون دهلیزی یکی از ریتم‌های نامنظم مهم است و ممکن است با افزایش سن، فشار خون، دیابت، چاقی، آپنهٔ خواب، بیماری دریچه‌ای و مصرف زیاد الکل ارتباط داشته باشد.

وجود یک عامل محرک تشخیص را قطعی نمی‌کند. تپش بعد از قهوه هم اگر طولانی، همراه با غش یا تنگی نفس، یا در فرد مبتلا به بیماری قلبی باشد، نیازمند بررسی است؛ تصمیم‌گیری فقط بر اساس احساس نبض کافی نیست.

چگونه تشخیص داده می‌شود؟

پزشک دربارهٔ زمان شروع و پایان، سرعت و نظم تپش، محرک‌ها، علائم همراه و سابقهٔ بیماری و خانوادگی سؤال می‌کند و نبض، فشار خون، قلب و ریه‌ها را بررسی می‌کند. بسته به شرح حال، آزمایش تیروئید، خون، قند، املاح و کلیه نیز انجام می‌شود.

نوار قلب یا ECG فعالیت الکتریکی قلب را در چند دقیقه ثبت می‌کند و می‌تواند بسیاری از آریتمی‌ها را نشان دهد. اگر تپش در زمان نوار رخ ندهد، نتیجهٔ طبیعی آن مشکل را کاملاً رد نمی‌کند. در این حالت هولتر یا پایشگر قابل‌حمل، ریتم قلب را هنگام فعالیت‌های روزمره برای بازه‌ای طولانی‌تر ثبت می‌کند؛ هولتر برای ۲۴ تا ۴۸ ساعت یا بیشتر استفاده می‌شود. برای علائم کم‌تکرار، پزشک ممکن است پایشگر رویداد پیشنهاد کند.

در صورت تپش هنگام ورزش، درد سینه یا شک به بیماری عروق، بررسی تکمیلی یا ارجاع به متخصص الکتروفیزیولوژی ممکن است لازم شود. تطبیق دفترچهٔ علائم با هولتر ریتم هم‌زمان با احساس شما را روشن می‌کند.

درمان و مدیریت آریتمی

درمان به نوع آریتمی، علت، شدت علائم، وضعیت قلب و خطر عوارض بستگی دارد. ضربان زودرسِ گاه‌به‌گاه در قلب سالم ممکن است فقط به اصلاح محرک‌ها نیاز داشته باشد. هدف می‌تواند کنترل سرعت، بازگرداندن ریتم، پیشگیری از لخته و سکتهٔ مغزی یا حفاظت از قلب در برابر ضربان خطرناک باشد.

اصلاح علت و سبک زندگی

• مصرف کافئین، نوشیدنی انرژی‌زا، نیکوتین و الکل را بررسی و در صورت ارتباط با علائم محدود کنید. خواب منظم، آب کافی و درمان تب، کم‌خونی، اختلال تیروئید و آپنهٔ خواب اهمیت دارد.
• فشار خون، دیابت و وزن را مدیریت کنید و فعالیت بدنی را پس از تأیید ایمنی آن ادامه دهید؛ ورزش سنگین هنگام تپشِ بررسی‌نشده مناسب نیست.
• داروهای بدون نسخه، ضداحتقان‌ها و مکمل‌های محرک را به پزشک بگویید. پتاسیم یا منیزیم را بدون آزمایش شروع نکنید.
• زمان، مدت، فعالیت، نوشیدنی‌ها، داروها و علائم هر حمله را ثبت کنید تا در کنار هولتر قابل‌استفاده باشد.

داروها و روش‌های تخصصی

برای برخی تپش‌های سریع، داروهایی مانند متوپرولول، بیزوپرولول، دیلتیازم یا وراپامیل به‌کار می‌روند؛ انتخابشان به نوع آریتمی و وضعیت فرد بستگی دارد. داروهای ضدآریتمی مانند فلکاینید، پروپافنون یا آمیودارون برای افراد منتخب و با پایش پزشکی تجویز می‌شوند، زیرا ممکن است عارضهٔ جدی یا اختلال ریتم تازه ایجاد کنند.

در فیبریلاسیون دهلیزی، پزشک علاوه بر تصمیم دربارهٔ کنترل سرعت یا ریتم، خطر تشکیل لخته را می‌سنجد. ممکن است داروی ضدانعقاد مانند آپیکسابان، ریواروکسابان یا وارفارین برای کاهش خطر سکتهٔ مغزی لازم باشد؛ انتخاب دارو به عوامل فردی، عملکرد کلیه، خطر خونریزی و وضعیت دریچه‌های قلب بستگی دارد. ضدانعقاد تپش را فوراً متوقف نمی‌کند و نباید شروع، قطع یا دوبرابر شود مگر با دستور پزشک.

اگر دارو کافی نباشد یا نوع آریتمی چنین اقتضا کند، کاردیوورژن، ابلیشن با کاتتر یا کاشت ضربان‌ساز انجام می‌شود. در برخی بیماران پرخطر، دستگاه قابل‌کاشتِ شوک‌دهنده از ایست ناگهانی ناشی از ریتم بطنی محافظت می‌کند. تصمیم دربارهٔ این روش‌ها پس از ثبت ریتم و ارزیابی قلب گرفته می‌شود.

پیگیری پس از تشخیص

ویزیت‌های پیگیری برای بررسی حمله‌ها، نبض و فشار خون، پاسخ به دارو و عوارض مهم‌اند. ممکن است نوار قلب یا هولتر، آزمایش تیروئید و املاح، یا کنترل کلیه تکرار شود. مصرف‌کنندگان وارفارین به پایش منظم انعقاد نیاز دارند و باید خونریزی غیرعادی، کبودی گسترده، مدفوع سیاه یا سردرد شدید را فوراً گزارش کنند. دارو، به‌خصوص ضدانعقاد یا داروی کنترل ریتم، نباید خودسرانه قطع شود.

عوارض و نکات مهم

بسیاری از تپش‌ها و ضربان‌های زودرس در فردی با قلب سالم خطرناک نیستند. با این حال، آریتمی سریع یا کند می‌تواند فشار خون را پایین بیاورد و باعث ضعف یا غش شود و بعضی ریتم‌ها نارسایی قلب را بدتر کنند. فیبریلاسیون دهلیزی با تشکیل لخته، خطر سکتهٔ مغزی را افزایش می‌دهد و ممکن است حتی با علامت کم به درمان پیشگیرانه نیاز داشته باشد.

طبیعی بودن نوار قلب کوتاه، اگر حمله در آن رخ نداده باشد، همهٔ علائم را بی‌اهمیت نمی‌کند؛ عدد ساعت هوشمند هم به‌تنهایی تشخیص نیست. نتیجه با شرح حال و معاینه تفسیر می‌شود. تغییر تازه در الگوی تپش، وقوع آن هنگام فعالیت، بیماری قلبی یا سابقهٔ خانوادگی مرگ ناگهانی را به پزشک بگویید.

پیشگیری از تپش و آریتمی

همهٔ آریتمی‌ها پیشگیری‌پذیر نیستند، اما مراقبت از قلب مهم است. فشار خون، قند و چربی خون را پیگیری کنید، سیگار و مواد محرک را کنار بگذارید، خواب کافی داشته باشید و برای خرخر شدید یا وقفهٔ تنفسی ارزیابی شوید. تغذیهٔ متعادل، فعالیت متناسب با توان، پرهیز از الکل و درمان تیروئید یا کم‌خونی نیز مهم است.

به محرک‌های شخصی توجه کنید، اما رژیم سخت یا مکمل را بدون دلیل پزشکی شروع نکنید. کم‌آبی، استفراغ یا اسهال می‌تواند املاح را به‌هم بزند؛ در صورت تپش مداوم یا ضعف، ارزیابی شوید. مرور فهرست داروها با پزشک یا داروساز از تداخل‌ها پیشگیری می‌کند.

سوالات متداول

سلب مسئولیت پزشکی

این مطلب برای افزایش آگاهی است و جای معاینه، نوار قلب و توصیهٔ پزشک را نمی‌گیرد؛ تشخیص و انتخاب دارو یا روش درمان باید بر اساس وضعیت هر فرد و با نظر پزشک انجام شود و در علائم هشدار، مراجعه به اورژانس را به تأخیر نیندازید.