احتباس ادرار: علل، علائم و درمان ناتوانی در دفع ادرار

احتباس ادرار، که در منابع پزشکی با نام ناتوانی در تخلیهٔ ادرار نیز شناخته می‌شود، به توقف کامل یا نسبی روند دفع ادرار از مثانه گفته می‌شود. این اختلال می‌تواند به‌طور ناگهانی و همراه با درد شدید (نوع حاد) یا به‌تدریج و در طول هفته‌ها تا ماه‌ها (نوع مزمن) ظاهر شود. شیوع آن با افزایش سن بیشتر می‌شود، به‌ویژه در مردان به‌دلیل بزرگ‌شدن پروستات، اما در زنان و افراد جوان‌تر نیز دیده می‌شود.

احتباس ادرار چیست؟

مثانه اندامی عضلانی است که ادرار تولیدشده در کلیه‌ها را ذخیره می‌کند و در زمان دفع، با انقباض دیوارهٔ خود و بازشدن مجرای خروجی، آن را تخلیه می‌کند. احتباس ادرار زمانی بروز می‌کند که این فرایند به‌هر دلیلی مختل شود؛ یا مسیر خروج ادرار (مجرا یا گردن مثانه) بسته یا تنگ باشد، یا سیگنال‌های عصبی لازم برای انقباض مثانه و شل‌شدن اسفنکتر به‌درستی منتقل نشوند.

دو شکل بالینی اصلی برای آن شناخته شده است. احتباس حاد ادرار ناگهانی و کامل است؛ ظرف چند ساعت دفع حتی مقدار کمی ادرار ممکن نیست و درد شدید زیر شکم بروز می‌کند. احتباس مزمن ادرار تدریجی است؛ مثانه هیچ‌گاه به‌طور کامل تخلیه نمی‌شود و حجمی از ادرار (باقیماندهٔ پس از دفع) در آن باقی می‌ماند، بدون آنکه لزوما علامت آشکاری ایجاد کند.

علائم احتباس ادرار چیست؟

علائم احتباس ادرار بسته به حاد یا مزمن بودن آن متفاوت است.

در احتباس حاد ادرار: - ناتوانی ناگهانی و کامل در دفع ادرار، همراه با احساس شدید فوریت - درد و فشار شدید در پایین شکم - تورم و برجستگی قابل‌لمس مثانه در ناحیهٔ زیر ناف - بی‌قراری و تعریق ناشی از درد

در احتباس مزمن ادرار: - دفع مکرر ادرار با حجم کم و فاصلهٔ زمانی کوتاه - ضعف یا قطع‌وصل‌شدن جریان ادرار هنگام دفع - نیاز به فشار زیاد یا زورزدن برای شروع یا تکمیل دفع - احساس تخلیه‌نشدن کامل مثانه پس از دفع - بیدارشدن مکرر شبانه برای دفع ادرار - نشت غیرارادی و قطره‌قطرهٔ ادرار ناشی از پرشدگی بیش‌ازحد مثانه

در بسیاری از موارد مزمن، علائم چنان خفیف و تدریجی است که به‌عنوان نشانهٔ یک اختلال زمینه‌ای شناخته نمی‌شود.

علل احتباس ادرار چیست؟

علل احتباس ادرار را می‌توان در چند گروه دسته‌بندی کرد.

انسداد مکانیکی مسیر خروج ادرار: - بزرگی خوش‌خیم پروستات (BPH)، شایع‌ترین علت در مردان بالای پنجاه سال - تنگی مجرای ادرار ناشی از التهاب، عفونت مکرر یا اقدامات پزشکی پیشین - سنگ ادراری در مجرا یا گردن مثانه - یبوست شدید و انباشت مدفوع که به مجرای ادراری فشار وارد می‌کند - افتادگی اندام‌های لگنی یا فیبروم بزرگ رحمی در زنان

اختلال عصبی مثانه (مثانهٔ نوروژنیک): - دیابت طولانی‌مدت و آسیب اعصاب محیطی ناشی از آن - ضایعهٔ نخاعی، مولتیپل اسکلروزیس (MS) یا سکتهٔ مغزی - جراحی‌های ناحیهٔ لگن که به اعصاب کنترل‌کنندهٔ مثانه آسیب می‌رسانند

داروها: - داروهای ضدآلرژی و ضداحتقان بینی - برخی داروهای ضدافسردگی و ضدروان‌پریشی - مسکن‌های اپیوییدی - داروهای آنتی‌کولینرژیک

سایر علل: - دورهٔ پس از بیهوشی عمومی یا جراحی - عفونت یا التهاب حاد پروستات - دورهٔ پس از زایمان

احتباس ادرار چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

ناتوانی کامل و ناگهانی در دفع ادرار همراه با درد شدید زیر شکم، نشانهٔ احتباس حاد ادرار است و در ردهٔ اورژانس‌های پزشکی قرار می‌گیرد؛ تأخیر در تخلیهٔ مثانه می‌تواند به کشیدگی بیش‌ازحد دیوارهٔ آن و آسیب دائمی بینجامد.

در موارد مزمن نیز برخی نشانه‌ها نیازمند بررسی زودهنگام است، از جمله دفع مکرر با حجم کم، ضعف پیش‌روندهٔ جریان ادرار، بیدارشدن مکرر شبانه برای دفع و احساس مداوم تخلیه‌نشدن مثانه.

نکته: تأخیر در بررسی احتباس مزمن ادرار، حتی در نبود درد قابل‌توجه، می‌تواند به‌مرور به آسیب کلیه و نارسایی کلیوی منجر شود؛ ازاین‌رو ارزیابی علائم مزمن نباید به‌صرف خفیف‌بودن آن‌ها به تعویق بیفتد.

احتباس ادرار چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص احتباس ادرار معمولا با شرح‌حال و معاینهٔ بالینی آغاز می‌شود؛ در معاینه، مثانهٔ پرشده و برجسته اغلب در ناحیهٔ زیر ناف قابل‌لمس است. برای تأیید تشخیص و بررسی علت زمینه‌ای، اقدامات زیر به‌کار می‌رود:

• سونوگرافی مثانه برای اندازه‌گیری حجم ادرار باقیمانده پس از دفع
• آزمایش ادرار و کشت ادرار برای بررسی عفونت
• آزمایش خون شامل بررسی عملکرد کلیه (کراتینین و اوره) و در مردان، آنتی‌ژن اختصاصی پروستات (PSA)
• فلومتری ادراری برای ارزیابی سرعت و الگوی جریان ادرار
• سیستوسکوپی برای بررسی مستقیم مجرا و مثانه در موارد مشکوک به تنگی یا انسداد
• مطالعات اورودینامیک در موارد مشکوک به اختلال عصبی مثانه

درمان احتباس ادرار چگونه است؟

درمان احتباس ادرار به نوع حاد یا مزمن بودن آن و علت زمینه‌ای بستگی دارد. در احتباس حاد، نخستین اقدام همواره تخلیهٔ فوری مثانه با کاتتر است؛ این اقدام درد را برطرف می‌کند و از آسیب بیشتر به مثانه و کلیه جلوگیری می‌کند. پس از تخلیهٔ اولیه، بررسی و درمان علت زمینه‌ای آغاز می‌شود.

در مواردی که علت زمینه‌ای قابل رفع نیست یا کنترل آن زمان‌بر است، کاتتر ثابت یا کاتتریزاسیون متناوب دوره‌ای به‌عنوان راهکار میان‌مدت یا درازمدت به‌کار می‌رود.

راه‌های پیشگیری از احتباس ادرار

پیشگیری کامل از احتباس ادرار همیشه ممکن نیست، به‌ویژه وقتی زمینهٔ آن بیماری مزمنی مانند دیابت یا بزرگی پروستات باشد، اما اقدامات زیر خطر بروز یا شدت آن را کاهش می‌دهد:

• پیگیری و کنترل منظم بزرگی پروستات از سنین میانسالی
• بازبینی داروهایی که سابقهٔ ایجاد احتباس ادرار دارند، زیر نظر پزشک
• درمان به‌موقع یبوست مزمن
• کنترل قند خون در افراد دیابتی برای پیشگیری از آسیب عصبی
• خودداری از به‌تعویق‌انداختن طولانی‌مدت دفع ادرار
• پیگیری منظم پس از جراحی‌های لگنی یا زایمان برای شناسایی زودهنگام اختلال تخلیهٔ مثانه

پرسش‌های متداول