عیوب انکساری چشم؛ نزدیک‌بینی، دوربینی و آستیگماتیسم

گاهی نوشته‌های روی تخته، تابلوی خیابان یا حتی چهرهٔ کسی که روبه‌رویتان نشسته، واضح نیست و با کمی جمع‌کردن چشم بهتر دیده می‌شود. این تجربه می‌تواند از یک عیب انکساری ساده باشد؛ مشکلی شایع که معمولاً با راهی ساده اصلاح می‌شود، اما گاهی با بیماری‌های دیگر چشم اشتباه گرفته می‌شود. در این مقاله می‌خوانید نزدیک‌بینی، دوربینی، آستیگماتیسم و پیرچشمی چه تفاوتی دارند، معاینه چگونه انجام می‌شود و چه زمانی عینک، لنز تماسی یا لیزیک انتخاب مناسبی است.

عیوب انکساری چشم چیست؟

برای دید واضح، نور باید از قرنیه و عدسی عبور کند و دقیقاً روی شبکیه، یعنی لایهٔ حساس به نور در پشت چشم، متمرکز شود. در عیب انکساری، طول یا شکل چشم، قرنیه یا عدسی باعث می‌شود تصویر کمی جلوتر یا عقب‌تر از شبکیه تشکیل شود؛ نتیجه معمولاً تاری دید یا اعوجاج تصویر است. این مشکل به‌خودی‌خود به معنای ضعیف‌بودن یا «تنبل‌شدن» چشم نیست و در بسیاری از افراد با اصلاح مناسب، دید بسیار خوبی به دست می‌آید.

چهار نوع شایع

نزدیک‌بینی یا میوپی بیشتر باعث تاری اشیای دور می‌شود؛ مثلاً کودک نوشته‌های تخته را خوب نمی‌بیند، اما کتاب را از فاصلهٔ نزدیک می‌خواند. در این حالت، کرهٔ چشم معمولاً از جلو به عقب بلندتر است یا شکل قرنیه و عدسی به‌گونه‌ای است که نور پیش از رسیدن به شبکیه متمرکز می‌شود.

در دوربینی یا هایپروپی، دید نزدیک بیشتر به زحمت می‌افتد. کودکان و جوانان گاهی با کمک قدرت تطابق عدسی آن را جبران می‌کنند و ممکن است در نگاه اول علامتی نداشته باشند؛ بااین‌حال مطالعهٔ طولانی، کار با رایانه یا تمرکز نزدیک می‌تواند باعث خستگی و سردرد شود. دوربینی با پیرچشمی یکی نیست.

آستیگماتیسم زمانی رخ می‌دهد که انحنای قرنیه یا عدسی در همهٔ جهت‌ها یکسان نباشد. دید نزدیک و دور هر دو ممکن است تار یا کشیده و distorted به نظر برسند؛ خطوط صاف گاهی موج‌دار دیده می‌شوند. آستیگماتیسم می‌تواند همراه نزدیک‌بینی یا دوربینی باشد و با عینک استوانه‌ای یا لنز تماسی مناسب اصلاح می‌شود.

پیرچشمی بخشی طبیعی از افزایش سن است، نه همان دوربینی. با گذر زمان، عدسی انعطاف خود را از دست می‌دهد و تمرکز روی نوشتهٔ نزدیک دشوارتر می‌شود؛ به همین دلیل فرد ممکن است کتاب یا تلفن را دورتر بگیرد. پیرچشمی معمولاً در میانسالی خود را نشان می‌دهد و حتی کسی که سال‌ها دید دور خوبی داشته است نیز ممکن است به اصلاح دید نزدیک نیاز پیدا کند.

علائم عیوب انکساری

علامت اصلی، تاری دید است؛ اما شدت و شکل آن به نوع عیب انکساری و سن فرد بستگی دارد. نشانه‌های دیگر می‌تواند شامل جمع‌کردن چشم برای واضح‌تر دیدن، خستگی یا سوزش چشم، احساس فشار اطراف چشم، سردرد پس از مطالعه، دشواری تمرکز روی صفحه‌نمایش، دید مه‌آلود، خیرگی یا هاله دور چراغ‌ها و گاهی دوبینی باشد. باقی‌ماندن این علائم با وجود عینک یا لنز نیز می‌تواند به معنای تغییر شماره، خشکی چشم یا وجود مشکل دیگری باشد و با حدس‌زدن شمارهٔ جدید حل نمی‌شود.

در کودکان، نزدیک‌شدن بیش از حد به کتاب یا تلویزیون، نشستن در ردیف جلو، بستن یک چشم، کج‌کردن سر، بی‌میلی به خواندن یا افت عملکرد در مدرسه را جدی بگیرید. کودک همیشه نمی‌تواند تاری دید را توصیف کند. معاینهٔ چشم در چنین شرایطی فقط برای پیدا کردن شمارهٔ عینک نیست؛ باید سلامت قرنیه، شبکیه و همکاری دو چشم نیز بررسی شود.

علت‌ها و عوامل خطر

شکل و طول کرهٔ چشم تا حدی ارثی است؛ داشتن پدر، مادر یا خواهر و برادر نزدیک‌بین احتمال بروز نزدیک‌بینی را بیشتر می‌کند. رشد چشم در کودکی و نوجوانی نیز نقش دارد. نزدیک‌بینی اغلب در سال‌های مدرسه شروع می‌شود و ممکن است تا اوایل بزرگسالی تغییر کند. دوربینی می‌تواند از بدو تولد وجود داشته باشد و آستیگماتیسم نیز گاهی از کودکی وجود دارد یا در سال‌های بعد آشکار می‌شود.

در نزدیک‌بینی کودکان، ترکیبی از زمینهٔ خانوادگی و محیط مهم است. وقت‌گذرانی منظم در فضای باز با احتمال کمتر شروع نزدیک‌بینی همراه دانسته می‌شود، هرچند علت دقیق این اثر کاملاً روشن نیست. کار طولانی از فاصلهٔ نزدیک و صفحه‌نمایش می‌تواند خستگی چشم و در برخی کودکان پیشرفت نزدیک‌بینی را بیشتر کند، اما یک علت منفرد برای همهٔ افراد نیست. بیماری‌هایی مانند دیابت، برخی داروها یا تغییرات هورمونی نیز ممکن است شمارهٔ چشم را موقتاً ناپایدار کنند.

مالیدن مکرر چشم، به‌ویژه در فردی که آلرژی دارد، می‌تواند به سطح قرنیه آسیب بزند و در مواردی با آستیگماتیسم نامنظم یا قوز قرنیه ارتباط داشته باشد. بنابراین خارش مداوم چشم را با مالش پاسخ ندهید و برای درمان علت آن مشورت کنید.

تشخیص چگونه انجام می‌شود؟

تشخیص با معاینهٔ کامل چشم انجام می‌شود، نه فقط نگاه‌کردن به یک تابلوی بینایی یا امتحان‌کردن عینک فرد دیگر. چشم‌پزشک یا اپتومتریست دربارهٔ علائم، سابقهٔ خانوادگی، بیماری‌ها، داروها و تغییرات قبلی شماره سؤال می‌کند و هر چشم را جداگانه بررسی می‌کند. قطره‌های گشادکنندهٔ مردمک، به‌خصوص برای کودکان یا زمانی که قدرت تطابق تشخیص را دشوار می‌کند، ممکن است لازم باشد؛ پس از آن تاری دید نزدیک و حساسیت به نور برای چند ساعت قابل انتظار است.

فاصلهٔ مناسب بین معاینه‌ها برای همه یکسان نیست. کودکی که نزدیک‌بینی دارد، فرد مبتلا به دیابت، کسی که شمارهٔ چشمش مرتب تغییر می‌کند، یا فردی که از لنز یا جراحی استفاده کرده است، ممکن است به پیگیری نزدیک‌تری نیاز داشته باشد. حتی پس از لیزیک نیز معاینهٔ منظم سلامت کلی چشم را جایگزین نمی‌کند.

درمان و مدیریت

عینک؛ انتخاب ساده و قابل اعتماد

عینک معمولاً ساده‌ترین و کم‌خطرترین روش اصلاح است. عدسی مناسب مسیر نور را تغییر می‌دهد تا تصویر روی شبکیه بیفتد، بدون اینکه شکل چشم را عوض کند. نوع عدسی، پوشش ضدبازتاب، نازکی یا طراحی آن بر اساس شماره، شغل، سن و نیاز فرد انتخاب می‌شود. برای پیرچشمی ممکن است عینک مطالعه، دوکانونی یا تدریجی پیشنهاد شود. کودکان باید عینک را طبق دستور پزشک استفاده کنند؛ عینک زدن چشم را تنبل نمی‌کند و نزدن عینک هم شماره را درمان نمی‌کند.

لنز تماسی و مراقبت از آن

لنز تماسی میدان دید وسیع‌تری می‌دهد و برای بعضی افراد، از جمله مبتلایان به آستیگماتیسم، نوع توریک می‌تواند مفید باشد. بااین‌حال لنز باید پس از اندازه‌گیری و فیت حرفه‌ای انتخاب شود. شستن دست‌ها، استفاده از محلول تازه، رعایت زمان تعویض و خارج‌کردن لنز هنگام خواب و شنا از اصول ایمنی است. لنز را با آب شیر یا بزاق نشویید و محلول قدیمی را دوباره استفاده نکنید؛ عفونت قرنیه می‌تواند سریع و جدی پیش برود.

جراحی لیزری

جراحی‌هایی مانند لیزیک با تغییر شکل قرنیه وابستگی به عینک یا لنز را کم می‌کنند، اما تضمین نمی‌کنند فرد تا پایان عمر به هیچ اصلاحی نیاز نداشته باشد. ثابت‌بودن شماره، سلامت قرنیه، کافی‌بودن ضخامت آن، وضعیت خشکی چشم و انتظارات واقع‌بینانه باید در معاینهٔ پیش از عمل بررسی شود. قرنیهٔ نازک، قوز قرنیه، خشکی چشم قابل‌توجه، بیماری‌های اثرگذار بر ترمیم یا تغییر اخیر شماره می‌تواند انتخاب عمل را نامناسب کند. خشکی چشم، خیرگی و هالهٔ نور، اصلاح ناکامل یا بیش‌ازحد و به‌ندرت عوارض جدی‌تر از خطرهای شناخته‌شده‌اند. پیرچشمی نیز بعداً ممکن است استفاده از عینک مطالعه را ضروری کند.

داروها چه نقشی دارند؟

قرص، ویتامین یا قطره‌ای وجود ندارد که شکل قرنیه یا طول کرهٔ چشم را به‌طور معمول اصلاح کند و جای عینک را بگیرد. در برخی کودکان با نزدیک‌بینیِ در حال پیشرفت، چشم‌پزشک کودکان ممکن است آتروپین با غلظت کم را برای کندکردن روند پیشرفت در نظر بگیرد. مقدار، زمان مصرف و مدت درمان باید اختصاصی تعیین شود؛ گشادشدن مردمک، حساسیت به نور، تاری دید نزدیک یا واکنش حساسیتی از عوارض احتمالی است و مصرف خودسرانهٔ آن ایمن نیست.

اگر لنز یا جراحی باعث خشکی چشم شده باشد، پزشک ممکن است اشک مصنوعی مانند کربوکسی‌متیل‌سلولز یا هیالورونات سدیم را پیشنهاد کند؛ این قطره‌ها خشکی را آرام می‌کنند، نه اینکه عیب انکساری را برطرف کنند. قطره‌های آنتی‌بیوتیک، کورتونی یا بی‌حس‌کننده برای اصلاح شماره نیستند و نباید بدون معاینه مصرف شوند.

عادت‌های روزمره و پیگیری

برای کاهش خستگی، هنگام کار طولانی با صفحه‌نمایش یا مطالعه، هر بیست دقیقه چند ثانیه به نقطه‌ای دور نگاه کنید، بیشتر پلک بزنید و صفحه را در فاصلهٔ راحت و نور مناسب نگه دارید. این کار عیب انکساری را درمان نمی‌کند، اما می‌تواند ناراحتی ناشی از کار نزدیک و خشکی را کمتر کند. خواب کافی، استراحت بین کارها، کنترل آلرژی و پرهیز از مالیدن چشم نیز کمک‌کننده است.

برای کودکان، بازی و فعالیت منظم در فضای باز، رعایت فاصلهٔ مناسب مطالعه و پیگیری تغییر شماره مهم است. اگر پزشک برنامهٔ کنترل نزدیک‌بینی را آغاز کرده باشد، معاینه‌های بعدی فقط برای تعویض عینک نیست؛ رشد طولی چشم و میزان پیشرفت نیز باید سنجیده شود. هیچ مکمل غذایی یا تمرین چشمی جایگزین اصلاح علمی شماره و معاینه نیست.

عوارض و نکته‌های مهم

عیب انکساری اصلاح‌نشده در بزرگسالان معمولاً موجب نابینایی نمی‌شود، اما می‌تواند کیفیت زندگی، رانندگی، یادگیری و تمرکز را مختل کند. در کودکان، تاری مداوم یک چشم یا هر دو چشم ممکن است به تنبلی چشم یا انحراف منجر شود؛ اصلاح زودهنگام و ارزیابی همکاری دو چشم اهمیت دارد. نزدیک‌بینی شدید با افزایش خطر پارگی یا جداشدگی شبکیه همراه است و در این افراد معاینهٔ دوره‌ای شبکیه اهمیت بیشتری دارد.

هر تاری دیدی از شمارهٔ چشم نیست. آب‌مروارید، خشکی چشم، بیماری قرنیه، التهاب، مشکلات عصب بینایی، تغییر قند خون یا بیماری‌های شبکیه نیز می‌توانند دید را تغییر دهند. اگر تاری ناگهانی است، فقط عینک را عوض نکنید؛ ابتدا معاینه شوید. پس از لیزیک، درد شدید یا بدترشدن دید به‌جای بهترشدن، مراجعهٔ فوری را لازم می‌کند.

پیشگیری

همهٔ عیوب انکساری قابل پیشگیری نیستند، زیرا ژنتیک، رشد چشم و افزایش سن نقش مهمی دارند. هدف واقع‌بینانه این است که تغییرات قابل اصلاح زود پیدا شوند و نزدیک‌بینی کودکان تا حد امکان تحت نظر بماند. معاینهٔ منظم، به‌خصوص در صورت سابقهٔ خانوادگی یا تغییر دید، بهترین قدم است.

برای مراقبت روزانه، صفحه‌نمایش و کتاب را بیش از حد نزدیک نگیرید، وقفه‌های کوتاه در کار نزدیک داشته باشید، زمان بیرون‌بودن کودکان را در برنامه بگنجانید و در ورزش یا کارهای پرخطر از محافظ چشم استفاده کنید. کنترل بیماری‌هایی مانند دیابت، محافظت در برابر نور شدید و مراجعه در صورت تغییر دید، از سلامت کلی چشم پشتیبانی می‌کند؛ اما هیچ‌کدام جای نسخهٔ درست و معاینهٔ چشم‌پزشکی را نمی‌گیرد.

سوالات متداول

سلب مسئولیت پزشکی

این مقاله برای افزایش آگاهی است و جای معاینه، تشخیص و نسخهٔ چشم‌پزشک را نمی‌گیرد؛ برای انتخاب عینک، لنز، دارو یا جراحی، وضعیت چشم خود را با پزشک بررسی کنید و در صورت علائم شدید یا ناگهانی فوراً مراجعه کنید.