پرخوابی: علت، بیماری‌های مرتبط و درمان

خواب شبانهٔ طولانی که خستگی را برطرف نمی‌کند، یا خواب‌آلودگی سمجی که وسط کار و گفت‌وگو پلک‌ها را سنگین می‌کند، معمولا یک عادت ساده نیست. بدن پس از خواب کافی باید سرحال شود، و وقتی هفته‌ها چنین نمی‌شود، خود خواب‌آلودگی به سرنخی برای یافتن علت تبدیل می‌شود.

پرخوابی چیست و از چه زمانی غیرطبیعی است؟

پرخوابی دو چهره دارد: خواب شبانه‌ای که به‌طور مرتب از نیاز معمول طولانی‌تر است، و خواب‌آلودگی روزانه‌ای که با وجود خواب ظاهرا کافی از بین نمی‌رود. نیاز طبیعی بیشتر بزرگسالان هفت تا نه ساعت است، ولی نوجوانان خواب بیشتری لازم دارند و ساعت بدنشان دیرتر تنظیم می‌شود؛ تا ظهر خوابیدن در تعطیلات در این سن لزوما بیماری نیست.

خواب‌آلودگی گذرا هم طبیعی است؛ پس از چند شب کم‌خوابی، سفر، شیفت شب، یک بیماری عفونی یا در سه‌ماههٔ اول بارداری، بدن بدهی خواب را ظرف چند روز جبران می‌کند. مرز غیرطبیعی جایی است که خواب‌آلودگی با وجود فرصت کافی بیش از دو تا سه هفته دوام بیاورد، خواب طولانی دیگر شادابی نیاورد، یا فرد سر میز غذا و پشت فرمان به خواب برود.

نکته: خواب‌آلودگی با خستگی یکی نیست؛ در خواب‌آلودگی فرد در موقعیت آرام واقعا به خواب می‌رود، اما در خستگی و خستگی مزمن انرژی کم است بدون آنکه خواب بیاید.

شایع‌ترین علل پرخوابی چیست؟

علت‌های شایع یا از کمبود و بی‌کیفیتی خواب می‌آیند، یا از بیماری و دارویی که هوشیاری روز را می‌گیرد.

چند مورد از این علت‌ها ساعت خواب را کم نمی‌کنند بلکه ساختار آن را به هم می‌ریزند، و خواب منقطع همان اثر ترمیمی خواب عمیق را ندارد.

علل جدی‌تر پرخوابی: چه چیزی نباید از قلم بیفتد؟

نارکولپسی بیماری نادری از دستگاه تنظیم خواب و بیداری است که معمولا در نوجوانی یا جوانی شروع می‌شود؛ نشانهٔ شاخص آن حمله خواب ناگهانی است و اغلب با افت ناگهانی قدرت عضلات هنگام خنده و فلج خواب همراه می‌شود. چرت کوتاه در نارکولپسی سرحال‌کننده است، برخلاف پرخوابی ایدیوپاتیک که در آن چرت هم خستگی را برطرف نمی‌کند.

وقتی تنفس شبانه برای دفع دی‌اکسید کربن کافی نباشد، خواب‌آلودگی سمجی ساخته می‌شود؛ این حالت در چاقی و اضافه‌وزن شدید و در بیماری انسداد مزمن ریوی (COPD) دیده می‌شود و سرنخش سردرد صبحگاهی است. در نارسایی مزمن کلیه و سیروز کبدی هم تجمع مواد دفعی کار مغز را کند می‌کند و ورم، خارش و زردی پوست سرنخ آن است.

گروه بعدی بیماری‌های مغز است: تومور مغزی، سکته مغزی و خواب‌آلودگی پس از ضربه به سر یا تشنج در صرع؛ سرنخ این گروه، همراهی خواب‌آلودگی با نشانه‌های عصبی تازه مانند سردرد پیشرونده یا ضعف یک طرف بدن است. در جوانان، مونونوکلئوز عفونی با گلودرد طولانی و تورم غدد لنفاوی هفته‌ها خواب‌آلودگی می‌سازد، و در فصل سرد، خواب‌آلودگی و سردرد هم‌زمان چند نفر در یک خانه به مسمومیت با مونوکسید کربن اشاره می‌کند.

پرخوابی چه زمانی خطرناک است و مراجعهٔ فوری لازم دارد؟

مرز میان یک مشکل خواب و یک اورژانس پزشکی، سطح هوشیاری است؛ فرد خواب‌آلود با صدا زدن کاملا بیدار می‌شود، اما اگر بیدارکردن دشوار باشد یا فرد بلافاصله دوباره به خواب برود، مسئله افت هوشیاری است.

مراجعهٔ غیرفوری هم لازم است، وقتی خواب‌آلودگی بیش از سه هفته با وجود خواب کافی ادامه دارد، به‌خواب‌رفتن پشت فرمان رخ می‌دهد یا خروپف با مکث تنفسی گزارش می‌شود.

علت پرخوابی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

بیشتر تشخیص‌ها از شرح‌حال بیرون می‌آید، نه از آزمایش. پزشک ساعت خواب و بیداری، دفعات بیدارشدن شبانه، خروپف و مکث تنفسی از زبان هم‌اتاقی، برنامهٔ شیفت کاری، فهرست داروها و وضع خلق را می‌پرسد؛ هر یک شاخه‌ای از تشخیص افتراقی را باز یا بسته می‌کند. یادداشت خواب دو هفته‌ای پیش از ویزیت ارزش بالایی دارد، چون حافظه مدت خواب واقعی را بیش از آنچه هست تخمین می‌زند.

در معاینه، وزن و دور گردن که احتمال آپنه خواب را بالا می‌برد، فشار خون، تیروئید و رنگ‌پریدگی اهمیت دارند. آزمایش‌های پایه معمولا CBC برای کم‌خونی، TSH برای تیروئید، قند خون، فریتین برای ذخیرهٔ آهن و در موارد مشکوک ویتامین B12 است. اگر شرح‌حال به اختلال تنفسی در خواب اشاره کند، بررسی خواب شبانه (پلی‌سومنوگرافی) تنفس، اکسیژن خون و مراحل خواب را هم‌زمان ثبت می‌کند؛ تست تأخیر چندگانهٔ خواب برای نارکولپسی به کار می‌رود و MRI مغز تنها با وجود نشانه‌های عصبی درخواست می‌شود.

درمان پرخوابی به چه چیزی بستگی دارد؟

درمان پرخوابی تابع علت آن است؛ دارویی که فقط خواب‌آلودگی را سرکوب کند جای درمان علت زمینه‌ای را نمی‌گیرد.

کم‌خوابی مزمن و بی‌نظمی خواب با تنظیم برنامهٔ خواب برطرف می‌شود. در آپنه خواب، درمان اصلی دستگاه فشار مثبت راه هوایی (CPAP) در کنار کاهش وزن است؛ کم‌کاری تیروئید با جایگزینی هورمون و کم‌خونی فقر آهن با جبران آهن و یافتن منبع خونریزی درمان می‌شود. در افسردگی و اختلال دوقطبی، روان‌درمانی و دارودرمانی زیر نظر پزشک هم خلق و هم الگوی خواب را اصلاح می‌کند. اگر خود دارو عامل خواب‌آلودگی باشد، پزشک تجویزکننده زمان مصرف را جابه‌جا یا دارو را جایگزین می‌کند، و نارکولپسی با داروهای بیدارکننده و چرت‌های برنامه‌ریزی‌شده زیر نظر متخصص اداره می‌شود.

مراقبت خانگی برای پرخوابی و کارهایی که نباید کرد

اقدام‌های خانگی جای یافتن علت را نمی‌گیرند، اما حال روزانه را بهتر می‌کنند و تصویر روشن‌تری برای پزشک می‌سازند: ساعت بیدارشدن ثابت حتی در روزهای تعطیل، هفت تا نه ساعت فرصت خواب، نور طبیعی صبح که ساعت بدن را تنظیم می‌کند، و چرت کوتاه حدود بیست دقیقه در اوایل بعدازظهر.

فهرست کارهایی که نباید انجام شود هم به همان اندازه مهم است:

• مصرف خودسرانهٔ قرص خواب و آرام‌بخش یا استفاده از الکل به‌عنوان خواب‌آور، که تنفس شبانه را مختل و آپنه خواب را بدتر می‌کند.
• پرکردن روز با قهوه و نوشیدنی‌های انرژی‌زا، که نشانه را می‌پوشاند و خواب شب بعد را خراب می‌کند.
• چرت طولانی و دیرهنگام و بیدارماندن با گوشی، که زمان به‌خواب‌رفتن را عقب می‌اندازند.
• مصرف خودسرانهٔ مکمل آهن یا ویتامین بدون آزمایش و قطع خودسرانهٔ داروهای تجویزشده.
• رانندگی یا کار با دستگاه در حال خواب‌آلودگی.

پرسش‌های متداول