سی تی اسکن: مراحل، تزریق ماده حاجب، پرتو و مراقبت

سی تی اسکن روشی است که با اشعهٔ ایکس و پردازش رایانه‌ای از بدن برش‌های مقطعی می‌سازد و ساختارهای روی‌هم‌افتاده در عکس رادیولوژی ساده را از یکدیگر جدا می‌کند. همین جداسازی، جای دقیق خونریزی، سنگ، توده یا شکستگی را نشان می‌دهد و این بررسی را به ابزار موقعیت‌های فوری بدل کرده است.

سی تی اسکن چیست و چه کاری انجام می‌دهد؟

دستگاه حلقه‌ای است که لامپ اشعهٔ ایکس درون آن دور بدن می‌چرخد و آشکارسازهای روبه‌رو، عبور پرتو از بدن را می‌سنجند. استخوان پرتو را زیاد جذب می‌کند و ریهٔ پرهوا کم، و همین تفاوت، مادهٔ خام تصویر است.

رایانه این اندازه‌ها را از صدها زاویه کنار هم می‌گذارد و برش می‌سازد. اگر رادیوگرافی ساده مانند فشردن کل یک کتاب روی یک صفحه باشد، سی تی اسکن همان کتاب را ورق می‌زند.

ماده حاجب، مایع یدداری که به رگ تزریق می‌شود، پرتو را بیشتر جذب می‌کند و با پخش شدن در خون، مرز توده یا لختهٔ شریان ریوی را آشکار می‌کند. آنچه در گفتار روزمره سی‌تی‌اسکن نامیده می‌شود، در متون پزشکی همان CT است.

سی تی اسکن برای چه کسانی مناسب است و برای چه کسانی مناسب نیست؟

درخواست این بررسی از یک پرسش بالینی مشخص می‌آید، نه از کنجکاوی کلی. ضربه به سر با کاهش هوشیاری، تصادف با احتمال آسیب داخلی، درد ناگهانی پهلو، درد حاد شکم، تنگی نفس ناگهانی با احتمال لختهٔ ریوی و سکتهٔ مغزی، شایع‌ترین نشانه‌هایی هستند که فرد را نامزد سی تی اسکن می‌کنند. در سرطان‌ها هم برای تعیین وسعت بیماری و پیگیری درمان به کار می‌رود.

با این حال برای هر شکایتی مناسب نیست. وقتی سونوگرافی یا MRI بتوانند همان پرسش را بدون پرتو پاسخ دهند، انتخاب منطقی همان‌هاست.

بارداری مهم‌ترین موقعیت احتیاط است، به‌ویژه در اسکن شکم و لگن، و اطلاع دادن دربارهٔ آن پیش از اسکن ضروری است. سابقهٔ واکنش شدید به ماده حاجب، نارسایی پیشرفتهٔ کلیه و پرکاری کنترل‌نشدهٔ تیروئید هم منع نسبی تزریق‌اند، هرچند اسکن بدون تزریق اغلب ممکن می‌ماند. غربالگری دوره‌ای با این روش در فرد بی‌علامت توصیه نمی‌شود.

سی تی اسکن چگونه انجام می‌شود؟ مراحل گام‌به‌گام

آماده‌سازی به نوع بررسی بستگی دارد. اسکن بدون تزریق آمادگی خاصی نمی‌خواهد، ولی برای ماده حاجب وریدی چند ساعت ناشتایی و در بیشتر مراکز یک آزمایش تازهٔ عملکرد کلیه لازم است. در بررسی شکم و لگن گاهی محلول حاجب خوراکی داده می‌شود که باید طی حدود یک ساعت نوشیده شود تا رودهٔ باریک از بافت اطراف تفکیک شود، و همین مرحله جلسه را طولانی می‌کند.

سپس فرد روی تخت متحرک دراز می‌کشد و در صورت نیاز، آنژیوکت در ورید دست گذاشته می‌شود. تخت آرام از میان حلقه عبور می‌کند، و برخلاف MRI این حلقه تونل بسته‌ای نیست. در اسکن قفسهٔ سینه و شکم، تکنسین درخواست می‌کند نفس چند ثانیه حبس شود، چون حرکت تنفسی تصویر را محو می‌کند.

هنگام تزریق، ماده حاجب ظرف چند ثانیه وارد رگ می‌شود و گرمای منتشر در بدن، طعم فلزی در دهان و گاهی حس ادرار کردن پدید می‌آید؛ این حس‌ها طبیعی‌اند و زود فروکش می‌کنند. ثبت تصویر چند ثانیه طول می‌کشد و پس از آن مدت کوتاهی تحت نظر ماندن لازم است.

سی تی اسکن درد دارد؟ چند جلسه لازم است و چند ساعت طول می‌کشد؟

تابش پرتو هیچ حسی ندارد و تنها دردِ واقعی، لحظهٔ ورود سوزن آنژیوکت است که از یک خون‌گیری معمولی بیشتر نیست. بی‌حسی و بی‌هوشی هم جایی ندارد، چون فرد فقط باید چند دقیقه بی‌حرکت بماند؛ استثنا کودکان خردسالی هستند که گاهی با آرام‌بخش اسکن می‌شوند.

زمان واقعی چرخش و ثبت تصویر، چند ثانیه تا کمتر از یک دقیقه است. کل حضور در مرکز برای اسکن ساده ده تا پانزده دقیقه، با تزریق بیست تا سی دقیقه با احتساب زمان تحت نظر، و با حاجب خوراکی یک تا دو ساعت طول می‌کشد.

این اقدام برخلاف بسیاری از روش‌های درمانی دورهٔ چندجلسه‌ای ندارد. یک جلسه پاسخ پرسش پزشک را می‌دهد و تکرار آن فقط با تغییر وضعیت بالینی یا برای پیگیری یک بیماری شناخته‌شده معنا دارد.

نتیجهٔ سی تی اسکن چه‌قدر معتبر می‌ماند؟

نتیجه دو بخش دارد: تصویرها که در سامانهٔ مرکز یا روی لوح فشرده می‌مانند، و گزارش رادیولوژیست که معمولا ظرف چند ساعت تا چند روز آماده می‌شود. اعتبار این تصویرها زمان‌دار است، چون هر برش یک لحظه از بدنی در حال تغییر را ثبت کرده است.

در بیماری کند مانند ندول ریوی پایدار، تصویر ماه‌ها ارزش مقایسه دارد؛ در وضعیت حاد مانند خونریزی، ممکن است چند ساعت بعد نمایندهٔ حال بیمار نباشد. حرکت بیمار و فلز درون ناحیهٔ اسکن هم اعتبار نتیجه را پایین می‌آورند، و در مقابل، وجود تصویرهای پیشین آن را بالا می‌برد.

عوارض سی تی اسکن چیست؟ از پرتو تا واکنش ماده حاجب

پرتوگیری نگرانی نخست است. سی تی اسکن از پرتو یون‌ساز استفاده می‌کند، یعنی پرتویی که می‌تواند به مادهٔ ژنتیکی سلول آسیب بزند، و دُز آن بسته به ناحیه چند ده تا چند صد برابر یک عکس سادهٔ قفسهٔ سینه است. خطر یک نوبت اسکن در بزرگسال بسیار کوچک است، اما با تکرارهای بی‌دلیل جمع می‌شود و در کودکان وزن بیشتری دارد؛ به همین دلیل هر اسکن باید توجیه بالینی داشته باشد.

واکنش به ماده حاجب یددار دستهٔ دوم عوارض است. شکل خفیف آن تهوع، کهیر یا گرگرفتگی گذرا ایجاد می‌کند. شکل شدید، که واکنش آنافیلاکتوئید نام دارد و با افت فشار و تنگی نفس همراه است، نادر است؛ همین احتمال، دلیل حضور تجهیزات احیا در بخش تصویربرداری است. ماده حاجب در فرد مبتلا به نارسایی زمینه‌ای کلیه می‌تواند عملکرد کلیه را چند روز بدتر کند و گاهی پرکاری تیروئید را در فرد مستعد آشکار سازد.

مراقبت بعد از سی تی اسکن با تزریق ماده حاجب

پس از اسکن بدون تزریق، مراقبت خاصی لازم نیست و بازگشت به کار روزمره بی‌درنگ ممکن است. بدن هم پس از سی تی اسکن پرتوزا نمی‌ماند و برای اطرافیان، از جمله کودکان و زنان باردار، خطری ندارد.

پس از تزریق ماده حاجب، دو کار اهمیت دارد. نخست ماندن در مرکز به همان مدتی که کارکنان تعیین می‌کنند، چون بیشتر واکنش‌های حاد در دقایق اول رخ می‌دهند. دوم نوشیدن مایعات کافی طی یک شبانه‌روز بعد، چون این ماده عمدتا از راه کلیه دفع می‌شود.

شیردهی پس از تزریق حاجب یددار مانعی ندارد. در فردی که داروی گروه بی‌گوانید مصرف می‌کند و اختلال کلیوی دارد، پزشک ممکن است دارو را برای مدتی کوتاه متوقف کند.

نبایدها به اندازهٔ بایدها اهمیت دارند. پیش از پایان دورهٔ تحت نظر نباید مرکز را ترک کرد، محل تزریق را نباید مالش داد و در صورت دریافت آرام‌بخش، رانندگی تا پایان همان روز ممنوع است. از تکرار اسکن در مرکزی دیگر صرفا برای اطمینان هم باید پرهیز کرد، چون سپردن لوح تصویرهای پیشین کافی است. گزارش طبیعی هم به معنای رد شدن همهٔ بیماری‌ها نیست.

نکته: همراه داشتن تصویرها و گزارش‌های پیشین کیفیت تفسیر را بالا می‌برد؛ مقایسه با گذشته گاهی یک ضایعهٔ نگران‌کننده را به یافته‌ای قدیمی و بی‌خطر تبدیل می‌کند.

پرسش‌های متداول