آنافیلاکسی: واکنش آلرژیک شدید
اگر چند دقیقه پس از خوردن یک غذا، مصرف دارو یا نیش حشره ناگهان گلویتان تنگ شود، زبانتان ورم کند یا احساس ضعف شدید داشته باشید، وقت جستوجو در اینترنت نیست. آنافیلاکسی میتواند خیلی سریع راه تنفس و گردش خون را درگیر کند. این راهنما نشانهها، اقدام فوری با اپینفرین و راه پیگیری علت را روشن میکند.
تورم ناگهانی گلو یا زبان، تنگی نفس، خسخس، گرفتگی صدا، سرگیجه شدید، غش، افت فشار یا کهیر منتشر پس از تماس با یک مادهٔ حساسیتزا را جدی بگیرید. فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید. اگر اپیپن یا خودکار تزریق اپینفرین برای فرد تجویز شده است، آن را در بخش بیرونی ران تزریق کنید و منتظر اثر آنتیهیستامین نمانید.
آنافیلاکسی چیست؟
آنافیلاکسی یک واکنش آلرژیک شدید، سریع و سراسری است. در این وضعیت، دستگاه ایمنی پس از تماس با مادهای که آن را خطرناک تشخیص داده، موادی مانند هیستامین آزاد میکند. نتیجه میتواند تورم بافتها، تنگشدن راههای هوایی و گشادشدن رگها باشد؛ بنابراین هم تنفس و هم فشار خون ممکن است در مدت کوتاهی دچار اختلال شوند.
آنافیلاکسی با یک خارش یا کهیر محدود فرق دارد. ممکن است پوست، دستگاه تنفسی، گوارش و گردش خون را همزمان یا جداگانه درگیر کند. نبودن کهیر، آنافیلاکسی را رد نمیکند؛ بعضی افراد هنگام افت فشار یا گرفتاری تنفسی، هیچ علامت پوستی واضحی ندارند. از سوی دیگر، هر تورم یا خارش بهتنهایی به معنی آنافیلاکسی نیست؛ شدت و ترکیب علائم، زمان شروع و تماس اخیر با محرک به تشخیص کمک میکند.
علائم و نشانهها
نشانهها معمولاً در فاصلهای کوتاه پس از تماس با محرک شروع میشوند، اما ترتیب و شدتشان یکسان نیست؛ نخستین علامت میتواند خارش دهان، تورم یا حتی سرگیجهٔ ناگهانی باشد.
علائم احتمالی عبارتاند از:
- راه هوایی: ورم لبها، زبان یا گلو، دشواری بلع و گرفتگی صدا.
- تنفس: تنگی نفس، سرفهٔ مداوم، خسخس یا فشار قفسهٔ سینه.
- پوست و مخاط: کهیر منتشر، خارش، قرمزی یا تورم صورت و پلکها.
- گردش خون و مغز: سرگیجه، رنگپریدگی، عرق سرد، ضعف، گیجی، افت فشار، غش یا بیهوشی.
- گوارش: دلپیچه، تهوع، استفراغ یا اسهال؛ بهویژه همراه با علائم تنفسی یا افت فشار.
تورم زبان یا گلو با تنگی نفس، یا کهیر منتشر با سرگیجه و ضعف، اورژانسی است. صبر نکنید تا همهٔ نشانهها ظاهر شوند؛ آنافیلاکسی ممکن است ناگهان شدید شود.
علتها و عوامل خطر
تقریباً هر مادهای میتواند محرک باشد، اما چند گروه بیشتر دیده میشوند. گاهی با وجود بررسی دقیق، علت قطعی پیدا نمیشود؛ این حالت آنافیلاکسی بدون علت مشخص نام دارد.
| گروه محرک | نمونههای شایع | نکتهٔ مهم |
|---|---|---|
| غذاها | بادامزمینی و مغزها، شیر گاو، تخممرغ، ماهی، صدف، کنجد و برخی مواد غذایی دیگر | برچسب ترکیبات و احتمال آلودگی متقاطع را جدی بگیرید. |
| داروها | برخی آنتیبیوتیکها، داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن، داروهای بیهوشی و بعضی مواد حاجب | هر واکنش قبلی را دقیقاً به پزشک و داروساز بگویید؛ هر عارضهای الزاماً آلرژی نیست. |
| نیش و گزش | زنبور، زنبور سرخ و برخی حشرات دیگر | در افراد پرخطر، درمان اختصاصی حساسیت به سم حشرات ممکن است مطرح شود. |
| مواد تماسی و عوامل دیگر | لاتکس، ورزش پس از مصرف برخی غذاها، و در مواردی عوامل فیزیکی | گاهی ورزش، الکل، عفونت یا داروهای همزمان واکنش را در فرد حساس تشدید میکند. |
سابقهٔ آنافیلاکسی مهمترین هشدار برای تکرار آن است. آسم کنترلنشده، برخی بیماریهای سلولهای ماستسل و بیماری قلبی میتوانند پیامدها را شدیدتر کنند. بتابلوکرها و مهارکنندههای آنزیم مبدل آنژیوتانسین نیز مهماند؛ آنها را خودسرانه قطع نکنید، اما نامشان را به تیم درمان بگویید.
آنافیلاکسی چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص در بحران بیشتر بالینی است؛ پزشک شروع ناگهانی علائم، راه هوایی، تنفس، نبض، فشار خون و تماس با محرک را میسنجد. برای اپینفرین نباید منتظر آزمایش یا پیدا شدن مادهٔ حساسیتزا ماند؛ درمان فوری مقدم است.
| بخش ارزیابی | پزشک چه چیزی را بررسی میکند؟ | چرا اهمیت دارد؟ |
|---|---|---|
| زمان و تماس | چه غذا، دارو یا حشرهای و چه زمانی در تماس بوده است؟ | به شناسایی محرک کمک میکند. |
| راه هوایی و تنفس | تورم زبان و گلو، صدا، خسخس و سطح اکسیژن | خطر انسداد یا کمبود اکسیژن را نشان میدهد. |
| گردش خون | نبض، فشار خون، پوست، هوشیاری و غش | افت فشار و شوک را مشخص میکند. |
| بررسی تکمیلی پس از پایدارشدن | گاهی تریپتاز و آزمایشهای آلرژی | به یافتن علت کمک میکند؛ نتیجهٔ طبیعی ردکننده نیست. |
بعد از مرحلهٔ حاد، متخصص آلرژی شرح حال و در صورت نیاز آزمایش پوستی یا خونی را بررسی میکند. آزمون تحمل فقط در محیط درمانی و با نظارت متخصص انجام میشود؛ آزمودن دوبارهٔ ماده در خانه خطرناک است.
درمان و مدیریت آنافیلاکسی
اقدام فوری در خانه یا بیرون از بیمارستان
-
با ۱۱۵ تماس بگیرید و احتمال آنافیلاکسی را بگویید. اگر همراه دارید، از او بخواهید تماس بگیرد.
-
اگر خودکار اپینفرین مانند اپیپن در دسترس است و برای فرد تجویز شده، در اولین شک به آنافیلاکسی آن را طبق دستور دستگاه در بخش بیرونی ران تزریق کنید. این اپینفرین یا آدرنالین درمان خط اول است؛ برای پیدا کردن علت یا خوردن قرص تأخیر نکنید.
-
فرد را دراز کنید و پاها را بالا بگذارید. اگر درازکشیدن تنفس را دشوار میکند، با پاهای کشیده بنشیند؛ فرد باردار بهتر است به پهلوی چپ باشد. ایستادن یا راه رفتن ممنوع است، حتی با بهبود موقت.
-
اگر پس از حدود پنج دقیقه بهبود آغاز نشد یا علائم برگشت، در صورت وجود دستگاه دوم، طبق دستور دستگاه و راهنمای ۱۱۵ دوز بعدی را تزریق کنید. فرد را تنها نگذارید؛ بیهوشِ نفسدار را به پهلو بگذارید و برای فرد بدون تنفس طبیعی، از اپراتور ۱۱۵ راهنمایی احیا بگیرید.
اگر نیش حشره روی پوست مانده و برداشتنش تزریق را عقب نمیاندازد، آن را آرام خارج کنید. در تورم گلو یا اختلال هوشیاری چیزی برای خوردن و نوشیدن ندهید.
آنتیهیستامینهایی مانند سیتریزین ممکن است خارش و کهیر را کمتر کنند، اما تورم راه هوایی، تنگی نفس یا افت فشار را درمان نمیکنند. کورتیکواستروئیدهایی مانند هیدروکورتیزون نیز جای اپینفرین را نمیگیرند. هیچکدام نباید تزریق اپینفرین یا تماس با ۱۱۵ را به تأخیر بیندازند.
درمان در اورژانس و مراقبت پس از آن
در اورژانس، تیم درمان راه هوایی و تنفس را پایش میکند و در صورت نیاز اکسیژن، مایع وریدی، تکرار اپینفرین عضلانی و حمایت از راه هوایی را به کار میبرد. برای خسخس باقیمانده ممکن است سالبوتامول داده شود، اما جای اپینفرین نیست. در موارد مقاوم و مصرف بتابلوکر، گلوکاگون ممکن است مطرح شود. اپینفرین وریدی فقط برای تیم مجرب و در شرایط پایششده است.
حتی با برطرفشدن علائم، ارزیابی بیمارستانی لازم است؛ بازگشت علائم پس از بهبود، واکنش دوفازی نام دارد. مدت پایش به شدت حمله و پاسخ به درمان بستگی دارد. پیش از ترخیص، علت احتمالی، برنامهٔ اقدام، شیوهٔ استفاده از خودکار و پیگیری بعدی باید روشن باشد.
عوارض و نکات مهم
بدون درمان سریع، تورم گلو میتواند راه هوایی را ببندد و افت فشار شدید به شوک آنافیلاکتیک، اختلال هوشیاری یا ایست قلبی برسد. این پیامدها دلیل تأکید بر تزریق زودهنگام اپینفرین هستند، نه دلیلی برای ترس یا سرزنش.
لرزش، تپش قلب یا اضطراب کوتاهمدت پس از اپینفرین ممکن است رخ دهد و معمولاً از خطر درماننکردن آنافیلاکسی کمتر است. در واکنش شدید منع مطلقی برای آن وجود ندارد؛ مقدار و پایش را پزشک تعیین میکند. سابقهٔ چند دوز یا واکنش دوفازی ممکن است به همراهداشتن خودکارهای بیشتر نیاز داشته باشد.
پیشگیری از حملهٔ بعدی
پیشگیری فقط حذف یک ماده نیست؛ باید احتمال تماس کم شود و خانواده برای اقدام سریع آماده باشد.
- پس از اولین حمله به متخصص آلرژی مراجعه کنید. تا روشنشدن علت، از مادهٔ مشکوک دوری کنید و برای آزمایش دوباره آن را مصرف نکنید.
- در آلرژی غذایی، برچسب ترکیبات و احتمال آلودگی متقاطع را بررسی کنید و به مدرسه، محل کار و مراقبان اطلاع دهید.
- نام ماده و واکنش قبلی را در پرونده ثبت کنید. داروی ضروری را بدون مشورت پزشک قطع یا جایگزین نکنید.
- خودکار اپینفرین را همراه داشته باشید. بسیاری از افراد پرخطر به دو دستگاه نیاز دارند؛ پزشک تعداد مناسب را تعیین میکند. تاریخ انقضا و شرایط نگهداری را بررسی کنید.
- با وسیلهٔ آموزشی تمرین کنید و به خانواده و همکاران بگویید چه زمانی تزریق کنند و با ۱۱۵ تماس بگیرند. کارت هشدار پزشکی نیز مفید است.
- آسم را کنترل کنید و نقش ورزش، الکل، عفونت و داروهای همزمان را با پزشک در میان بگذارید. برای حساسیت به سم حشرات، درمان اختصاصی ممکن است کمککننده باشد.
- آنافیلاکسی واکنشی آلرژیک، سریع و تهدیدکنندهٔ حیات است و ممکن است بدون کهیر هم رخ دهد.
- تورم گلو یا زبان، تنگی نفس، افت فشار، سرگیجه، غش یا کهیر منتشر را اورژانسی بدانید.
- فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید و اپینفرینِ خودکار را در بخش بیرونی ران تزریق کنید؛ منتظر اثر آنتیهیستامین نمانید.
- فرد را وادار به ایستادن یا راه رفتن نکنید و پس از تزریق هم ارزیابی بیمارستانی را جدی بگیرید.
- برای پیشگیری، محرک را با کمک متخصص شناسایی کنید، برنامهٔ اقدام داشته باشید و دستگاه را همراه و آماده نگه دارید.
سوالات متداول
آیا آنافیلاکسی بدون کهیر هم رخ میدهد؟
بله. اگر راه هوایی، تنفس یا گردش خون درگیر باشد، نبودن بثورات پوستی آنافیلاکسی را رد نمیکند. تورم زبان یا گلو، تنگی نفس، گرفتگی صدا، سرگیجه یا غش پس از تماس احتمالی با محرک، نیازمند اقدام فوری است.
اگر فقط کهیر دارم، باید اپیپن بزنم؟
کهیر محدود بدون مشکل تنفس، تورم گلو یا زبان و علائم افت فشار معمولاً با آنافیلاکسی یکسان نیست؛ فرد را زیر نظر بگیرید و طبق برنامهٔ پزشک عمل کنید. با شروع علائم تنفسی یا گردش خون، اپینفرین تجویزشده را استفاده کنید و با ۱۱۵ تماس بگیرید.
بعد از تزریق اپینفرین، تماس با ۱۱۵ لازم است؟
بله. بهبود اولیه پایان خطر نیست و علائم ممکن است برگردند. فرد باید تا رسیدن اورژانس در وضعیت مناسب بماند و به بیمارستان منتقل شود.
آیا آنتیهیستامین میتواند جای اپینفرین را بگیرد؟
خیر. داروهایی مانند سیتریزین ممکن است خارش و کهیر را کاهش دهند، اما افت فشار، تورم گلو و تنگی نفس را درمان نمیکنند. در آنافیلاکسی، اپینفرین درمان خط اول است و هیچ قرصی نباید تزریق آن را به تأخیر بیندازد.
چگونه بفهمم کدام ماده باعث آنافیلاکسی شده است؟
زمان شروع علائم، غذاها، داروها، نیش حشرات و فعالیتهای قبل را یادداشت کنید و به متخصص آلرژی بدهید. آزمایش پوستی یا خونی و گاهی آزمون کنترلشده کمک میکند؛ مصرف دوبارهٔ ماده در خانه ایمن نیست.
سلب مسئولیت پزشکی
این مطلب برای افزایش آگاهی است و جای تشخیص، نسخه یا ارزیابی پزشک را نمیگیرد؛ در صورت شک به آنافیلاکسی، فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید و برای تصمیمهای تشخیصی و پیشگیرانه با متخصص آلرژی و ایمنی مشورت کنید.