سنگ غده بزاقی (سیالولیتیازیس): علائم، علل و درمان

سنگ غده بزاقی یا سیالولیتیازیس به تشکیل رسوب‌های سخت معدنی در غدد بزاقی یا مجاری خروجی آن‌ها گفته می‌شود که با انسداد جریان طبیعی بزاق همراه است. این سنگ‌ها بیشتر در غدهٔ زیرفکی (تحت‌فکی) شکل می‌گیرند و می‌توانند موجب درد، تورم و در صورت عفونت، عوارض جدی‌تری در ناحیهٔ دهان و گردن شوند.

سنگ غده بزاقی چیست؟

غدد بزاقی، بزاق را برای کمک به جویدن، بلع، هضم اولیهٔ غذا و محافظت از دندان‌ها و مخاط دهان تولید می‌کنند. سه جفت غدهٔ بزاقی اصلی وجود دارد: غدد پاروتید (بناگوشی) جلوی گوش، غدد زیرفکی (تحت‌فکی) زیر چانه، و غدد زیرزبانی در کف دهان.

سنگ غده بزاقی زمانی شکل می‌گیرد که املاح معدنی موجود در بزاق، به‌ویژه کلسیم، به‌تدریج حول هستهٔ کوچکی از مواد آلی یا سلول‌های مرده رسوب کرده و توده‌ای سخت می‌سازند. این توده در مجرای خروجی غده یا داخل بافت غده گیر می‌افتد و مانع خروج طبیعی بزاق می‌شود. غدهٔ زیرفکی به دلیل بزاق غلیظ‌تر و قلیایی‌تر و مسیر رو به بالای مجرایش، بیشترین سهم را در بروز این سنگ‌ها دارد.

علائم سنگ غده بزاقی چیست؟

نشانهٔ اصلی سنگ غده بزاقی، درد و تورم دوره‌ای در ناحیهٔ غدهٔ درگیر است که معمولاً با محرک‌های ترشح بزاق تشدید می‌شود:

• تورم و درد غده، به‌ویژه هنگام غذا خوردن یا با دیدن و بوییدن غذا، زمانی که ترشح بزاق افزایش می‌یابد و فشار داخل مجرای مسدود بالا می‌رود.
• کاهش نسبی تورم بین وعده‌های غذایی، به دلیل کاهش موقت فشار بزاق.
• طعم غیرعادی در دهان یا کاهش محسوس جریان بزاق در یک سمت.
• در صورت عفونت ثانویهٔ غده (سیالوآدنیت): قرمزی و گرمی پوست روی غده، درد شدیدتر، تب و گاهی خروج ترشح چرکی از دهانهٔ مجرا.
• در موارد مزمن یا سنگ‌های بزرگ‌تر، محدودیت باز کردن دهان یا درد هنگام بلع.

شدت علائم به اندازهٔ سنگ، محل دقیق آن و میزان انسداد مجرا بستگی دارد؛ سنگ‌های کوچک ممکن است سال‌ها بدون علامت باقی بمانند.

علل سنگ غده بزاقی چیست؟

علت دقیق تشکیل سنگ غده بزاقی به‌طور کامل شناخته‌شده نیست، اما عوامل متعددی در تسریع رسوب املاح معدنی و افزایش خطر آن نقش دارند:

• کاهش جریان بزاق و کم‌آبی بدن: هرچه بزاق راکدتر باشد، احتمال رسوب املاح در آن بیشتر است.
• برخی داروها: داروهای آنتی‌کولینرژیک، آنتی‌هیستامین‌ها، دیورتیک‌ها (ادرارآورها) و برخی داروهای فشار خون که خشکی دهان ایجاد می‌کنند.
• اختلالات ساختاری مجرا: تنگی، پیچ‌خوردگی یا آسیب پیشین مجرای بزاقی.
• نقرس: افزایش اسید اوریک خون گاهی به تشکیل سنگ‌های اورات در غدد بزاقی منجر می‌شود.
• سیگار کشیدن و برخی بیماری‌های خودایمنی مانند سندرم شوگرن که ترکیب و غلظت بزاق را تغییر می‌دهند.
• سن بالاتر و جنس مذکر با شیوع بیشتری همراه است.

نکته: بیشتر سنگ‌های غده بزاقی از فسفات کلسیم ساخته شده‌اند، ترکیبی مشابه با بخشی از سنگ‌های کلیوی، هرچند مکانیسم تشکیل آن‌ها متفاوت است.

سنگ غده بزاقی چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اغلب موارد سنگ غده بزاقی خطر فوری ندارند، اما تأخیر در تشخیص و درمان می‌تواند به عفونت مکرر، آسیب دائمی بافت غده یا تشکیل آبسه بینجامد. مراجعهٔ به‌موقع به پزشک، به‌ویژه متخصص گوش و حلق و بینی، احتمال نیاز به جراحی گسترده‌تر را کاهش می‌دهد.

در غیاب این نشانه‌های هشدار نیز، تورم و درد عودکنندهٔ غده هنگام غذا خوردن باید در نخستین فرصت برای ارزیابی و پیشگیری از عوارض بلندمدت به پزشک گزارش شود.

سنگ غده بزاقی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص معمولاً با شرح‌حال و معاینهٔ بالینی آغاز می‌شود. پزشک با لمس دودستی (یک انگشت داخل دهان و یک دست از بیرون) کف دهان و ناحیهٔ غدهٔ زیرفکی، وجود تودهٔ سخت را بررسی می‌کند. بسته به یافته‌ها، یک یا چند روش تصویربرداری زیر برای تأیید تشخیص و تعیین محل دقیق سنگ به کار می‌رود:

• سونوگرافی: معمولاً نخستین روش تصویربرداری انتخابی است؛ در دسترس، بدون تشعشع و با دقت بالا برای سنگ‌های بزرگ‌تر از حدود دو میلی‌متر.
• سی‌تی‌اسکن: برای سنگ‌های کوچک‌تر یا مواردی که سونوگرافی نتیجهٔ قطعی ندهد، حساسیت بالاتری دارد.
• رادیوگرافی ساده: تنها سنگ‌های حاوی کلسیم کافی (رادیواوپک) را نشان می‌دهد؛ بخشی از سنگ‌های غدهٔ پاروتید که رادیولوسنت هستند با این روش دیده نمی‌شوند.
• سیالوگرافی یا سیالوآندوسکوپی تشخیصی: در موارد پیچیده‌تر یا هنگامی که همزمان با اقدام درمانی انجام می‌شود.

درمان سنگ غده بزاقی چگونه است؟

انتخاب روش درمان به اندازه، محل و تعداد سنگ‌ها و نیز شدت علائم بستگی دارد. هدف اصلی، برداشتن سنگ، بازگرداندن جریان طبیعی بزاق و حفظ عملکرد غده است.

سیالوآندوسکوپی، روشی نسبتاً جدید و کم‌تهاجمی، با وارد کردن ابزاری باریک به داخل مجرای بزاقی امکان مشاهدهٔ مستقیم و خارج‌کردن سنگ را بدون برش جراحی فراهم می‌کند و در بسیاری از مراکز، خط اول درمان سنگ‌های قابل‌دسترس شناخته می‌شود. برداشتن کامل غده تنها در آسیب گسترده، عود مکرر یا ناموفق‌بودن روش‌های محافظه‌کارانه مطرح می‌شود.

راه‌های پیشگیری از سنگ غده بزاقی

راهکار قطعی برای جلوگیری از تشکیل سنگ غده بزاقی شناخته‌شده نیست، اما اقدامات زیر می‌تواند خطر بروز یا عود آن را کاهش دهد:

• حفظ هیدراتاسیون کافی بدن در طول روز، به‌ویژه در فصل گرم یا هنگام فعالیت بدنی زیاد.
• رعایت بهداشت دهان و دندان به‌طور منظم برای کاهش بار باکتریایی دهان.
• توجه به عوارض جانبی داروهای کاهندهٔ بزاق و مشورت با پزشک در صورت خشکی مزمن دهان.
• ماساژ ملایم و دوره‌ای غدد بزاقی و استفاده از محرک‌های طبیعی بزاق مانند مرکبات یا آدامس بدون قند در افراد مستعد.
• پیگیری و درمان به‌موقع نقرس در افرادی که سابقهٔ آن را دارند.

پرسش‌های متداول