نارسایی قلبی: علائم و مراقبت
اگر بالا رفتن از چند پله، خوابیدن به پشت یا پوشیدن کفش بهتازگی برایتان سخت شده است، این تغییر را فقط به خستگی یا بالا رفتن سن نسبت ندهید. تنگی نفس، ورم پا و خستگی علتهای مختلفی دارند، اما گاهی از نارسایی قلبی خبر میدهند؛ بیماریای که با تشخیص و درمان درست میتوان آن را مدیریت کرد. شناخت نشانهها و یادگیری پایش روزانه کمک میکند تغییرات مهم را زودتر ببینید و بهموقع از تیم درمان کمک بگیرید.
نارسایی قلبی چیست؟
نارسایی قلبی یعنی قلب نمیتواند خون و اکسیژن مورد نیاز بدن را بهاندازهٔ کافی پمپاژ کند، یا برای انجام این کار به فشار زیادی درون حفرههای خود نیاز دارد. به زبان ساده، ضعفِ پمپاژِ قلب میتواند باعث شود خون در پشت قلب و رگهای ریه یا بدن جمع شود و مایع به ریه، ساق پا یا شکم راه پیدا کند. به این تجمع مایع، احتقان میگویند.
نارسایی قلبی به معنای توقف قلب یا ازکارافتادن قریبالوقوع آن نیست. بیماری ممکن است از ضعف انقباض یا دشواریِ شلشدن و پرشدن قلب ناشی شود. کسر جهشی که معمولاً با اکوکاردیوگرافی اندازهگیری میشود مهم است، اما شدت علائم و تصمیم درمانی فقط با یک عدد تعیین نمیشود.
علائم نارسایی قلبی
نشانهها ممکن است تدریجی باشند و ابتدا فقط هنگام فعالیت دیده شوند؛ با افزایش احتقان، در استراحت یا خواب هم ظاهر میشوند:
- تنگی نفس هنگام فعالیت یا دراز کشیدن و بیدار شدن شبانه با احساس خفگی؛
- تورم پا، مچ و ساق یا شکم، و افزایش وزن سریع در چند روز که ممکن است از تجمع مایع باشد؛
- خستگی، بیحالی، ضعف عضلات و کاهش توان کارهای روزمره؛
- سرفه یا خسخس، تپش قلب، پری شکم، تهوع و کاهش اشتها؛
- سرگیجه، غش یا گیجی، بهخصوص در بیماری پیشرفته یا هنگام افت فشار.
یک علامت بهتنهایی تشخیص را ثابت نمیکند. مهمتر از یک اندازهگیری منفرد، تغییر نسبت به وضعیت معمول خودتان است؛ مثلاً ورم رو به افزایش، کاهش تازهٔ تحمل فعالیت یا افزایش وزن همراه با تنگی نفس.
تنگی نفس شدید یا ناگهانی، ناتوانی در صحبتکردن یا دراز کشیدن بهعلت نفستنگی، درد یا فشار قفسهٔ سینه، غش، کبودی لبها، گیجی شدید یا سرفهٔ کفآلود و صورتی نیازمند تماس فوری با اورژانس ۱۱۵ است. تورم ناگهانی یا رو به افزایش پاها و شکم، افزایش سریع وزن یا بدتر شدن واضح تنگی نفس نیز باید همان روز به پزشک یا تیم درمان اطلاع داده شود؛ دوز داروی ادرارآور را خودسرانه تغییر ندهید.
علتها و عوامل خطر
هر عاملی که به عضلهٔ قلب، رگهای کرونر، دریچهها یا ریتم قلب آسیب بزند، میتواند زمینهساز نارسایی شود. بیماری عروق کرونر و سکتهٔ قلبی، فشار خونِ سالها کنترلنشده، بیماری عضله یا دریچهٔ قلب، التهاب، اختلالات مادرزادی و آریتمیهایی مانند فیبریلاسیون دهلیزی از علتهای شناختهشدهاند.
دیابت، بیماری مزمن کلیه، چاقی، اختلال تیروئید، وقفهٔ تنفسی خواب، مصرف زیاد الکل و بعضی درمانهای آسیبرسان به قلب نیز خطر را بیشتر میکنند. عفونت، کمخونی، فشار خون کنترلنشده، حملهٔ قلبی تازه، نمک یا مایع زیاد و قطع نامنظم دارو میتوانند وضعیت را ناگهان بدتر کنند. داروهای ضدالتهاب مانند ایبوپروفن و دیکلوفناک نیز در برخی بیماران احتباس مایع یا فشار بر کلیه ایجاد میکنند؛ مصرف منظمشان را با پزشک هماهنگ کنید.
نارسایی قلبی چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص از کنار هم گذاشتن علائم، معاینه، سابقه و آزمایشها به دست میآید. پزشک فشار خون، ضربان، صداهای قلب و ریه، ورم و نشانههای بیماریهای زمینهای را بررسی میکند؛ چون تنگی نفس و ورم در بیماریهای ریه، کلیه، کبد و وریدها هم دیده میشوند.
| روش ارزیابی | چه چیزی را بررسی میکند؟ | چرا اهمیت دارد؟ |
|---|---|---|
| شرح حال و معاینه | زمان شروع علائم، توان فعالیت، ورم، فشار خون و داروها | شدت وضعیت و علتهای محتمل را مشخص میکند. |
| نوار قلب | ریتم، اختلال هدایت و نشانههای سکتهٔ قبلی | آریتمی یا آسیب قبلی قلب را آشکار میکند. |
| اکوکاردیوگرافی | اندازه و حرکت حفرهها، دریچهها و کسر جهشی | نوع نارسایی و علتهای ساختاری را بهتر نشان میدهد. |
| آزمایش خون | پپتیدهای ناتریورتیک مانند بیانپی، کلیه، سدیم، پتاسیم و شمارش خون | به تشخیص، یافتن عامل تشدیدکننده و ایمنی داروها کمک میکند. |
| عکس قفسهٔ سینه | بزرگی قلب، احتقان ریه یا علتهای دیگر تنگی نفس | وجود مایع در ریه و بیماریهای همراه را بررسی میکند. |
| آزمونهای تکمیلی | تست ورزش، تصویربرداری امآرآی قلب یا بررسی عروق در افراد منتخب | بر اساس علت احتمالی و نتیجهٔ بررسیهای اولیه انتخاب میشود. |
پپتیدهای ناتریورتیک کمککنندهاند، اما با توجه به سن، وزن، عملکرد کلیه و بیماریهای دیگر تفسیر میشوند. اکو نیز ممکن است در پیگیری تکرار شود، اما زمان آن برای همه یکسان نیست.
درمان و مراقبت از نارسایی قلبی
هدف درمان، کمکردن تنگی نفس و ورم، بهتر کردن توان فعالیت، پیشگیری از بستریشدن و محافظت از قلب است. برنامه به نوع نارسایی، علت، فشار خون، ریتم قلب و عملکرد کلیه بستگی دارد.
داروها
در نارسایی قلبی با کسر جهشی کاهشیافته، درمان پایه معمولاً شامل ساکوبیتریل/والسارتان یا، در صورت مناسب نبودن آن، انالاپریل یا لوزارتان؛ بتابلوکرهایی مانند کارودیلول، متوپرولول سوکسینات یا بیزوپرولول؛ اسپیرونولاکتون یا اپلرنون؛ و مهارکنندههای همانتقالدهندهٔ سدیم ـ گلوکز نوع ۲ مانند داپاگلیفلوزین یا امپاگلیفلوزین است. گروه آخر میتواند در فردِ بدون دیابت هم، در شرایط مناسب، مفید باشد.
این داروها ممکن است فشار خون، ضربان، پتاسیم و عملکرد کلیه را تغییر دهند و باید مرحلهای تنظیم شوند. داروهای ادرارآور مانند فوروزماید یا تورسماید برای کمکردن احتقان و ورم به کار میروند، اما جای داروهای محافظ قلب نیستند. در برخی بیماران دیگوکسین، ایوابرادین، ترکیب هیدرالازین و نیترات، آهن وریدی یا ضدانعقاد نیز مطرح میشود.
در نارسایی با کسر جهشی حفظشده، کنترل فشار خون، دیابت، چاقی، فیبریلاسیون دهلیزی و بیماری کلیه مهم است؛ ادرارآورها و در افراد مناسب مهارکنندههای همانتقالدهندهٔ سدیم ـ گلوکز به کار میروند. هیچ داروی قلبی را خودسرانه شروع یا قطع نکنید؛ قطع ناگهانی بتابلوکر نیز خطرناک است.
فهرست داروهای نسخهای، مسکنها، مکملها و داروهای گیاهی را همراه داشته باشید. پیش از مصرف ایبوپروفن، دیکلوفناک، داروهای سرماخوردگی یا مکمل پتاسیم از پزشک یا داروساز بپرسید.
نمک، مایع و وزن روزانه
نمک زیاد، تشنگی و احتباس مایع را بیشتر میکند. نمکدان و غذاهای کنسروی، شور، سوسیسکالباس، تنقلات شور و سسهای آماده را کم کنید و برچسب مواد غذایی را بخوانید. مقدار دقیق نمک با توجه به وضعیت قلب، کلیه و فشار خون تعیین میشود؛ محدودیت افراطی همیشه لازم یا بیخطر نیست.
همهٔ بیماران به محدودیت سخت مایعات نیاز ندارند. در احتقان، افت سدیم یا بیماری پیشرفته، پزشک ممکن است مقدار روزانه را مشخص کند و چای، سوپ و یخ هم باید در آن حساب شوند. آب را بدون دستور بهشدت کم یا زیاد نکنید.
وزن خود را هر روز در زمان ثابت، ترجیحاً پس از تخلیهٔ مثانه و پیش از صبحانه، با ترازو و لباس مشابه اندازه بگیرید و ثبت کنید. افزایش سریع وزن، بهخصوص همراه با ورم یا تنگی نفس، ممکن است از جمع شدن مایع باشد. آستانهٔ اقدام را از تیم درمان بپرسید و دارو را خودسرانه دو برابر نکنید.
فعالیت، پیگیری و زندگی روزمره
وقتی وضعیت پایدار است، پیادهروی سبک یا توانبخشی قلبی زیر نظر تیم درمان میتواند توان بدنی را بهتر کند. فعالیت را آرام شروع کنید و با درد قفسهٔ سینه، تنگی نفس شدید، سرگیجه یا تپش غیرمعمول متوقف شوید. خواب کافی، ترک سیگار، پرهیز یا محدودکردن الکل و درمان وقفهٔ تنفسی خواب نیز مهم است.
پس از تغییر دارو، فشار خون، ضربان، پتاسیم و عملکرد کلیه ممکن است نیاز به بررسی داشته باشد. ویزیتها را ادامه دهید و فهرست علائم و وزنها را به پزشک نشان دهید. واکسیناسیونهای توصیهشده نیز با نظر پزشک میتواند خطر عفونتهای تشدیدکننده را کم کند.
عوارض و نکتههای مهم
احتقان شدید ممکن است به آب آوردن ریه و افت اکسیژن برسد و نیازمند درمان بیمارستانی شود. آریتمی، اختلال عملکرد کلیه، کاهش تودهٔ عضلانی و لخته یا سکته از عوارض احتمالیاند. اضطراب و افسردگی نیز شایعاند و باید در ویزیت مطرح شوند.
نارسایی قلبی معمولاً بیماریای طولانیمدت است، اما شدت علائم و حتی کسر جهشی ممکن است با درمان بهتر شود. بهتر شدن حال بیمار به معنی قطع دارو نیست. اگر تنگی نفس، ورم یا وزن پس از یک دورهٔ ثبات دوباره بیشتر شد، ممکن است عفونت، آریتمی، مصرف نمک، داروی تازه یا علت دیگری دخیل باشد و باید بررسی شود.
پیشگیری و کاهش خطر
کنترل منظم فشار خون، قند و چربی خون، ترک سیگار، فعالیت متناسب، تغذیهٔ کمنمک و حفظ وزن سالم از پایههای پیشگیریاند. بیماریهای عروق کرونر، دریچه، تیروئید، کلیه و آریتمی را درمان کنید و داروها را منظم بخورید. هنگام درمانهای سرطان دربارهٔ پایش قلب سؤال کنید.
در سابقهٔ سکتهٔ قلبی یا بیماری عضلهٔ قلب، ویزیت دورهای میتواند تغییر عملکرد قلب را زودتر آشکار کند. خانواده نیز بهتر است روش وزنکشی، فهرست داروها و علائم هشدار را بداند. پیشگیری از تشدید بیماری یک کار روزانه است؛ تغییر پایدار در نمک، فعالیت، خواب و پیگیری از خوددرمانی ایمنتر است.
- نارسایی قلبی یعنی قلب خون را بهاندازهٔ کافی پمپاژ نمیکند یا برای پر و خالی شدن به فشار بیشتری نیاز دارد؛ ایست قلبی نیست.
- تنگی نفس هنگام فعالیت یا دراز کشیدن، تورم پا، خستگی و افزایش سریع وزن از نشانههای مهماند.
- تنگی نفس شدید یا ناگهانی، درد قفسهٔ سینه، غش، کبودی یا تورم ناگهانی نیازمند اقدام فوری است.
- اکوکاردیوگرافی، نوار قلب و آزمایشهایی مانند بیانپی در کنار شرح حال و معاینه به تشخیص کمک میکنند.
- داروها، کاهش نمک، مایعِ تنظیمشده با نظر پزشک و پایش روزانهٔ وزن پایهٔ مراقبت را میسازند.
- داروها را خودسرانه قطع نکنید و هر تغییر وزن، ورم یا تنگی نفس تازه را به تیم درمان اطلاع دهید.
سوالات متداول
آیا نارسایی قلبی همان ایست قلبی است؟
خیر. در نارسایی قلبی، قلب ضعیف یا سفت شده و کار پمپاژ را بهخوبی انجام نمیدهد، اما معمولاً همچنان میتپد. ایست قلبی به توقف ناگهانی گردش خون گفته میشود و یک اورژانس متفاوت است.
آیا هر ورم پا به معنی نارسایی قلبی است؟
خیر. بیماری وریدی، مشکلات کلیه یا کبد و بعضی داروها هم ورم ایجاد میکنند. ورم تازه، رو به افزایش یا همراه با تنگی نفس باید بررسی شود؛ تورم ناگهانی و شدید به ارزیابی فوری نیاز دارد.
آیا نارسایی قلبی درمان قطعی دارد؟
معمولاً بیماری مزمن است، اما دارو، درمان علت، سبک زندگی و پیگیری میتواند علائم و عملکرد قلب را بهتر کند. حتی با بهبود کسر جهشی، قطع درمان فقط با تصمیم پزشک انجام میشود.
آیا همهٔ بیماران باید آب و نمک را بهشدت محدود کنند؟
خیر. کاهش غذاهای شور برای بسیاری مفید است، اما مقدار نمک و مایع به نوع نارسایی، ورم، عملکرد کلیه و سدیم خون بستگی دارد. محدودیت شدید بدون برنامهٔ پزشک میتواند مشکلساز شود.
بهترین زمان وزنکشی در نارسایی قلبی چه زمانی است؟
هر روز در زمانی مشابه، ترجیحاً پس از رفتن به دستشویی و پیش از صبحانه، با لباس و ترازو تا حد امکان یکسان وزن کنید و عدد را ثبت کنید. با افزایش سریع وزن یا بیشتر شدن ورم و تنگی نفس، با تیم درمان تماس بگیرید.
سلب مسئولیت پزشکی
این مطلب برای افزایش آگاهی است و جای معاینه، تشخیص، نسخه یا برنامهٔ پیگیری پزشک را نمیگیرد؛ در تنگی نفس شدید، درد قفسهٔ سینه، غش یا بدتر شدن ناگهانی علائم، فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.