احیای قلبی ریوی (CPR): مراحل انجام در بزرگسالان

احیای قلبی ریوی ترکیبی از فشردن ریتمیک قفسهٔ سینه و رساندن هوا به ریه است که پس از ایستادن قلب، جریان خون را برقرار نگه می‌دارد. این اقدام خودِ ایست قلبی را درمان نمی‌کند و برای مغز زمان می‌خرد تا درمان قطعی برسد. همین چند دقیقه اغلب مرز میان بازگشت و مرگ است.

احیای قلبی ریوی چیست و در بدن چه می‌کند؟

ایست قلبی یعنی قلب دیگر خون را به بیرون نمی‌راند. هوشیاری در چند ثانیه از دست می‌رود و سلول‌های مغز ظرف چند دقیقه آسیب برگشت‌ناپذیر می‌بینند. احیای قلبی ریوی یا CPR برای پر کردن همین فاصله ساخته شده است.

سازوکارش مکانیکی است. هر بار که کف دست جناغ را به سمت ستون فقرات فشار می‌دهد، قلب مانند یک پمپ فشرده می‌شود و خون به سمت مغز می‌رود. با برداشته شدن فشار، قفسهٔ سینه بالا می‌آید و خون دوباره حفره‌های قلب را پر می‌کند؛ بازگشت کامل قفسه به اندازهٔ خودِ فشار اهمیت دارد.

چرا وقفه این‌قدر پرهزینه است؟ فشارِ خون‌رسان به عضلهٔ قلب با چند فشردن پیاپی بالا می‌آید و با هر مکث می‌افتد، یعنی هر توقف کار را از نو شروع می‌کند. تنفس نجات هم اکسیژن تازه را به همین جریان اضافه می‌کند.

احیای قلبی ریوی برای چه کسانی لازم است و برای چه کسانی نه؟

سه نشانه فرد را نامزد این اقدام می‌کند: بی‌پاسخ بودن به صدا و تکان شانه، نداشتن نفس طبیعی و نبود حرکت هدفمند. در بزرگسالان بیشتر ایست‌ها هم ریشهٔ قلبی دارند و از اختلال ناگهانی ریتم پس از انسداد عروق قلب آغاز می‌شوند.

نکته: نفس‌های بریده و خرخرمانند، که تنفس آگونال نام دارد، آخرین رفلکس‌های مغزِ بی‌اکسیژن است و نفس کشیدن به شمار نمی‌رود. همین اشتباه، شایع‌ترین دلیل تأخیر در شروع احیاست.

در مقابل، فردی که هوشیار است یا نفس طبیعی دارد نامزد مناسبی نیست، چون فشردن روی قلبِ فعال نه فایده‌ای دارد و نه بی‌خطر است. فرد دچار خفگی که هنوز سرفه می‌کند هم به مانور فشار شکمی نیاز دارد. با وجود نشانه‌های قطعی مرگ یا تصمیم مستند «عدم احیا»، احیا نباید انجام شود.

مراحل انجام احیای قلبی ریوی در بزرگسالان

کار با ایمن کردن صحنه شروع می‌شود، چون احیاگرِ آسیب‌دیده به بیمار دوم تبدیل می‌شود. سپس پاسخ‌دهی با صدا زدن و تکان شانه‌ها، و تنفس با نگاه به قفسهٔ سینه بررسی می‌شود.

گام بعد تماس با اورژانس ۱۱۵ و درخواست دستگاه شوک خودکار است، و اپراتور تا رسیدن نیرو راهنمایی می‌دهد. بیمار هم به پشت روی سطح سفت خوابانده می‌شود، چون تشک نرم بخشی از فشار را می‌بلعد.

جای دست‌ها همان است که در تصویرها و پوسترهای آموزشی دیده می‌شود: کف یک دست روی نیمهٔ پایینی جناغ، دست دیگر روی آن و انگشتان در هم قفل. آرنج‌ها صاف می‌مانند تا نیرو از تنه بیاید.

فشردن سه معیار دارد: عمق حدود ۵ تا ۶ سانتی‌متر، سرعت ۱۰۰ تا ۱۲۰ بار در دقیقه و بازگشت کامل قفسهٔ سینه، با وقفه‌های کوتاه‌تر از ده ثانیه. احیاگر آموزش‌دیده پس از هر ۳۰ فشردن دو تنفسِ یک‌ثانیه‌ای می‌دهد تا قفسهٔ سینه بالا بیاید؛ دمیدن پرفشار بیشتر وارد معده می‌شود تا ریه.

با رسیدن دستگاه شوک، پدها روی قفسهٔ سینهٔ خشک چسبانده می‌شوند و ریتم تحلیل می‌گردد؛ چه شوک لازم باشد و چه نباشد، فشردن بی‌درنگ ادامه می‌یابد. سپس تیم اورژانس احیای قلبی ریوی پیشرفته را آغاز می‌کند: راه هوایی پیشرفته، پایش ریتم و داروهای احیا مانند اپی‌نفرین، که جایگزین فشردن نمی‌شود بلکه روی آن سوار می‌شود.

آیا احیای قلبی ریوی درد دارد و تا چه زمانی ادامه می‌یابد؟

بیمار در لحظهٔ احیا هوشیار نیست و درد را حس نمی‌کند، بنابراین بی‌حسی و بیهوشی در این اقدام معنا ندارد. اما درد پس از ماجرا واقعی است و بازماندگان اغلب از کوفتگی قفسهٔ سینه شکایت دارند که هفته‌ها می‌ماند.

این اقدام «جلسه» به معنای رایج ندارد و یک تلاش پیوسته در چرخه‌های ۳۰ فشردن و ۲ تنفس است. تعویض احیاگر هر دو دقیقه توصیه می‌شود، چون کیفیت فشردن با خستگی افت می‌کند، زودتر از آنکه خود فرد متوجه شود.

تلاش تا بازگشت نشانه‌های زندگی، رسیدن تیم درمان یا ناتوانی احیاگر ادامه می‌یابد. تصمیم دربارهٔ پایان دادن به احیا هم در بیمارستان گرفته می‌شود، نه در محل.

نتیجهٔ احیای قلبی ریوی چه‌قدر ماندگار است؟

نتیجهٔ فوری و مطلوب، بازگشت گردش خون خودبه‌خودی است، یعنی قلب دوباره خودش خون را به گردش درمی‌آورد. این نقطه پایان کار نیست و آغاز مرحلهٔ حساس بعدی است.

بخش بزرگی از ایست‌های قلبی خارج از بیمارستان با وجود احیای درست به بقا نمی‌انجامد. در مقابل، شروع زودهنگام احیا شانس زنده ماندن را چند برابر می‌کند و هر دقیقه تأخیر آن را کم می‌کند.

ماندگاری نتیجه به علت زمینه‌ای گره خورده است. اگر انسداد عروق قلب باز نشود یا اختلال ریتم مهار نگردد ایست تکرار می‌شود، و به همین دلیل آنژیوگرافی یا کارگذاری دستگاه شوک‌دهندهٔ داخلی مطرح است.

عوارض احیای قلبی ریوی چیست؟

شایع‌ترین عارضه آسیب دیوارهٔ قفسهٔ سینه است؛ شکستگی دنده و ترک جناغ به‌ویژه در سالمندان دور از انتظار نیست. این آسیب‌ها بهای پذیرفتنیِ خون‌رسانی به مغز است و احیا را متوقف نمی‌کند.

عوارض کمتر شایع اما جدی‌تر شامل ورود هوا به فضای پردهٔ ریه (پنوموتوراکس)، خونریزی داخل قفسهٔ سینه و به‌ندرت آسیب کبد یا طحال است، که بیشتر با قرار گرفتن نادرست دست‌ها رخ می‌دهند. استفراغ و ورود محتویات معده به ریه هم ممکن است و به عفونت ریه برسد.

پس از بازگشت گردش خون، سندرم پس از ایست قلبی دیده می‌شود که از اختلال هوشیاری و تشنج تا نارسایی موقت قلب را دربر می‌گیرد. ریشهٔ آن همان دوره‌ای است که بافت‌ها بدون خون مانده‌اند.

مراقبت‌های پس از احیای قلبی ریوی

اگر نفس طبیعی برگردد و آسیب گردن مطرح نباشد، بیمار به پهلو در وضعیت بهبود قرار می‌گیرد تا راه هوایی باز بماند. پایش نفس و هوشیاری تا رسیدن اورژانس ادامه دارد، چون ایست می‌تواند در همان دقایق تکرار شود.

انتقال به بیمارستان در هر حالت ضروری است؛ آنجا فشار خون، اکسیژن و دما کنترل می‌شود و مهم‌تر از همه، علت ایست جست‌وجو و درمان می‌گردد. در روزهای بعد، تسکین درد دنده با نظر پزشک، تنفس عمیق برای پیشگیری از عوارض ریوی و بازتوانی قلبی محور مراقبت است.

نبایدها روشن‌اند. به فرد تازه به‌هوش‌آمده نباید آب و غذا داده شود و نباید تنها بماند، و انتقال با خودروی شخصی به‌جای آمبولانس توصیه نمی‌شود. ترک بیمارستان پیش از روشن شدن علت هم از اشتباهات رایج است.

پرسش‌های متداول