زرد زخم (ایمپتیگو): علائم، علل و درمان در کودکان و بزرگسالان

زرد زخم (ایمپتیگو) عفونتی باکتریایی، سطحی و واگیردار در پوست است؛ نام فارسی آن از دلمه‌های زرد و عسلی‌رنگ مشخصهٔ این ضایعات گرفته شده است. بیشترین بروز آن در کودکان پیش‌دبستانی و دبستانی است، هرچند بزرگسالان نیز در تماس نزدیک با فرد آلوده در معرض ابتلا هستند. تشخیص و درمان به‌موقع اهمیت دارد، زیرا این عفونت به‌سرعت در خانواده و مهدکودک پخش می‌شود و در موارد نادر می‌تواند به کلیه آسیب برساند.

زرد زخم چیست؟

زرد زخم به عفونتی گفته می‌شود که در لایهٔ سطحی پوست (اپیدرم) رخ می‌دهد و معمولا به بافت‌های عمقی‌تر گسترش نمی‌یابد. دو باکتری اصلی مسئول آن استافیلوکوک طلایی (Staphylococcus aureus) و استرپتوکوک گروه A (Streptococcus pyogenes) هستند.

از نظر بالینی، زرد زخم به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود: نوع غیرتاولی که شایع‌تر است و با دلمه‌های زرد و عسلی‌رنگ مشخص می‌شود، و نوع تاولی که با تاول‌های شل و نسبتا بزرگ، بیشتر در نوزادان، بروز می‌کند. شکل عمقی‌تر آن اکتیما نام دارد که بهبودی کندتری دارد و احتمال جای زخم در آن بیشتر است. با وجود ماهیت معمولا خوش‌خیم بیماری، کنترل سریع ضایعات هم برای بهبود فرد مبتلا و هم برای پیشگیری از انتقال به اطرافیان اهمیت دارد.

علائم زرد زخم چیست؟

علائم زرد زخم بسته به نوع آن اندکی تفاوت دارد، اما مسیر کلی شکل‌گیری ضایعات مشابه است:

• در نوع غیرتاولی، ابتدا دانه‌های قرمز کوچک، اغلب اطراف بینی و دهان یا روی دست و پا، ظاهر می‌شوند و به‌سرعت به تاول‌های ریز پر از چرک تبدیل و سپس پاره می‌شوند.
• پس از پارگی، ترشح خشک شده و دلمه‌ای زرد، براق و چسبنده شبیه عسل خشک‌شده شکل می‌گیرد؛ همین ویژگی منشأ نام «زرد زخم» است.
• در نوع تاولی، تاول‌ها بزرگ‌تر و شل‌اند و مایعی شفاف تا کدر دارند؛ پس از پارگی دلمه‌ای نازک و قهوه‌ای بر جای می‌گذارند و بیشتر روی تنه دیده می‌شوند.
• خارش خفیف ممکن است وجود داشته باشد، اما درد شدید و تب در فرم‌های ساده غیرمعمول است.
• بزرگ شدن غدد لنفاوی نزدیک ضایعه در برخی موارد مشاهده می‌شود.

اندازهٔ ضایعات از چند میلی‌متر تا چند سانتی‌متر متغیر است و می‌تواند به‌صورت تک یا پراکنده در نقاط مختلف بدن بروز کند.

علل زرد زخم چیست؟

عامل مستقیم زرد زخم ورود باکتری استافیلوکوک یا استرپتوکوک به لایه‌های سطحی پوست از راه یک شکاف کوچک است؛ پوست سالم معمولا در برابر این باکتری‌ها مقاوم است.

عوامل زمینه‌ساز و افزایش‌دهندهٔ خطر عبارت‌اند از:

• خراش، بریدگی، نیش حشره یا سایر آسیب‌های جزئی پوست که راه ورود باکتری را باز می‌کنند.
• ابتلای هم‌زمان به بیماری‌های پوستی خارش‌دار مانند اگزما یا گال، به دلیل خاراندن مکرر پوست.
• سن پایین، به‌ویژه دو تا شش سالگی، به دلیل تماس نزدیک با سایر کودکان در مهدکودک و مدرسه.
• آب‌وهوای گرم و مرطوب و فصل تابستان که رشد باکتری روی پوست را تسهیل می‌کند.
• زندگی در محیط‌های شلوغ مانند مهدکودک یا اردوگاه‌های ورزشی با تماس پوستی نزدیک.
• ضعف سیستم ایمنی یا ابتلا به دیابت، که مقاومت در برابر عفونت را کمتر می‌کند.

زرد زخم می‌تواند اولیه (روی پوست کاملا سالم) یا ثانویه (روی پوستی با زخم یا بیماری پوستی از پیش موجود) باشد.

زرد زخم چه زمانی خطرناک است و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

در بسیاری از موارد، زرد زخم با مراقبت ساده و درمان موضعی کنترل می‌شود. با این حال، برخی نشانه‌ها لزوم ارزیابی پزشکی را نشان می‌دهند: گسترش سریع قرمزی و تورم اطراف ضایعه، افزایش تعداد یا اندازهٔ زخم‌ها با وجود مراقبت خانگی، بروز تب، و ضایعاتی که پس از چند روز درمان بهبود نمی‌یابند.

توجه ویژه در نوزادان و افراد دارای نقص سیستم ایمنی لازم است، زیرا احتمال گسترش عفونت به لایه‌های عمقی‌تر در این گروه‌ها بیشتر است. همچنین در صورت کاهش حجم یا تیرگی ادرار طی یک تا سه هفته پس از عفونت پوستی، احتمال درگیری کلیه باید بررسی شود.

عدم بهبودی زخم‌ها پس از چند روز درمان موضعی، گسترش سریع ضایعات به نواحی جدید، یا بروز زرد زخم در نوزادان و افراد دارای نقص ایمنی نیز از موارد نیازمند ارزیابی پزشکی است.

زرد زخم چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص زرد زخم در بیشتر موارد بالینی است؛ معاینهٔ ظاهر مشخصهٔ ضایعات، به‌ویژه دلمه‌های زرد و عسلی‌رنگ، برای تشخیص کافی است و نیازی به آزمایش اضافه نیست.

در ضایعات غیرمعمول، گسترده، مقاوم به درمان اولیه یا عودکننده، نمونه‌برداری از ترشح زخم و کشت میکروبی برای شناسایی باکتری و تعیین حساسیت آن به آنتی‌بیوتیک انجام می‌شود؛ این بررسی در مواردی که احتمال آلودگی به سویه‌های مقاوم مانند MRSA (نوعی استافیلوکوک مقاوم به آنتی‌بیوتیک‌های رایج) مطرح باشد، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

آزمایش خون یا ادرار به‌طور معمول لازم نیست، مگر آنکه عارضهٔ کلیوی پس از عفونت استرپتوکوکی مطرح باشد که در این صورت آزمایش ادرار درخواست می‌شود.

درمان زرد زخم چگونه است؟

انتخاب درمان به گستردگی و نوع ضایعات بستگی دارد؛ در موارد محدود و موضعی آنتی‌بیوتیک موضعی کافی است، و در ضایعات گسترده یا نوع تاولی، آنتی‌بیوتیک خوراکی ترجیح داده می‌شود.

در کنار دارودرمانی، شست‌وشوی ملایم ضایعات و نرم کردن دلمه‌ها پیش از پاک کردن آن‌ها بهبودی را تسریع می‌کند؛ کوتاه نگه داشتن ناخن‌ها و پوشاندن ضایعات با گاز تمیز از گسترش عفونت جلوگیری می‌کند.

نکته: واگیرداری زرد زخم تا حدود بیست و چهار ساعت پس از شروع آنتی‌بیوتیک مؤثر ادامه دارد؛ به همین دلیل، بازگشت به مهدکودک یا مدرسه معمولا تا گذشت این بازهٔ زمانی به تعویق می‌افتد.

راه‌های پیشگیری از زرد زخم

با رعایت چند اقدام سادهٔ بهداشتی می‌توان از انتقال زرد زخم در خانواده و مهدکودک پیشگیری کرد:

• شست‌وشوی مرتب دست‌ها با آب و صابون، به‌ویژه پس از تماس با پوست یا وسایل فرد آلوده.
• تمیز و پوشیده نگه داشتن هرگونه بریدگی، خراش یا نیش حشره تا زمان بهبودی کامل.
• پرهیز از استفادهٔ مشترک از حوله، لباس یا سایر وسایل شخصی در دوره‌ای که یکی از اعضای خانواده به زرد زخم مبتلاست.
• شست‌وشوی مرتب و با آب داغ برای ملحفه و لباس فرد آلوده در دورهٔ فعال بیماری.
• درمان زودهنگام بیماری‌های پوستی خارش‌دار مانند اگزما یا گال که زمینه‌ساز ورود باکتری هستند.

رعایت همین نکات ساده در بیشتر خانواده‌ها و مراکز نگهداری کودک از شیوع گستردهٔ زرد زخم جلوگیری می‌کند.

پرسش‌های متداول